Morphology - Giáo trình hình thái học ngôn ngữ của Francis Katamba (Đại học Newcastle)

• Tác giả: Francis Katamba
• Trường học: Lancaster University
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học - Hình thái học
• Đề tài: Hình thái học (Morphology)
• Loại tài liệu: Sách giáo khoa
• Năm xuất bản: 1993
• Địa điểm: New York

Tóm tắt

I. Tổng quan về hình thái học Francis Katamba

Hình thái học là nhánh ngôn ngữ học nghiên cứu cấu trúc bên trong của từ. Francis Katamba đã trình bày lĩnh vực này một cách hệ thống trong cuốn sách Morphology thuộc bộ Modern Linguistics Series. Cuốn sách được xuất bản lần đầu năm 1993 bởi nhà St. Martin's Press. Tác phẩm cung cấp nền tảng vững chắc cho người đọc mới bắt đầu tìm hiểu về hình thái học. Katamba giải thích cách các đơn vị nhỏ nhất của nghĩa hoạt động trong ngôn ngữ. Ông phân tích mối quan hệ giữa hình thái học với các lĩnh vực khác như ngữ âm học và cú pháp học. Cuốn sách đi từ khái niệm cơ bản đến các vấn đề nâng cao. Phương pháp tiếp cận của Katamba nhấn mạnh việc phân tích dữ liệu ngôn ngữ thực tế. Người đọc được khuyến khích tự giải quyết các bài tập để hiểu sâu hơn. Tác phẩm này trở thành tài liệu tham khảo quan trọng trong đào tạo ngôn ngữ học tại nhiều trường đại học trên thế giới.

1.1. Bối cảnh ra đời của tác phẩm Morphology

Cuốn Morphology nằm trong bộ Modern Linguistics Series do Noel Burton-Roberts sáng lập. Andrew Spencer sau đó tham gia đồng biên tập. Bộ sách được thiết kế để giới thiệu các chủ đề ngôn ngữ học hiện đại một cách dễ tiếp cận. Mỗi cuốn sách trong bộ sử dụng phương pháp giải quyết vấn đề. Chúng bao gồm nhiều bài tập đa dạng để người đọc thực hành. Katamba viết cuốn này nhằm lấp đầy khoảng trống tài liệu về hình thái học. Tác phẩm hướng đến cả sinh viên mới và người đọc muốn tìm hiểu chuyên sâu.

1.2. Vị trí của hình thái học trong ngôn ngữ học

Hình thái học giữ vị trí trung tâm trong hệ thống ngôn ngữ học. Katamba chỉ ra mối liên hệ mật thiết giữa hình thái học và ngữ âm học. Hình thái học cũng tương tác chặt chẽ với cú pháp học. Trong ngữ pháp tạo sinh thời kỳ đầu, vai trò của hình thái học từng bị hạn chế. Tuy nhiên, các nghiên cứu sau đó đã khẳng định tầm quan trọng của lĩnh vực này. Hình thái học giúp giải thích cách ngôn ngữ tạo ra từ mới. Nó cũng cung cấp hiểu biết về hệ thống ngữ pháp của mỗi ngôn ngữ.

II. Phân tích cấu trúc từ và morpheme trong hình thái học

Katamba đặt câu hỏi cơ bản nhất: từ là gì? Câu hỏi tưởng chừng đơn giản nhưng chứa đựng nhiều phức tạp. Người nói ngôn ngữ nào cũng nhận biết được từ trong tiếng mẹ đẻ. Tuy nhiên, ranh giới giữa các từ đôi khi không rõ ràng. Katamba phân biệt từ theo nghĩa, từ theo hình thức và từ theo ngữ pháp. Morpheme là đơn vị nhỏ nhất mang nghĩa trong ngôn ngữ. Một morpheme có thể được hiện thực hóa bởi nhiều morph khác nhau. Hiện tượng này gọi là alomorph. Ví dụ, hậu tố quá khứ -ed trong tiếng Anh có nhiều cách phát âm khác nhau. Katamba cũng giới thiệu khái niệm alomorph số không. Đây là trường hợp morpheme tồn tại nhưng không có hình thức biểu hiện bên ngoài. Chẳng hạn, quá khứ của động từ cut vẫn là cut. Morpheme quá khứ được thể hiện bằng alomorph số không.

2.1. Khái niệm morpheme và alomorph

Morpheme là đơn vị ngữ pháp nhỏ nhất có nghĩa trong ngôn ngữ. Katamba phân biệt morpheme với morph và alomorph. Morph là hiện thực vật chất của morpheme. Alomorph là các biến thể của cùng một morpheme. Ví dụ, tiền tố in- trong tiếng Anh có alomorph là im-, il-, ir-. Sự phân biệt này rất quan trọng trong phân tích hình thái. Katamba giải thích điều kiện ngữ pháp và từ vựng chi phối sự xuất hiện của alomorph. Hiện tượng bổ sung cũng được đề cập như một trường hợp đặc biệt.

2.2. Cấu trúc bên trong của từ

Katamba phân tích cấu trúc từ thông qua các thành phần: gốc, hậu tố, thân từ và cơ sở. Gốc là thành phần cốt lõi mang nghĩa cơ bản. Hậu tố được thêm vào gốc để tạo ra từ mới hoặc dạng ngữ pháp. Thân từ là đơn vị mà hậu tố được gắn vào. Cơ sở là đơn vị mà quy tắc hình thái được áp dụng. Tác giả trình bày cách các thành phần này kết hợp với nhau. Cây hình thái là công cụ trực quan hóa cấu trúc bên trong của từ hiệu quả.

III. Phương pháp nghiên cứu hình thái học và năng suất từ

Katamba giới thiệu hai loại morpheme chính: hình thái biến đổi và hình thái tạo từ. Hình thái biến đổi tạo ra các dạng khác nhau của cùng một từ. Hình thái tạo từ tạo ra từ mới thuộc các loại từ khác nhau. Tác giả nhấn mạnh khái niệm năng suất trong tạo từ. Năng suất chỉ khả năng một quy tắc hình thái được sử dụng để tạo từ mới. Một số quy tắc có năng suất cao, được dùng rộng rãi. Một số quy tắc ít năng suất hơn hoặc đã hoàn toàn không còn hoạt động. Katamba phân tích các ràng buộc đối với năng suất tạo từ. Các ràng buộc này bao gồm giới hạn ngữ pháp, giới hạn ngữ âm và giới hạn ngữ nghĩa. Phương pháp tiếp cận của Katamba kết hợp lý thuyết và thực hành phân tích. Ông sử dụng dữ liệu từ nhiều ngôn ngữ khác nhau để minh họa. Bài tập trong sách giúp người đọc rèn luyện kỹ năng phân tích hình thái.

3.1. Hình thái biến đổi và hình thái tạo từ

Hình thái biến đổi không thay đổi loại từ mà chỉ tạo ra dạng ngữ pháp mới. Ví dụ thêm -ed để tạo dạng quá khứ trong tiếng Anh. Hình thái tạo từ thay đổi nghĩa và thường đổi loại từ. Ví dụ thêm -ness để biến tính từ thành danh từ. Katamba trình bày ranh giới giữa hai loại này không phải lúc nào cũng rõ ràng. Trong một số ngôn ngữ, sự phân biệt này phức tạp hơn tiếng Anh. Tác giả cung cấp nhiều ví dụ cụ thể để làm sáng tỏ vấn đề.

3.2. Năng suất và tính sáng tạo trong tạo từ

Năng suất là khả năng một quy tắc hình thái được sử dụng để tạo từ mới liên tục. Katamba phân biệt năng suất với tính sáng tạo trong sử dụng ngôn ngữ. Một người có thể sáng tạo từ mới nhưng không phải mọi sáng tạo đều trở thành quy tắc. Các ràng buộc đối với năng suất bao gồm nhiều yếu tố khác nhau. Giới hạn ngữ pháp ngăn cản một số kết hợp hình thái không hợp lệ. Giới hạn ngữ âm đảm bảo từ mới dễ phát âm. Katamba sử dụng nhiều ví dụ từ tiếng Anh và các ngôn ngữ khác.

IV. Kết luận và ứng dụng hình thái học Francis Katamba

Cuốn Morphology của Francis Katamba đã trở thành tác phẩm kinh điển trong lĩnh vực hình thái học. Tác phẩm cung cấp nền tảng lý thuyết vững chắc cho nghiên cứu ngôn ngữ học. Phương pháp tiếp cận lấy dữ liệu làm trung tâm của Katamba rất hiệu quả. Người đọc học cách phân tích cấu trúc từ thông qua thực hành trực tiếp. Kiến thức hình thái học có ứng dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực. Dịch thuật, giảng dạy ngôn ngữ và xử lý ngôn ngữ tự nhiên đều cần hiểu hình thái học. Cuốn sách cũng đặt nền móảng cho nghiên cứu so sánh hình thái học các ngôn ngữ. Katamba cho thấy hình thái học không phải là lĩnh vực biệt lập. Nó liên kết chặt chẽ với ngữ âm học, cú pháp học và ngữ nghĩa học. Tác phẩm vẫn được sử dụng rộng rãi trong đào tạo đại học ngày nay.

4.1. Ứng dụng trong giảng dạy ngôn ngữ

Kiến thức hình thái học giúp giáo viên hiểu cấu trúc từ vựng sâu hơn. Giáo viên có thể giải thích quy tắc tạo từ cho học viên một cách có hệ thống. Hiểu về morpheme giúp học viên mở rộng vốn từ vựng nhanh chóng. Phương pháp phân tích hình thái cũng hỗ trợ việc học chính tả và phát âm. Katamba cung cấp nhiều bài tập có thể áp dụng trong lớp học. Cuốn sách trở thành tài liệu tham khảo quý giá cho giáo viên ngôn ngữ.

4.2. Ý nghĩa đối với nghiên cứu ngôn ngữ học hiện đại

Tác phẩm của Katamba ảnh hưởng lớn đến nghiên cứu hình thái học sau này. Nhiều nhà ngôn ngữ học đã xây dựng trên nền tảng lý thuyết của ông. Nghiên cứu hình thái học hiện đại mở rộng sang xử lý ngôn ngữ tự nhiên. Các thuật toán máy tính áp dụng nguyên tắc hình thái để phân tích văn bản. Katamba cũng đặt câu hỏi quan trọng về vị trí của hình thái học trong ngữ pháp. Những câu hỏi này vẫn là chủ đề tranh luận trong ngôn ngữ học hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MORPHOLOGY MODERN LINGUISTICS SERIES Series Editors Professor Noel Burton-Roberts University of Newcastle upon Tyne Dr Andrew Spencer University of Essex Each textbook in the Modern Linguistics series is designed to provide a carefully graded introduction to a topic in contemporary linguistics and allied disciplines, presented in a manner that is accessible and attractive to readers with no previous experience of the topic, but leading them to some understanding of current issues. The texts are designed to engage the active participation of the reader, favouring a problem-solving approach and including liberal and varied exercise material. Noel Burton-Roberts founded the Modern Linguistics series and acted as Series Editor for the first three volumes in the series. Andrew Spencer has since joined Noel Burton-Roberts as joint Series Editor. Titles published in the series Phonology Philip Carr Linguistics and Second Language Acquisition Vivian Cook Morphology Francis Katamba Further titles in preparation Morphology Francis Katamba St. Martin's Press New York © Francis Katamba 1993 Softcover reprint of the hardcover 1st edition 1993 978-0-333-54113-5 All rights reserved. For information, write: St. Martin's Press, Inc., 175 Fifth Avenue, New York, N. 10010 First published in the United States of America in 1993 ISBN 978-0-333-54114-2 ISBN 978-1-349-22851-5 (eBook) DOI 10.1007/978-1-349-22851-5 Library of Congress Cataloging-in-Publication Data Katamba, Francis, 1947- Morphology I Francis Katamba. Grammar, Comparative and general-Morphology.K38 1993 415---dc20 93-1630 CIP The Scrabble tiles on the cover design are reproduced by kind permission of J. Spear and Son PLC, Enfield EN3 7TB, England. To Janet, Francis and Helen Contents Preface xi Acknowledgements xii Abbreviations and Symbols xiii Chart of Phonetic Symbols (International Phonetic Alphabet: IPA) xiv PART1 BACKGROUND Chapter 1 Introduction 3 1.1 The Emergence of Morphology 3 1.2 Morphology in American Structural Linguistics 3 1.3 The Concept of Chomskyan Generative Grammar 5 1.1 The place of morphology in early generative grammar 10 1.2 The morphology-phonology interaction 13 1.3 The morphology-syntax interaction 13 1.4 Organization of the Book 15 Chapter 2 Introduction to Word-structure 17 2.1 What is a Word? 17 2.3 The grammatical word 19 2.2 Morphemes: the Smallest Units of Meaning 19 2.2 Morphemes, morphs and allomorphs 23 2.3 Grammatical conditioning, lexical conditioning and suppletion 30 2.3 The Nature of Morphemes 34 2.4 Summary 38 Chapter 3 Types of Morphemes 41 3.1 Roots, Affixes, Stems and Bases 41 3.3 Roots, stems and Bases 45 3.2 Inflectional and Derivational Morphemes 47 3.3 Multiple Affixation 52 vii viii Contents 3.7 WP and the Centrality of the Word 60 Chapter 4 Productivity in Word-Formation 65 4.1 The Open-endedness of the Lexicon 65 4.1 What is productivity? 66 4.3 Productivity and creativity 72 4.2 Constraints on Productivity 73 4.3 Does Productivity Separate Inflection from Derivation? 79 4.4 The Nature of the Lexicon 82 4.2 Knowledge of language and the role of the lexicon 82 PART II MORPHOLOGY AND ITS RELATION TO THE LEXICON AND PHONOLOGY Chapter S Introducing Lexical Morphology 89 5.1 The Lexical Phonology and Morphology Model 89 5.1 Derivation in lexical morphology 92 5.2 Inflection in lexical morphology 100 5.4 Differences between Lexical and Post-lexical Rules 106 Chapter 6 Insights from Lexical Morphology 111 6.2 Insights from Lexical Morphology 111 6.1 Stratum ordering reflecting morpheme sequencing 113 6.2 Stratum ordering and productivity 118 6.3 Stratum ordering and conversion 120 6.4 The Strict Cycle Condition 123 Chapter 7 Lexical Morphology: An Appraisal 133 7.1 Introduction: The Claims made by Lexical Phonology 133 7.2 Criticisms of Lexical Phonology 133 7.1 Are lexical strata determined by affixes rather than roots? 134 7 .2 Do affixes uniquely belong to one stratum? 135 7 .3 How many strata are needed? 139 Contents ix 7.4 Are phonological rules restricted to one stratum? 140 7.5 Are morphological rules restricted to one stratum? 143 7.3 Conclusion 151 Chapter 8 Prosodic Morphology 154 8.2 Phonological Prelude: Autosegmental Phonology 154 8.1 Autosegmental phonology: mapping principles 155 8.2 The skeletal tier 160 8.2 Prosodic morphology and nonconcatenative morphology 165 8.3 The morpheme tier hypothesis 172 8.4 Conclusion 177 Chapter 9 Template and Prosodic Morphology 180 9.1 What is Reduplication? 180 9.2 Is Reduplication Constituent Copying? 182 9.3 CV-templates and Reduplication 184 9.2 Reduplication as prefixation 186 9.3 Reduplication as suffixation 189 9.5 Conclusion 200 PART III MORPHOLOGY AND ITS RELATION TO THE LEXICON AND SYNTAX Chapter 10 Inflectional Morphology 205 10.2 Inflection and Derivation 205 10.1 Differentiating between inflection and derivation 206 10.2 Relevance allld generality 212 10.3 Is morphology necessary? 217 10.3 Verbal Inflectional Categories 220 10.1 Inherent verbal properties 220 10.2 Agreement properties of verbs 225 10.3 Configurational properties of verbs 227 10.4 Inflectional Categories of Nouns 233 10.1 Inherent categories of nouns 233 X Contents 10.2 Agreement categories of nouns 236 10.3 Configurational categories of nouns 237 10.5 Clitics 245 Chapter 11 Morphological Mapping of Grammatical Functions 255 11.2 Predicates, Arguments and Lexical Entries 255 11.3 Theta-roles and Lexical Entries 256 11.5 Grammatical Function Changing Rules 264 11.6 The Mirror Principle 275 11.8 Conclusion 286 Chapter 12 Idioms and Compounds: The Interpenetration of the Lexicon, Morphology and Syntax 291 12.1 Introduction: The Interface between Modules 291 12.2 Phonological Factors in Compounding 292 12.3 Are Compounds Different from Syntactic Phrases? 293 12.1 The notion 'word' revisited 294 12.3 Unlisted morphological objects 296 12.4 Syntactic objects and syntactic atoms 297 12.4 The Character of Word-formation Rules 302 12.1 Headedness of compounds 303 12.2 The Right-hand Head Rule (RHR) 311 12.3 Left-headed compounds 315 12.5 Compounding and Derivation 322 12.2 Neo-classical compounds 323 12.6 Conclusion 325 Glossary 330 References 335 Index of Languages 346 Subject Index 348 Author Index 353 Preface This book is an introduction to morphology that presupposes little previous exposure to linguistics. It is meant to be useful both to students of English and to those of linguistics. Most of the first half of the book, as well as the final chapter, are devoted mainly to problems of English word-formation. The remaining chapters cover a range of morphological phenomena in other languages. But even the parts dealing with English raise issues of a general theoretical interest. The detail in which different parts are studied will vary, depending on the kind of student that uses the book. I present morphology from the standpoint of current, mainstream gener- ative grammar. My main concerns are the nature of word-formation pro- cesses and the ways in which word-formation interacts with phonology, syntax and the lexicon. I hope that the reader will come away not only with an understanding of the descriptive problems in morphology but also with a firm grasp of the theoretical issues and the analytical tools that are available within the model of generative grammar. On completing a course in morphology based on this book students should be equipped to tackle the growing morphological literature that has appeared in recent years. There are many people whom I must thank for the help they have given me in writing this book. The book grew out of my morphology course at Lancaster University. I must thank the students who have taken this course over the last four years. Special thanks go to Elena Semino and Saleh al- Khateb, whose Italian and Syrian Arabic data I have used here. I have benefited from discussions with a number of Berkeley linguists, especially Sharon Inkelas, Sam Mchombo and Karl Zimmer. Above all, I must thank in a special way Larry Hyman, with whom I have collaborated on Luganda morphology and phonology for the last ten years. I have learned much of what I know about phonology/morphology through our collaboration. There are also many other linguists whose theoretical and descriptive studies I have drawn on. They have all contributed in an obvious way to my writing this book. I also owe a special debt of gratitude to Noel Burton-Roberts, the editor of this series. His rigorous critical comments and positive suggestions have enabled me to avoid some of the pitfalls I would otherwise have encoun- tered. There are two other people at Macmillan that I wish to thank for their technical support: they are Doreen Alig and Cathryn Tanner. I should also like to thank Valery Rose and David Watson, who both helped with the production of this book. Finally, I thank my wife Janet for her support during the long months and years of writing this book. Lancaster FRANCIS KATAMBA xi Acknowledgements The author and publishers wish to thank the following who have kindly given permission for the use of copyright material: Cambridge University Press for Figure 7. Matthews, Inflectional Morphology, p. 132; The International Phonetic Association for the International Phonetic Alphabet, revised in 1989, reproduced from Journal of the International Phonetics Association, vol. Every effort has been made to trace all the copyright-holders but if any have been inadvertently overlooked, the publishers will be pleased to make the necessary arrangements at the first opportunity. xii Abbreviations and Symbols ADJ/Adj adjective AdjP adjectival phrase ADV/Adv adverb AdvP adverbial phrase BVS Basic verbal suffix (in Bantu) DET/Det determiner GF grammatical function GVS Great Vowel Shift Inf. infinitive N/n noun NP/Np noun phrase OBJ object OCP Obligatory Contour Principle OED Oxford English Dictionary P/Prep preposition pp prepositional phrase Pron pronoun RHR Right-hand Head Rule s sentence SPE The Sound Pattern of English SUBJ/Subj subject v verb VP verb phrase V(intr) verb(intransitive) V(tr) verb(transitive) VP verb phrase WFC Well-formedness Condition WP Word and Paradigm (morphology) xiii The International Phonetic Alphabet CONSONANTS VOWELS Front Central Back Close IY i~~-'l:l U UI1U Close-mid e 0 1{ I o ;} 0 Open-mid e re A I :'l re u Open are U'D Where symbols appear in pairs, the one to the right represents the rounded vowel. Voiceless labial-velar fricative 0 Bilabial click w Voiced labial-velar approximant I Dental click q Voiced labial-palatal ! (Post)alveolar approximant click H Voiceless epiglottal fricative :1: Palatoalveolar click 'l Voiced epiglottal plosive Alveolar lateral click ~ Voiced epiglottal fricative Alveolar lateral flap fj Simultaneous J and X ~ ?:> Alveolo-palatal Where symbols appear in pairs, the one to the right represents a voiced consonant. Shaded areas denote articulations judged impossible. fricatives DIACRITICS 3 Additional mid central vowel Voiceless More rounded ;') ) w Labialsed twdw - Nasalised e i Affricates and double articulations kp fS 0 IJ cJ can be represented by two symbols Voiced Less rounded ;') i Palatalized ti di " Nasal release d" joined by a tie bar if necessary. v sv tv c ' Pdy h Voiced th dh Advanced u ¥ Velarized 1 Lateral release dt SUPRASEGMENTA LS LEVEL TONES CONTOUR TONES + . Breathy voiced R~ i ~ Pharyngealized t~ d~ ' No audible released' Primary stress -. Retracted " or l Extra-high v or A rise Secondary stress _ Creaky voiced Q~ . Centralized e - Velarized or Pharyngealized l X Long e: i High " \J fall _ Linguolabial t cl • Mid centralized e e I Half-long e · i Mid 1 high rise I ~Low '- ~ low rise n Dental t n d n • Advanced e~ 1 = voiced al~eolar fricative) " Extra-short e . (Raised Tongue root Syllable break .rekt J Extra-low "" "'i rise fall T Lowered ¥ fi Minor (foot) group ~ Downstep " Apical ! g , Retracted e> (fi =voiced bilabial approximant) Tongue root Major (intonation) group ~ Upstep Syllabic 1 ~ Non-syllabic ~ Linking (absence of a break) Lamina! t d 'Rhoticity ;}' ' 0 0 0 t Global rise \ Global fall Reproduced courtesy of the International Phone tic Association Part I Background 1 Introduction 1.1 THE EMERGENCE OF MORPHOLOGY Although students of language have always been aware of the importance of words, morphology, the study of the internal structure of words did not emerge as a distinct sub-branch of linguistics until the nineteenth century. Early in the nineteenth century, morphology played a pivotal role in the reconstruction of Indo-European. In 1816, Franz Bopp published the results of a study supporting the claim, originally made by Sir William Jones in 1786, that Sanskrit, Latin, Persian and the Germanic languages were descended from a common ancestor.