Lập trường của Mỹ về Biển Đông và Việt Nam trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh

Tài liệu nghiên cứu Lập trường của mỹ đối với các sự kiện liên quan tới việt nam trong vấn đề biển đông thời kỳ chiến, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Tác giả: Nguyễn Ngọc Hùng
• Người hướng dẫn: GS.TS Nguyễn Vũ Tùng
• Trường học: Học viện Ngoại giao
• Chuyên ngành: Quan hệ quốc tế
• Đề tài: Mỹ và Biển Đông: Quan điểm trong Chiến tranh Lạnh liên quan đến Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• BẢNG DANH MỤC
• MỘT SỐ CHỮ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ XÁC ĐỊNH LẬP TRƯỜNG CỦA MỸ ĐỐI VỚI CÁC SỰ KIỆN LIÊN QUAN TỚI VIỆT NAM TRONG VẤN ĐỀ BIỂN ĐÔNG THỜI KỲ CHIẾN TRANH LẠNH
• 1.1. Lợi ích quốc gia và chính sách đối ngoại
• 1.2. Xung đột quốc tế và giải quyết xung đột quốc tế
• 1.3. Lập trường của quốc gia đối với tranh chấp, xung đột quốc tế
• 1.4. Cơ sở thực tiễn
• 1.5. Bối cảnh quốc tế và chính sách đối ngoại của Mỹ thời kỳ Chiến tranh Lạnh
• 1.6. Sự can dự của Mỹ vào Việt Nam thời kỳ Chiến tranh Lạnh
• 1.7. Chủ quyền của Việt Nam và quá trình can dự của Mỹ ở Biển Đông thời kỳ Chiến tranh Lạnh
• 1.8. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC SỰ KIỆN LIÊN QUAN TỚI VIỆT NAM TRONG VẤN ĐỀ BIỂN ĐÔNG THỜI KỲ CHIẾN TRANH LẠNH VÀ LẬP TRƯỜNG CỦA MỸ
• 2.1. Lập trường của Mỹ tại hội nghị San Francisco năm 1951
• 2.2. Bối cảnh lịch sử
• 2.3. Diễn biến của hội nghị
• 2.4. Lập trường của Mỹ
• 2.5. Lập trường của Mỹ đối với tranh chấp tại Hoàng Sa năm 1956
• 2.6. Bối cảnh lịch sử
• 2.7. Hoạt động, phản ứng của Mỹ
• 2.8. Lập trường của Mỹ
• 2.9. Lập trường của Mỹ đối với xung đột tại Hoàng Sa năm 1974
• 2.10. Bối cảnh lịch sử
• 2.11. Hoạt động, phản ứng của Mỹ
• 2.12. Lập trường của Mỹ
• 2.13. Lập trường của Mỹ đối với xung đột tại Trường Sa năm 1988
• 2.14. Bối cảnh lịch sử
• 2.15. Hoạt động, phản ứng của Mỹ
• 2.16. Lập trường của Mỹ
• 2.17. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: NHẬN XÉT VỀ LẬP TRƯỜNG CỦA MỸ VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ ĐẶT RA VỚI VIỆT NAM HIỆN NAY
• 3.1. Nhận xét về lập trường của Mỹ
• 3.2. Những điểm cơ bản trong lập trường của Mỹ
• 3.3. Những nhân tố tác động đến lập trường của Mỹ
• 3.4. Tác động tới cục diện tình hình Biển Đông
• 3.5. Một số vấn đề đặt ra đối với Việt Nam hiện nay
• 3.6. Cục diện thế giới, khu vực và tình hình Biển Đông hiện nay
• 3.7. Chính sách của Mỹ trong vấn đề Biển Đông hiện nay
• 3.8. Một số vấn đề đặt ra đối với Việt Nam
• 3.9. Tiểu kết chương 3
• CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Cơ sở xác định lập trường của Mỹ đối với các sự kiện liên quan tới Việt Nam trong vấn đề Biển Đông thời kỳ Chiến tranh Lạnh

Lập trường của Mỹ trong vấn đề Biển Đông thời kỳ Chiến tranh Lạnh được xác định bởi nhiều yếu tố, bao gồm lợi ích quốc gia và chính sách đối ngoại. Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong bối cảnh này, khi mà Mỹ tìm cách bảo vệ lợi ích của mình tại khu vực. Các xung đột quốc tế, đặc biệt là những tranh chấp liên quan đến Biển Đông, đã tạo ra những thách thức lớn cho Mỹ trong việc duy trì an ninh hàng hải và ổn định chính trị. Mỹ đã có những can thiệp mạnh mẽ vào tình hình Việt Nam, từ đó ảnh hưởng đến lập trường của mình đối với các sự kiện ở Biển Đông. Bối cảnh quốc tế trong thời kỳ này cũng đã tạo ra những điều kiện thuận lợi cho Mỹ trong việc thực hiện các chính sách đối ngoại của mình, đặc biệt là trong việc bảo vệ chủ quyền và lợi ích của Việt Nam. Những sự kiện lịch sử như hội nghị San Francisco năm 1951 đã định hình rõ ràng lập trường của Mỹ trong các tranh chấp tại Biển Đông.

1.1. Lợi ích quốc gia và chính sách đối ngoại

Lợi ích quốc gia của Mỹ tại Biển Đông không chỉ liên quan đến an ninh hàng hải mà còn bao gồm các yếu tố kinh tế và chính trị. Mỹ đã xác định rằng việc duy trì tự do hàng hải và bảo vệ các tuyến đường biển là điều tối quan trọng cho lợi ích kinh tế của mình. Chính sách đối ngoại của Mỹ trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh đã phản ánh sự quan tâm này, khi mà Mỹ tìm cách ngăn chặn sự mở rộng ảnh hưởng của các quốc gia khác, đặc biệt là Trung Quốc. Sự can thiệp của Mỹ vào các sự kiện ở Việt Nam đã tạo ra một bối cảnh phức tạp, trong đó Mỹ vừa phải bảo vệ lợi ích của mình, vừa phải cân nhắc đến các yếu tố địa chính trị trong khu vực. Điều này đã dẫn đến những quyết định quan trọng trong chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Biển Đông.

1.2. Xung đột quốc tế và giải quyết xung đột quốc tế

Trong bối cảnh Chiến tranh Lạnh, các xung đột quốc tế đã diễn ra liên tục, và Mỹ đã phải đối mặt với nhiều thách thức trong việc giải quyết các tranh chấp này. Biển Đông trở thành một điểm nóng, nơi mà các lợi ích của Mỹ và các quốc gia khác, đặc biệt là Trung Quốc, thường xuyên va chạm. Mỹ đã áp dụng nhiều biện pháp để giải quyết các xung đột, từ ngoại giao đến quân sự, nhằm bảo vệ lợi ích của mình và đồng minh trong khu vực. Việc Mỹ can thiệp vào các sự kiện ở Việt Nam không chỉ là một phần trong chiến lược lớn hơn mà còn phản ánh sự cần thiết phải duy trì ổn định trong khu vực. Các sự kiện như tranh chấp tại Hoàng Sa và Trường Sa đã cho thấy rõ ràng lập trường của Mỹ trong việc bảo vệ quyền lợi của mình và đồng minh tại Biển Đông.

II. Các sự kiện liên quan tới Việt Nam trong vấn đề Biển Đông thời kỳ Chiến tranh Lạnh và lập trường của Mỹ

Trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, nhiều sự kiện quan trọng đã diễn ra tại Biển Đông, ảnh hưởng đến lập trường của Mỹ đối với Việt Nam. Các sự kiện như hội nghị San Francisco năm 1951, tranh chấp tại Hoàng Sa năm 1956, và xung đột tại Trường Sa năm 1988 đã tạo ra những bước ngoặt trong quan hệ giữa Mỹ và Việt Nam. Lập trường của Mỹ tại hội nghị San Francisco đã thể hiện rõ ràng sự quan tâm của Mỹ đối với các vấn đề chủ quyền ở Biển Đông. Mỹ đã thể hiện sự ủng hộ đối với Việt Nam trong việc khẳng định chủ quyền của mình, đồng thời cũng tìm cách ngăn chặn sự mở rộng của Trung Quốc. Những sự kiện này không chỉ ảnh hưởng đến quan hệ giữa Mỹ và Việt Nam, mà còn định hình cục diện chính trị tại Biển Đông trong suốt thời kỳ Chiến tranh Lạnh.

2.1. Lập trường của Mỹ tại hội nghị San Francisco năm 1951

Hội nghị San Francisco năm 1951 là một sự kiện quan trọng trong việc xác định lập trường của Mỹ đối với các vấn đề liên quan đến Việt Nam và Biển Đông. Tại hội nghị này, Mỹ đã thể hiện rõ ràng quan điểm của mình về việc khôi phục chủ quyền cho các quốc gia bị chiếm đóng trong thời kỳ chiến tranh. Mỹ đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo vệ quyền lợi của các quốc gia nhỏ hơn, trong đó có Việt Nam. Lập trường này không chỉ phản ánh chính sách đối ngoại của Mỹ mà còn cho thấy sự quan tâm của Mỹ đối với tình hình Biển Đông. Sự kiện này đã tạo ra một nền tảng cho các chính sách sau này của Mỹ trong việc can thiệp vào các tranh chấp ở Biển Đông.

2.2. Lập trường của Mỹ đối với tranh chấp tại Hoàng Sa năm 1956

Tranh chấp tại Hoàng Sa năm 1956 là một trong những sự kiện quan trọng mà Mỹ đã có những phản ứng mạnh mẽ. Mỹ đã theo dõi sát sao tình hình và thể hiện sự quan tâm đến việc bảo vệ lợi ích của Việt Nam trong khu vực. Lập trường của Mỹ trong sự kiện này không chỉ phản ánh sự ủng hộ đối với Việt Nam mà còn cho thấy sự lo ngại về sự mở rộng của Trung Quốc tại Biển Đông. Mỹ đã có những hành động cụ thể nhằm ngăn chặn sự leo thang của xung đột, đồng thời khẳng định vai trò của mình như một cường quốc trong việc duy trì ổn định tại khu vực. Sự kiện này đã góp phần định hình quan hệ giữa Mỹ và Việt Nam trong bối cảnh Chiến tranh Lạnh.

III. Nhận xét về lập trường của Mỹ và một số vấn đề đặt ra với Việt Nam hiện nay

Lập trường của Mỹ đối với Việt Nam trong vấn đề Biển Đông hiện nay vẫn tiếp tục được định hình bởi các yếu tố lịch sử và chính trị. Những diễn biến gần đây cho thấy Mỹ đang ngày càng can thiệp sâu hơn vào các vấn đề ở Biển Đông, đặc biệt là trong bối cảnh Trung Quốc gia tăng sức mạnh quân sự. Mỹ đã thể hiện rõ ràng rằng việc bảo vệ lợi ích quốc gia và duy trì tự do hàng hải là ưu tiên hàng đầu trong chính sách của mình. Điều này đặt ra nhiều thách thức cho Việt Nam, khi mà Mỹ và Trung Quốc đang cạnh tranh quyết liệt trong khu vực. Việt Nam cần phải có những chiến lược phù hợp để bảo vệ chủ quyền và lợi ích của mình, đồng thời tận dụng các cơ hội từ sự can thiệp của Mỹ.

3.1. Nhận xét về lập trường của Mỹ

Lập trường của Mỹ hiện nay đối với Biển Đông thể hiện sự quyết tâm trong việc bảo vệ lợi ích quốc gia. Mỹ đã có những bước đi mạnh mẽ nhằm khẳng định vai trò của mình trong khu vực, từ việc tăng cường hiện diện quân sự đến việc thiết lập các liên minh chiến lược với các quốc gia ASEAN. Điều này cho thấy Mỹ không chỉ quan tâm đến vấn đề an ninh hàng hải mà còn đến việc duy trì ổn định chính trị trong khu vực. Tuy nhiên, lập trường này cũng đặt ra nhiều thách thức cho Việt Nam, khi mà Mỹ có thể sẽ yêu cầu Việt Nam tham gia vào các hoạt động quân sự hoặc chính trị mà không phù hợp với lợi ích của Việt Nam.

3.2. Một số vấn đề đặt ra đối với Việt Nam hiện nay

Trong bối cảnh hiện nay, Việt Nam phải đối mặt với nhiều thách thức trong việc bảo vệ chủ quyền và lợi ích quốc gia tại Biển Đông. Sự gia tăng sức mạnh quân sự của Trung Quốc và sự can thiệp của Mỹ đã tạo ra một môi trường cạnh tranh khốc liệt. Việt Nam cần phải có những chiến lược linh hoạt để ứng phó với tình hình này, bao gồm việc tăng cường hợp tác với các quốc gia trong khu vực và quốc tế. Đồng thời, Việt Nam cũng cần phải nâng cao năng lực quốc phòng và bảo vệ chủ quyền biển đảo của mình. Việc hiểu rõ lập trường của Mỹ và các diễn biến trong khu vực sẽ giúp Việt Nam có những quyết định đúng đắn trong việc bảo vệ lợi ích quốc gia.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu tiến sĩ chuyên ngành Quan hệ Quốc tế (Mã số: 9310206 / 9.06) của nghiên cứu sinh Nguyễn Ngọc Hùng, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS.TS Nguyễn Vũ Tùng tại Học viện Ngoại giao (Hà Nội, 2022), mang tựa đề: "Lập trường của Mỹ đối với các sự kiện liên quan tới Việt Nam trong vấn đề Biển Đông thời kỳ Chiến tranh Lạnh". Đây là luận án tiên phong giải mã có hệ thống chuỗi biến thiên hành vi ngoại giao và lập trường chiến lược của Hợp chủng quốc Hoa Kỳ (Mỹ) xuyên suốt bốn thập kỷ phân cực Đông – Tây (1945–1991), tập trung vào các sự kiện then chốt liên quan đến chủ quyền biển đảo của Việt Nam.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng tâm mà luận án lấp đầy xuất phát từ việc phần lớn các công trình quốc tế và trong nước trước đây (như nghiên cứu của Phạm Cao Cường, 2019; M. Taylor Fravel, 2014; Tín Cường, 2014) chủ yếu tập trung vào chính sách Biển Đông của Washington giai đoạn sau Chiến tranh Lạnh (từ mốc Diễn đàn Khu vực ASEAN – ARF 2010 hoặc sau khủng hoảng đá Vành Khăn 1995). Ngược lại, các biến cố lịch sử đặc biệt phức tạp thời kỳ Chiến tranh Lạnh thường chỉ được khảo sát như những lát cắt đơn lẻ, thiếu tính xâu chuỗi lý luận và chưa khai thác triệt để hệ thống văn kiện giải mật ngoại giao của Mỹ (Foreign Relations of the United States - FRUS, tài liệu CIA, Bộ Quốc phòng - DOD, Hội đồng An ninh Quốc gia - NSC).

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết được luận án xác lập cụ thể:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Lập trường của Mỹ đối với các sự kiện tranh chấp, xung đột tại Biển Đông liên quan trực tiếp đến Việt Nam thời kỳ Chiến tranh Lạnh đã diễn biến và biểu hiện qua những hình thức nào?
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Những nhân tố cấu trúc hệ thống quốc tế, lợi ích quốc gia và biến số lãnh đạo nào đã quyết định việc định hình lập trường mang tính "thực dụng - kiềm chế" của Washington?
3. Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Những bài học lịch sử rút ra từ tính toán chiến lược của Mỹ trong quá khứ có ý nghĩa chỉ dẫn thực tiễn như thế nào đối với công cuộc bảo vệ chủ quyền biển đảo của Việt Nam hiện nay?

Hệ giả thuyết tương ứng khẳng định:

• Giả thuyết 1 (H1): Lập trường của Mỹ đối với các biến cố Biển Đông thời kỳ Chiến tranh Lạnh không vận hành theo cam kết đồng minh lý tưởng hay các nguyên tắc công pháp quốc tế thuần túy, mà bị chi phối tuyệt đối bởi lợi ích quốc gia cốt lõi (vital national interests) và mục tiêu toàn cầu của chiến lược ngăn chặn (Containment Strategy) Liên Xô và phong trào cách mạng.
• Giả thuyết 2 (H2): Tồn tại một khoảng cách chiến lược (strategic divergence) rõ rệt giữa tuyên bố chính sách đối ngoại công khai (duy trì trung lập, tự do hàng hải) và cách ứng xử thực tế của Mỹ (làm ngơ, thỏa hiệp ngầm hoặc kiềm chế can dự quân sự) trong từng thời điểm nhạy cảm của địa chính trị tam giác Mỹ - Xô - Trung.

Về phạm vi và quy mô dữ liệu, luận án bao quát không gian địa chính trị Biển Đông gắn liền với tam giác chiến lược Washington – Moscow – Bắc Kinh trong khung thời gian từ 1945 đến 1991, khảo sát chuyên sâu bốn sự kiện lịch sử điển hình:

1. Hội nghị Hòa bình San Francisco (tháng 9/1951).
2. Tranh chấp chủ quyền tại quần đảo Hoàng Sa (năm 1956).
3. Hải chiến và xung đột quân sự tại quần đảo Hoàng Sa (tháng 1/1974).
4. Xung đột vũ trang tại bãi đá Gạc Ma thuộc quần đảo Trường Sa (tháng 3/1988).

Ý nghĩa đột phá của công trình được lượng hóa thông qua việc tái cấu trúc 100% hồ sơ giải mật của Mỹ, chứng minh rõ ràng quy luật chuyển dịch lập trường từ "can dự gián tiếp", "trung lập thụ động" đến "thỏa hiệp chiến lược" nhằm bảo vệ bàn cờ đại chiến lược toàn cầu.

Literature Review và Positioning

Khảo sát tổng quan y văn cho thấy các luồng nghiên cứu quốc tế và khu vực về sự can dự của các nước lớn tại Biển Đông thời kỳ Chiến tranh Lạnh bị chia rẽ sâu sắc bởi hai trường phái tiếp cận đối lập:

Luồng thứ nhất - Trường phái Địa chính trị Hiện thực Cấu trúc (Structural Realism): Các học giả như Ang Cheng Guan (1999) trong "The South China Sea Dispute Re-visited" và Toshi Yoshihara (2016) trong "The 1974 Paracels Sea Battle: A Campaign Appraisal" lập luận rằng hành vi của Mỹ ở Biển Đông là sự phản ánh tất yếu của cấu trúc cân bằng quyền lực (balance of power). Washington duy trì lập trường tránh xa, không can thiệp quân sự vì Biển Đông thời điểm đó chưa cấu thành lợi ích sống còn mang tính sống còn trực tiếp đe dọa ưu thế hải quân Mỹ. Đồng quan điểm, các nhà nghiên cứu Trung Quốc như Chu Kỳ (2014) hay Triệu Quyên (2015) tại Đại học Nam Kinh nhấn mạnh chính sách Biển Đông của Mỹ thời kỳ này hoàn toàn bị chi phối bởi "nhân tố Trung Quốc" và sự chuyển dịch trong quan hệ song phương Washington - Bắc Kinh.

Luồng thứ hai - Trường phái Thể chế Tự do và Pháp lý Quốc tế (Liberal Institutionalism & International Law): Các công trình của Stein Tønnesson (2001) trong "The Paracels: The 'other' South China Sea dispute" và Kirsten Sellars (2017) trên Columbia Journal of Asian Law lại tập trung bóc tách tính pháp lý lịch sử của các tuyên bố chủ quyền và vai trò của các thỏa ước quốc tế. Họ chỉ ra sự mập mờ có chủ đích trong dự thảo Hiệp ước Hòa bình San Francisco 1951 do Mỹ và Anh đồng bảo trợ đã để lại lỗ hổng pháp lý kéo dài về quyền thụ đắc lãnh thổ đối với Hoàng Sa và Trường Sa.

Điểm tranh luận then chốt giữa các học giả xoay quanh câu hỏi: Liệu sự án binh bất động của Mỹ trong sự kiện Hoàng Sa 1974 và Trường Sa 1988 là một chính sách trung lập nhất quán hay là hành vi "bật đèn xanh" có tính toán chiến lược? Trong khi Gregg Poling (2014) và Patrick M. Cronin & Robert D. Kaplan (2014) thuộc Trung tâm An ninh Mỹ mới (CNAS) cho rằng Mỹ bị trói buộc bởi bối cảnh hậu Hiệp định Paris 1973 và hội chứng Việt Nam (Vietnam Syndrome), thì các nhà nghiên cứu lịch sử ngoại giao Việt Nam (như Trần Nam Tiến, 2014; Nguyễn Thị Hạnh et al., 2022) dựa trên nguồn lưu trữ Pháp và Mỹ đã chứng minh sự im lặng của Washington là cái giá mặc cả để duy trì thế cân bằng trong quan hệ ngoại giao tam giác (Triangular Diplomacy) với Bắc Kinh nhằm cô lập Moscow.

Định vị của luận án Nguyễn Ngọc Hùng nằm ở điểm giao thoa đột phá: Không chỉ thuần túy mô tả lịch sử hay phân tích pháp lý đơn thuần, tác giả đặt toàn bộ hành vi ngoại giao của Mỹ vào khung lý thuyết phân tích chính sách đối ngoại (FPA - Foreign Policy Analysis) đa tầng, so sánh tương quan với hai trường hợp quốc tế điển hình là Khủng hoảng Eo biển Đài Loan (1954, 1958) và Hiệp ước An ninh Mỹ - Philippines (1951). Từ đó, công trình chứng minh Mỹ đã áp dụng chính sách "tiêu chuẩn kép" dựa trên trật tự thứ bậc của lợi ích quốc gia.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp trực tiếp vào việc mở rộng lý thuyết Chủ nghĩa Hiện thực Cổ điển (Classical Realism) của Hans Morgenthau và Hiện thực Tân cổ điển (Neoclassical Realism) thông qua việc làm rõ cơ chế chuyển hóa giữa "Lợi ích quốc gia" (National Interest) và "Lập trường quốc gia" (State Stance/Position) trong các cuộc xung đột bất đối xứng khu vực.

Trích dẫn luận điểm kinh điển của Hans Morgenthau, luận án nhấn mạnh: "Lợi ích quốc gia là hòn đá tảng trong chính sách đối ngoại của bất cứ quốc gia nào, là thực thể khách quan, được hình thành trên cơ sở đặc thù địa chính trị, kinh tế, xã hội và môi trường quốc tế". Đồng thời, tác giả viện dẫn tuyên ngôn nổi tiếng của Thủ tướng Anh Henry Palmerston để làm sáng tỏ bản chất hành vi của các nước lớn: "Nước Anh không có kẻ thù vĩnh viễn, cũng không có đồng minh vĩnh viễn, chỉ có lợi ích quốc gia là vĩnh viễn".

+-------------------------------------------------------------------------+
|                  CẤP ĐỘ HỆ THỐNG QUỐC TẾ (SYSTEMIC LEVEL)                |
|  Trật tự Lưỡng cực Xô - Mỹ | Chiến lược Ngăn chặn | Ngoại giao Tam giác |
+------------------------------------+------------------------------------+
                                     |
                                     v
+-------------------------------------------------------------------------+
|                   CẤP ĐỘ QUỐC GIA (STATE / DOMESTIC LEVEL)              |
|  Lợi ích Cốt lõi | Hội chứng Việt Nam | Cắt giảm Viện trợ Quân sự       |
|  (1973: $2.7 tỷ -> 1974: $700 triệu -> 1975: $300 triệu USD)            |
+------------------------------------+------------------------------------+
                                     |
                                     v
+-------------------------------------------------------------------------+
|                    CẤP ĐỘ CÁ NHÂN (INDIVIDUAL LEVEL)                    |
|  Nhận thức & Quyết sách: Harry Truman, Dwight Eisenhower, Richard Nixon,|
|                          Henry Kissinger, Ronald Reagan                 |
+------------------------------------+------------------------------------+
                                     |
                                     v
+-------------------------------------------------------------------------+
|                  LẬP TRƯỜNG CHIẾN LƯỢC CỦA MỸ TẠI BIỂN ĐÔNG             |
|  - Hội nghị San Francisco 1951: Tạo mơ hồ pháp lý có chủ đích           |
|  - Tranh chấp Hoàng Sa 1956: Thận trọng, thăm dò giới hạn               |
|  - Xung đột Hoàng Sa 1974: Không can thiệp, ngầm mặc thừa nhận          |
|  - Xung đột Trường Sa 1988: Im lặng tuyệt đối, kiềm chế đối đầu Xô-Trung|
+-------------------------------------------------------------------------+

Đóng góp lý thuyết mang tính đột phá của luận án nằm ở việc phân định ranh giới học thuật rõ ràng giữa hai khái niệm:

1. Chính sách đối ngoại (Foreign Policy): Tập hợp các chiến lược, chủ trương tổng thể dài hạn, có tính ổn định cao, được công bố công khai trong các văn kiện pháp lý chiến lược của quốc gia.
2. Lập trường quốc gia (State Stance): Phản ứng tình huống, thái độ ứng xử, cách tiếp cận cụ thể của quốc gia trước một sự kiện, tranh chấp quốc tế phát sinh tại một thời điểm lịch sử xác định. Luận án chỉ ra mối quan hệ giữa lập trường và chính sách có thể ở trạng thái "chặt" (khi lập trường phản ánh trung thực cam kết chính sách) hoặc trạng thái "lỏng" (khi lập trường đi chệch, thậm chí mâu thuẫn hoàn toàn với tuyên ngôn chính sách bề mặt nhằm phục vụ mục tiêu thực dụng lâm thời).

Khung phân tích độc đáo

Luận án thiết lập khung phân tích ba cấp độ (Three-Level Analytical Framework) tích hợp giữa lý thuyết hệ thống quốc tế của Kenneth Waltz, lý thuyết phân tích chính sách đối ngoại của Graham Allison và lý thuyết giải quyết xung đột quốc tế:

• Cấp độ 1 - Hệ thống quốc tế: Đánh giá cấu trúc phân cực quyền lực toàn cầu (Lưỡng cực Yalta, cạnh tranh Xô - Mỹ, quá trình rạn nứt Xô - Trung và sự hình thành thế cân bằng tam giác sau năm 1971).
• Cấp độ 2 - Quốc gia: Khảo sát sự thay đổi trong định vị lợi ích chiến lược của Mỹ tại Đông Nam Á, sức ép chính trị nội bộ (vai trò của Quốc hội Mỹ, các đạo luật giới hạn quyền can thiệp quân sự của Tổng thống sau năm 1973).
• Cấp độ 3 - Cá nhân/Nhóm ra quyết định: Phân tích thế giới quan, phong cách ngoại giao thực dụng (Realpolitik) của các nhà lãnh đạo chủ chốt như Harry Truman, John Foster Dulles, Dwight Eisenhower, Richard Nixon, Henry Kissinger và Ronald Reagan.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập chặt chẽ: Áp dụng đối với các cuộc xung đột cục bộ tại vùng biển tiếp giáp nơi các siêu cường không có nghĩa vụ phòng thủ hiệp ước bắt buộc trực tiếp bảo vệ thực thể đảo, nhưng có hiện diện quân sự khống chế tuyến hàng hải chiến lược.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng triết học Hiện thực Thực chứng (Positivist Realism) kết hợp với Chủ nghĩa Hiện thực Phê phán (Critical Realism) trong quan hệ quốc tế. Thiết kế nghiên cứu sử dụng phương pháp định tính chuyên sâu (qualitative in-depth design) theo mô hình nghiên cứu trường hợp lịch sử - so sánh (comparative-historical case study) và kỹ thuật truy nguyên tiến trình (process tracing).

Quy mô khảo sát bao gồm 4 biến cố lịch sử đóng vai trò là 4 đơn vị phân tích (units of analysis) độc lập nhưng liên kết chặt chẽ theo tiến trình lịch sử:

1. Trường hợp 1: Hội nghị San Francisco (1951) - Cơ chế thỏa ước đa phương hậu chiến.
2. Trường hợp 2: Biến cố Hoàng Sa (1956) - Thăm dò ranh giới kiểm soát thực địa.
3. Trường hợp 3: Hải chiến Hoàng Sa (1974) - Xung đột quân sự trực tiếp giữa Trung Quốc và Việt Nam Cộng hòa.
4. Trường hợp 4: Hải chiến Gạc Ma - Trường Sa (1988) - Xung đột vũ trang giữa Trung Quốc và Việt Nam trong bối cảnh xói mòn trật tự Chiến tranh Lạnh.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc Tam giác đạc nguồn tài liệu (Data Triangulation), bao gồm:

1. Nguồn văn kiện lưu trữ sơ cấp (Primary Archival Sources): Toàn bộ tập lưu trữ ngoại giao Foreign Relations of the United States (FRUS) liên quan đến Đông Á giai đoạn 1950–1988; các giác thư giải mật của Hội đồng An ninh Quốc gia (NSC), Cục Tình báo Trung ương (CIA), Bộ Tư lệnh Chỉ huy Thái Bình Dương (CINCPAC) và Văn phòng Tùy viên Quân sự Mỹ tại Sài Gòn (DAO).
2. Văn bản ngoại giao chính thức: Các hiệp định song phương và đa phương (ANZUS, SEATO, Hiệp định Hòa bình Paris 1973), công hàm ngoại giao của các bên tuyên bố chủ quyền.
3. Nguồn tài liệu thứ cấp (Secondary Sources): Các công trình khảo cứu học thuật quốc tế xuất bản bởi các nhà xuất bản uy tín (Naval War College Review, CSIS, RSIS, Contemporary Southeast Asia).

Độ tin cậy (reliability) và tính hợp lệ cấu trúc (construct validity) được kiểm chứng chéo thông qua việc đối chiếu biên bản đàm phán nội bộ của Nhà Trắng với các nhật ký tác chiến và báo cáo thực địa của lực lượng hải quân tham chiến.

Data và phân tích

Dữ liệu lịch sử và số liệu thống kê được phân tích nội dung định tính (qualitative content analysis) và định lượng tài chính/quân sự cụ thể:

• Dữ liệu tiềm lực quân sự toàn cầu của Mỹ: Sau Thế chiến II, Mỹ chiếm gần 50% sản lượng công nghiệp của thế giới tư bản, nắm giữ 70% lượng vàng dự trữ toàn cầu, độc quyền vũ khí hạt nhân. Đến đỉnh điểm 1968–1969, Mỹ triển khai 1,5 triệu quân đóng ở nước ngoài (trong tổng số 3 triệu quân thường trực), bao gồm 60 vạn quân tại chiến trường Đông Dương, 32 vạn quân tại Tây Âu, 28 vạn quân tại Nhật Bản, vận hành mạng lưới hơn 2.000 căn cứ quân sự toàn cầu.
• Dữ liệu viện trợ quân sự cho chính quyền Sài Gòn: Giai đoạn 1950–1953, phương tiện chiến tranh Mỹ chuyển giao cho Pháp tăng gấp 10 lần; đến năm 1952 Mỹ gánh vác 60% chiến phí của Pháp ở Đông Dương. Giai đoạn 1973–1975, viện trợ quân sự giảm dốc đứng: Năm tài khóa 1973 đạt 2,7 tỷ USD, sang năm 1974 bị Quốc hội Mỹ áp trần xuống 1 tỷ USD rồi cắt giảm còn 700 triệu USD, đến năm tài khóa 1975 tiếp tục bị cắt xuống chỉ còn 300 triệu USD trước khi Thượng viện Mỹ bác bỏ hoàn toàn viện trợ bổ sung.

Các kiểm tra độ bền vững (robustness checks) được tác giả thực hiện thông qua việc phân tích các kịch bản đối nghịch (counter-factual analysis): Nếu Mỹ can thiệp quân sự chi viện cho Hạm đội Hải quân Việt Nam Cộng hòa năm 1974, cán cân quan hệ Xô - Mỹ - Trung sẽ biến đổi ra sao? Kết quả đối chiếu tài liệu giải mật xác nhận Washington đã chủ động loại trừ phương án can thiệp ngay từ trước khi trận hải chiến nổ ra.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án xác lập 4 phát hiện mang tính đột phá học thuật với bằng chứng lịch sử xác thực:

Thứ nhất, tại Hội nghị San Francisco năm 1951: Mỹ đóng vai trò chủ trì soạn thảo văn bản hiệp ước nhưng đã cố tình duy trì tình trạng "mơ hồ chiến lược" (strategic ambiguity). Dù Nhật Bản bị tước bỏ chủ quyền đối với quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa theo Điều 2 của Hiệp ước, văn bản lại không chỉ định rõ ràng quyền thụ đắc lãnh thổ thuộc về quốc gia nào. Hành vi ngoại giao này của Mỹ nhằm mục đích ngăn chặn phe Xã hội chủ nghĩa (Liên Xô, Trung Quốc) kiểm soát các đảo, đồng thời giữ lại đòn bẩy địa chính trị cho phương Tây, bất chấp tuyên bố chủ quyền lịch sử và pháp lý vững chắc của phái đoàn Quốc gia Việt Nam do Thủ tướng Trần Văn Hữu đại diện tại Hội nghị khẳng định chủ quyền của Việt Nam trên hai quần đảo mà không gặp phải bất kỳ sự phản đối nào của 51 quốc gia tham dự.

Thứ hai, định hình chuỗi mắt xích chiến lược lục địa - hải đảo năm 1954: Tác giả dẫn chứng tuyên bố chiến lược của Ngoại trưởng Mỹ John Foster Dulles ngày 13/1/1954:

“Đứng về chiến lược, quyền lợi của Mỹ ở vùng Viễn Đông gắn chặt với các đảo ở bờ biển vùng đó. Các đảo đó có hai cứ điểm ở trên lục địa: phía bắc là Triều Tiên, phía nam là Đông Dương. Giữa hai cứ điểm đó là các đảo Nhật Bản, Lưu Cầu, Okinawa, Đài Loan, Phi Luật Tân, Úc, Tân Tây Lan”.

Điều này chứng minh Mỹ chỉ coi Biển Đông là một mắt xích phụ trợ trong vành đai phòng thủ kiềm chế làn sóng cộng sản lan rộng theo Thuyết Domino, chứ không nhìn nhận các thực thể đảo ở góc độ chủ quyền pháp lý riêng biệt.

Thứ ba, sự thỏa hiệp chiến lược trong biến cố Hoàng Sa tháng 1/1974: Bằng chứng giải mật từ các bức điện chỉ đạo của Henry Kissinger và Đại sứ quán Mỹ tại Sài Gòn cho thấy Mỹ đã áp dụng lập trường "án binh bất động", từ chối mọi yêu cầu khẩn cấp của Bộ Tư lệnh Hải quân Việt Nam Cộng hòa về việc điều động Hạm đội 7 can thiệp, cung cấp không yểm hoặc hỗ trợ cứu nạn thủy thủ đoàn tàu HQ-10 bị chìm. Phát hiện này khẳng định Washington đã đặt ưu tiên củng cố quan hệ ngoại giao thượng đỉnh với Bắc Kinh (sau Thông cáo Thượng Hải 1972) lên trên nghĩa vụ bảo vệ đồng minh Sài Gòn.

Thứ tư, phản ứng im lặng trước sự kiện Gạc Ma (Trường Sa) tháng 3/1988: Mỹ duy trì thái độ trung lập tiêu cực tuyệt đối khi Trung Quốc sử dụng vũ lực đánh chiếm các bãi đá ngầm tại Trường Sa. Lúc này, ưu tiên hàng đầu của chính quyền Ronald Reagan là thúc đẩy Liên Xô rút quân khỏi Afghanistan, ủng hộ giải quyết vấn đề Campuchia và tận dụng sức ép của Trung Quốc đối với căn cứ Cam Ranh của Liên Xô, khiến Washington hoàn toàn thờ ơ trước sự thay đổi hiện trạng quân sự trên thực địa Biển Đông.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Chứng minh rằng trong môi trường quốc tế vô chính phủ (anarchic system), các cam kết an ninh của siêu cường đối với các đồng minh nhỏ hơn luôn bị chiết khấu bởi tính toán lợi ích toàn cầu và cấu trúc cân bằng quyền lực nước lớn.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập quy trình mẫu mực về việc kết hợp phân tích văn bản lưu trữ ngoại giao giải mật với phương pháp phân tích chính sách ba cấp độ, có khả năng chuyển giao áp dụng cho các nghiên cứu lịch sử ngoại giao xung đột khác.
• Về mặt thực tiễn và chính sách: Đúc kết nguyên tắc chỉ đạo cho nền ngoại giao Việt Nam: Phải kiên định đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa; không dựa vào bất kỳ cường quốc nào để bảo vệ chủ quyền biển đảo; đồng thời luôn chủ động dự báo các kịch bản thỏa hiệp nước lớn để chuẩn bị phương án ứng phó tự lực tự cường.
• Về mặt pháp lý: Cung cấp nguồn tư liệu lịch sử vô giá củng cố hồ sơ pháp lý khẳng định chủ quyền liên tục, hòa bình của Việt Nam đối với hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa theo chuẩn mực của luật pháp quốc tế và Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS 1982).

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ ra 3 giới hạn nghiên cứu xuất phát từ điều kiện khách quan:

1. Rào cản tiếp cận nguồn tài liệu giải mật: Một số hồ sơ tác chiến tuyệt mật của tình báo hải quân Mỹ và các văn kiện chỉ đạo nội bộ của Bộ Chính trị Đảng Cộng sản Trung Quốc giai đoạn 1974–1988 vẫn chưa được giải mật hoàn toàn, hạn chế khả năng tái hiện 100% các cuộc trao đổi bí mật giữa các nhà lãnh đạo cấp cao nhất.
2. Phạm vi thời gian: Nghiên cứu dừng lại ở mốc năm 1991 khi Chiến tranh Lạnh chấm dứt, do đó chưa phân tích định lượng toàn diện giai đoạn bùng nổ cải tạo đảo nhân tạo phi pháp quy mô lớn của Trung Quốc (2013–2016) và chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương tự do và rộng mở (FOIP) của Mỹ hiện nay.
3. Độ tập trung chủ thể: Luận án chủ yếu khai thác góc nhìn từ phía Mỹ và Việt Nam, dung lượng phân tích đối với các biến số nội bộ của Liên Xô và các nước ASEAN (như Philippines, Malaysia) trong giai đoạn 1974–1988 ở mức độ khái quát.

Chương trình nghiên cứu tiếp nối (Future Research Agenda) mở ra 4 hướng đi giàu triển vọng:

• Hướng 1: Mở rộng nghiên cứu so sánh đối chiếu giữa chính sách Biển Đông của Mỹ thời kỳ Chiến tranh Lạnh với giai đoạn Cạnh tranh Nước lớn Mỹ - Trung đương đại (2016–2026).
• Hướng 2: Ứng dụng lý thuyết Trò chơi (Game Theory) để mô hình hóa các quyết sách thỏa hiệp nước lớn đối với các điểm nóng hàng hải xung đột.
• Hướng 3: Khảo sát tác động của công nghệ trinh sát vệ tinh và trí tuệ nhân tạo (AI) trong việc thay đổi nhận thức tình huống và lập trường ngoại giao của Washington tại Biển Đông.
• Hướng 4: Phân tích chuyên sâu vai trò của Quốc hội Mỹ và các nhóm vận động hành lang công nghiệp quốc phòng trong việc định hình ngân sách an ninh hàng hải khu vực.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Công trình là tài liệu tham khảo nền tảng cho các viện nghiên cứu chiến lược, trường đại học đào tạo chuyên ngành Quan hệ Quốc tế, Lịch sử Ngoại giao và Luật Quốc tế tại Việt Nam; cung cấp hệ thống luận điểm khoa học vững chắc giúp gia tăng sức thuyết phục cho các công trình nghiên cứu đối ngoại trong tương lai.
• Tác động chính sách: Cung cấp luận cứ trực tiếp cho Ban Đối ngoại Trung ương, Bộ Ngoại giao và Bộ Quốc phòng trong việc hoạch định chính sách đối ngoại quốc phòng, chuẩn bị các kịch bản đàm phán song phương và đa phương (như Bộ Quy tắc Ứng xử ở Biển Đông - COC).
• Lợi ích xã hội và quốc tế: Lan tỏa nhận thức đúng đắn về tính chính nghĩa và cơ sở lịch sử - pháp lý của chủ quyền biển đảo Việt Nam; phản bác các luận điệu xuyên tạc lịch sử của các học giả diều hâu quốc tế; đóng góp vào việc duy trì môi trường hòa bình, ổn định và tự do hàng hải tại khu vực Châu Á - Thái Bình Dương.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận mô hình khung phân tích ba cấp độ mẫu mực và hệ thống trích dẫn dữ liệu lưu trữ giải mật phong phú để phát triển các đề tài luận án tiến sĩ chuyên sâu.
• Chuyên viên Hoạch định Chính sách & Ngoại giao: Nắm bắt sâu sắc quy luật ứng xử chiến lược của Mỹ và Trung Quốc qua các thời kỳ lịch sử, từ đó nâng cao năng lực dự báo và thiết kế đối sách ngoại giao bảo vệ chủ quyền.
• Lực lượng Thực thi Pháp luật trên biển (Hải quân, Cảnh sát biển, Kiểm ngư): Hiểu rõ bối cảnh lịch sử và tính chất phức tạp của các tranh chấp thực địa, củng cố ý chí bảo vệ chủ quyền và chủ động xử lý linh hoạt các tình huống va chạm trên biển.
• Cộng đồng Nghiên cứu Lịch sử & Luật pháp Quốc tế: Khai thác dữ liệu lịch sử chuẩn xác làm bằng chứng đấu tranh pháp lý bảo vệ chủ quyền Hoàng Sa, Trường Sa trên các diễn đàn quốc tế.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là việc xây dựng mô hình phân hóa chức năng giữa "Chính sách đối ngoại" (ổn định, dài hạn, mang tính chiến lược) và "Lập trường quốc gia" (tình huống, ngắn hạn, mang tính chiến thuật). Luận án đã mở rộng lý thuyết Chủ nghĩa Hiện thực Tân cổ điển (Neoclassical Realism) bằng cách chứng minh: Lập trường của một siêu cường trước các xung đột biên giới lãnh thổ của các quốc gia khác có thể vận hành ở trạng thái "lỏng" - tức là đi ngược lại các nguyên tắc chính sách công khai - khi bị chi phối bởi các biến số can thiệp ở cấp độ cấu trúc tam giác quyền lực và sức ép chính trị nội bộ.

2. Sự đổi mới về phương pháp luận của luận án khi so sánh với ít nhất 2 nghiên cứu quốc tế trước đây?

So với nghiên cứu của Ang Cheng Guan (1999) vốn chỉ dừng lại ở phương pháp tường thuật lịch sử đơn tuyến (narrative history), và nghiên cứu của M. Taylor Fravel (2014) chủ yếu phân tích chính sách hậu 1995 dựa trên các văn kiện ngoại giao công khai, luận án của Nguyễn Ngọc Hùng đã thực hiện đổi mới phương pháp luận vượt bậc: Kết hợp phương pháp truy nguyên tiến trình (process tracing) với phân tích đối chiếu tài liệu giải mật nội bộ (FRUS, CIA, NSC) qua khung phân tích ba cấp độ (hệ thống - quốc gia - cá nhân), tạo ra cái nhìn đa chiều và bóc tách được động cơ thực sự đằng sau sự im lặng của Washington.

3. Phát hiện bất ngờ nhất được chứng minh bằng dữ liệu xác thực trong luận án là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là mức độ can dự có chủ đích của Mỹ trong việc định hình thế "mơ hồ pháp lý" ngay từ năm 1951 tại San Francisco và sự thỏa hiệp ngầm năm 1974. Luận án chỉ ra rằng dù nhận được các báo cáo tình báo sớm từ DAO và CIA về việc hạm đội Trung Quốc chuẩn bị tấn công quần đảo Hoàng Sa, Washington đã chủ động ra chỉ thị phong tỏa mọi hành động hỗ trợ cho đồng minh Việt Nam Cộng hòa nhằm bảo đảm chuyến thăm lịch sử của Tổng thống Nixon và tiến trình bình thường hóa quan hệ Mỹ - Trung không bị gián đoạn.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng (replication protocol) cho các nghiên cứu tương tự không?

Có. Luận án thiết lập một quy trình thao tác hóa 5 bước nghiêm ngặt: (1) Xác định biến cố xung đột lãnh thổ; (2) Thu thập và giải mã văn kiện lưu trữ ngoại giao giải mật của các bên liên quan; (3) Phân tích chính sách đối ngoại theo khung ba cấp độ; (4) Đối chiếu tương quan giữa tuyên bố chính sách và hành vi thực tế; (5) Đánh giá tác động đến cán cân quyền lực khu vực. Quy trình này hoàn toàn có thể nhân rộng để nghiên cứu lập trường của Mỹ đối với các cuộc xung đột khác tại Trung Đông, Đông Âu hoặc Châu Phi thời kỳ Chiến tranh Lạnh.

5. Một chương trình nghiên cứu 10 năm (10-year research agenda) được vạch ra từ luận án bao gồm những nội dung gì?

Chương trình nghiên cứu 10 năm được đề xuất tập trung vào 3 trụ cột: (1) Xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa toàn diện về hồ sơ giải mật của các nước lớn (Mỹ, Nga, Trung Quốc, Pháp, Anh) đối với vấn đề Biển Đông giai đoạn 1945–2000; (2) Phân tích so sánh hành vi can dự hàng hải của Mỹ thời kỳ Chiến tranh Lạnh với Chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương đương đại; (3) Phát triển khung lý thuyết đối ngoại tự chủ chiến lược cho các quốc gia tầm trung và nhỏ trong bối cảnh cạnh tranh lưỡng cực mới.

Kết luận

Luận án "Lập trường của Mỹ đối với các sự kiện liên quan tới Việt Nam trong vấn đề Biển Đông thời kỳ Chiến tranh Lạnh" của NCS Nguyễn Ngọc Hùng là một công trình nghiên cứu khoa học xuất sắc, kết tinh hàm lượng học thuật cao và sở hữu những giá trị cốt lõi:

1. Khẳng định tính xuyên suốt của Lợi ích Quốc gia: Chứng minh một cách thuyết phục rằng lập trường của Mỹ tại Biển Đông giai đoạn 1945–1991 bị chi phối tuyệt đối bởi đại chiến lược ngăn chặn và trật tự cân bằng quyền lực nước lớn, thay vì các cam kết đồng minh hay nguyên tắc pháp lý trừu tượng.
2. Làm rõ 4 dấu mốc lịch sử trọng đại: Tái hiện trung thực, khách quan và có hệ thống lập trường của Mỹ tại Hội nghị San Francisco (1951), biến cố Hoàng Sa (1956), hải chiến Hoàng Sa (1974) và sự kiện Gạc Ma (1988).
3. Đóng góp lý luận phân tích chính sách đối ngoại: Hoàn thiện khung phân tích ba cấp độ ứng dụng trong nghiên cứu lịch sử ngoại giao xung đột hàng hải.
4. Cung cấp luận cứ lịch sử - pháp lý đắt giá: Khẳng định tuyên bố chủ quyền vững chắc, liên tục của Việt Nam tại Hoàng Sa và Trường Sa qua các thời kỳ lịch sử, kế thừa lời răn dạy thiêng liêng được khắc ghi trong sử sách: "Một thước núi, một tấc sông của ta lẽ nào tự tiện bỏ đi được. Nếu người nào dám đem một thước, một tấc đất của vua Thái Tổ để lại mà làm mồi cho giặc thì kẻ đó sẽ bị trừng trị nặng".
5. Đúc kết bài học chiến lược cho hiện tại và tương lai: Khẳng định bài học sống còn về việc xây dựng thực lực quốc gia, giữ vững độc lập tự chủ và linh hoạt trong quan hệ quốc tế, bảo đảm không bị động, bất ngờ trước bất kỳ sự chuyển dịch địa chính trị nào của các cường quốc trên thế giới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Lý do lựa chọn đề tài Biển Đông có vai trò hết sức quan trọng đối với phát triển kinh tế cũng như an ninh quốc phòng của Việt Nam. Về mặt kinh tế, Biển Đông chứa đựng nguồn tài nguyên thủy hải sản phong phú và nguồn tài nguyên dầu mỏ, khí đốt dồi dào, là nguồn sống của người dân nước ta từ xa xưa cũng như phục vụ thiết thực cho công cuộc phát triển kinh tế, công nghiệp hóa hiện đại hóa đất nước ta hiện nay. Về mặt an ninh quốc phòng, Biển Đông đóng vai trò là tuyến phòng thủ phía đông và nam của đất nước.

Các đảo và quần đảo trên Biển Đông, đặc biệt là hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa có vai trò quan trọng trong việc kiểm soát các tuyến đường biển qua lại ở Biển Đông, là các vị trí phòng thủ chiến lược từ hướng biển đối với Việt Nam. Nhiều dữ liệu lịch sử đã ghi nhận, ít nhất từ thế kỷ thứ XVII, các nhà nước phong kiến Việt Nam đã xác lập và thực thi chủ quyền của Việt Nam đối với hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa một cách hòa bình, liên tục. Chính quyền thời kỳ Việt Nam thuộc Pháp đã tiếp tục tiến hành nhiều hoạt động khẳng định và bảo vệ chủ quyền của Việt Nam đối với hai quần đảo này. Trong Chiến tranh thế giới thứ Hai, Nhật Bản đã chiếm hai quần đảo nhưng tại hội nghị San Francisco năm 1951 về giải quyết vấn đề lãnh thổ sau chiến tranh, Nhật Bản đã phải từ bỏ các lãnh thổ đã chiếm đóng, trong đó có hai quần đảo trên.

Mặc dù vậy, với những biến động của thời cuộc, trong bối cảnh Chiến tranh Lạnh giữa hai khối Đông – Tây diễn ra kéo theo toàn cầu vào vòng xoáy của nó, ngoài sự kiện hội nghị San Francisco năm 1951, vào các năm 1956, 1974 và 1988 đã diễn ra các sự kiện tranh chấp, xung đột tại quần đảo Hoàng Sa và quần đảo Trường Sa. Các sự kiện trên đều diễn ra trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh là thời kỳ đặc biệt trong lịch sử thế giới, quan hệ giữa các nước lớn có nhiều diễn biến phức tạp. Đây cũng là thời kỳ Mỹ từng bước 2 gián tiếp rồi trực tiếp can thiệp vào tình hình Việt Nam, có vai trò quan trọng đối với những diễn biến xảy ra liên quan đến Việt Nam trong một thời gian dài, trong đó có các sự kiện tranh chấp, xung đột xảy ra ở Biển Đông. Đấu tranh bảo vệ chủ quyền, lợi ích của Việt Nam ở Biển Đông là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của ngành ngoại giao Việt Nam và ngày càng trở nên cấp thiết trong bối cảnh tranh chấp ở Biển Đông diễn biến phức tạp trong những năm qua.

Hiện nay, tình hình thế giới, khu vực chuyển biến nhanh chóng, sâu sắc, khó lường; cạnh tranh giữa các nước lớn căng thẳng, gay gắt, tác động trực tiếp tới việc triển khai các biện pháp bảo vệ chủ quyền và đấu tranh bảo vệ chủ quyền biển đảo của Việt Nam. Trong bối cảnh đó, cuộc đấu tranh bảo vệ chủ quyền và tuyên truyền về chủ quyền biển đảo đòi hỏi Việt Nam cần tiếp tục bổ sung các luận cứ khoa học, lịch sử và pháp lý. Từ góc độ trên, việc nghiên cứu, làm rõ về lập trường của Mỹ đối với các sự kiện liên quan đến Việt Nam trong vấn đề Biển Đông thời kỳ Chiến tranh Lạnh sẽ đóng góp thêm vào việc nghiên cứu về vấn đề Biển Đông từ góc độ lịch sử, từ đó giúp rút ra những bài học kinh nghiệm trong quá khứ để đánh giá, vận dụng vào hoạt động thực tiễn hiện tại và tương lai. Việc làm rõ về lập trường của Mỹ trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, kết hợp với phân tích về lập trường và xem xét chiều hướng can dự của Mỹ ở Biển Đông sẽ góp phần dự báo lập trường của Mỹ trong các tranh chấp, xung đột có thể xảy ra trong tương lai, qua đó nhận thức rõ hơn những thuận lợi, khó khăn đặt ra đối với Việt Nam, giúp Việt Nam chủ động chuẩn bị các kịch bản ứng phó, bảo vệ vững chắc chủ quyền, lợi ích quốc gia ở Biển Đông.

Với tính thời sự, ý nghĩa khoa học và thực tiễn như trên, được sự gợi mở của giáo sư hướng dẫn, nghiên cứu sinh chọn thực hiện đề tài: “Lập trường của Mỹ đối với các sự kiện liên quan tới Việt Nam trong vấn đề Biển Đông thời kỳ Chiến tranh Lạnh” để nghiên cứu, viết luận án tiến sĩ. Tình hình nghiên cứu vấn đề 2. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài 2. Các nghiên cứu về lợi ích, mục tiêu, chính sách của Mỹ ở Biển Đông Cho đến nay, đã có rất nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu về các khía cạnh liên quan tới tranh chấp ở Biển Đông như lịch sử xác lập, thực thi chủ quyền của Việt Nam; thực trạng tranh chấp, lập trường của các bên liên quan; quan hệ quốc tế, luật pháp, chính sách của các nước…Đáng chú ý, trong khoảng 10 năm trở lại đây, cùng với những diễn biến căng thẳng, phức tạp ở Biển Đông, các công trình nghiên cứu về tranh chấp ở Biển Đông ngày càng nhiều.

Trong đó, đã có một số tác giả ở cả trong và ngoài nước quan tâm, nghiên cứu, luận giải về lợi ích, mục tiêu, chính sách của Mỹ ở Biển Đông. Bài “Những thay đổi trong cách nhìn nhận lợi ích và chính sách của Mỹ ở Biển Đông từ sau ARF 2010” của tác giả Nguyễn Minh Ngọc in trong cuốn “Tìm kiếm giải pháp vì hòa bình và công lý ở Biển Đông”, Học viện Ngoại giao (2015) cho rằng, tuyên bố của ngoại trưởng Hillary Clinton năm 2010 về việc Mỹ có lợi ích quốc gia ở Biển Đông là một dấu mốc đánh dấu sự thay đổi chính sách của Mỹ ở Biển Đông, thể hiện sự quan tâm ở mức cao nhất của Mỹ đối với các tranh chấp. Sự thay đổi lập trường và chính sách của Mỹ cũng mở ra một số câu hỏi quan trọng, có khả năng tác động lớn đối với cục diện tranh chấp, bởi ngoài Trung Quốc và ASEAN, Mỹ với tư cách là quốc gia có sức mạnh quân sự vượt trội có thể sẽ là một trong những “người chơi” chính quyết định diễn tiến tranh chấp. Bài “Lợi ích của Mỹ ở Biển Đông” của tác giả Phạm Thùy Trang, tạp chí Nghiên cứu quốc tế (2009) đã phân tích các lợi ích về tự do hàng hải, kinh tế, an ninh và quân sự của Mỹ ở Biển Đông, từ đó cho rằng khi nhận thấy lợi ích ngày càng tăng thì Mỹ cũng thay đổi chính sách, từ “không can dự” tới “can dự một phần” vào vấn đề Biển Đông.

Bài “Chính sách Biển Đông của Mỹ hiện nay” của tác giả Hà Mỹ Hương, tạp chí 4 Lý luận chính trị (2013) đã phân tích về lợi ích, mục tiêu, nội dung và các bước triển khai chính sách của Mỹ ở Biển Đông, trong đó nhấn mạnh một mặt Mỹ theo đuổi chính sách trung lập, không đứng về bên nào trong vấn đề chủ quyền nhưng mặt khác, Mỹ ngày càng dính líu sâu vào quá trình giải quyết tranh chấp giữa Trung Quốc và một số nước Đông Nam Á ở Biển Đông. Bài “Những điều chỉnh gần đây trong chính sách Biển Đông của Mỹ” của tác giả Hà Hồng Hải, tạp chí Nghiên cứu quốc tế (2014) đã phân tích về lợi ích của Mỹ và điều chỉnh chính sách đáng chú ý của Mỹ ở Biển Đông từ sau Chiến tranh Lạnh. Bài “Vấn đề Biển Đông trong chính sách châu Á-Thái Bình Dương của Mỹ từ sau Chiến tranh Lạnh” của tác giả Trần Thị Quỳnh Nga, tạp chí Nghiên cứu Quốc tế (2017) cho rằng vấn đề Biển Đông là một trong những nội dung quan trọng trong chính sách châu Á - Thái Bình Dương của Mỹ từ sau Chiến tranh Lạnh, thể hiện qua việc thay đổi lập trường từ “không dính líu” sang “can dự có chừng mực” và “tích cực can dự” trong các diễn biến liên quan đến Biển Đông. Bài “Chính sách của Mỹ đối với vấn đề Biển Đông” của tác giả Nguyễn Thanh Minh, chuyên trang Nghiên cứu Biển Đông (2017) đã trình bày các lợi ích của Mỹ ở Biển Đông, quan điểm của Mỹ đối với các tranh chấp, từ đó phân tích chính sách và xu hướng can dự của Mỹ ở Biển Đông.

Bài “Biển Đông trong quan hệ Trung - Mỹ” của tác giả Vũ Duy Thành, Tạp chí Nghiên cứu quốc tế (2019) cho rằng, khi Trung Quốc chưa đủ sức thách thức Mỹ ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương thì Biển Đông chỉ chiếm vị trí thứ yếu trong quan hệ Trung - Mỹ nhưng đến nay, có thể thấy vấn đề Biển Đông đã trở thành một trong những tâm điểm của cạnh tranh chiến lược Trung - Mỹ. Nếu như quan hệ Trung - Mỹ sẽ định hình cục diện khu vực châu Á - Thái Bình Dương trong thế kỷ XXI, thì vấn đề Biển Đông sẽ là một trong những nhân tố quan trọng trong quá trình vận động đó. Một số cuốn sách, công trình khác cũng đề cập đến lợi ích, mục tiêu, chính sách của Mỹ ở 5 Biển Đông. Cuốn “Chính sách Biển Đông của Hoa Kỳ trong bối cảnh mới” của tác giả Phạm Cao Cường chủ biên, Nxb.

Khoa học xã hội (2019) đã phân tích những nhân tố tác động tới chính sách của Mỹ đối với Biển Đông hiện nay, trong đó nhấn mạnh đến nhân tố Trung Quốc và việc quân sự hóa Biển Đông; nội dung chính sách, trong đó nhấn mạnh điểm xuyên suốt là Mỹ bảo vệ lợi ích quốc gia của Mỹ tại khu vực; đưa ra dự báo và một số gợi ý cho Việt Nam, trong đó cho rằng Mỹ sẽ tiếp tục áp dụng các biện pháp kiềm chế cứng rắn với Trung Quốc, khuyến nghị Việt Nam cần tiếp tục làm rõ mục tiêu, chính sách của các nước ở Biển Đông. Vấn đề Biển Đông cũng thu hút sự chú ý của rất nhiều học giả nước ngoài. Các hội thảo quốc tế về vấn đề Biển Đông do Học viện Ngoại giao và Hội Luật gia Việt Nam tổ chức từ năm 2009 thu hút nhiều tham luận có giá trị của các học giả quốc tế. Các trung tâm, viện nghiên cứu có uy tín trên thế giới cũng quan tâm đến vấn đề Biển Đông, thu hút nhiều nghiên cứu về chính sách của các nước liên quan, vai trò của ASEAN, các vấn đề về luật pháp quốc tế…trong đó nhiều tác giả đã quan tâm, nghiên cứu về vấn đề lợi ích, mục tiêu, chính sách của Mỹ trong vấn đề Biển Đông.

Policy towards the Disputes in the South China Sea since 1995” (Chính sách của Mỹ đối với tranh chấp ở Biển Đông từ 1995 đến nay) của tác giả M.