CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ MỞ RỘNG HUY ĐỘNG TIỀN GỬI TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Huy động tiền gửi tại NHTM 1. Khái niệm huy động tiền gửi tại NHTM 1. Nguồn vốn tiền gửi của NHTM Theo Từ điển Kinh tế học, tiền gửi là tiền được gửi trong các tài khoản ở ngân hàng (theo nghĩa đơn giản).
Trên thực tế, nó chính là số liệu về khoản nợ của một ngân hàng đối với người gửi tiền. Loại tiền này phát sinh từ vai trò trung gian tài chính của ngân hàng. Tiền gửi được giữ trong nhiều tài khoản khác nhau ở điều kiện sử dụng hay rút tiền ra. (Nguyễn Văn Ngọc, 2012, Từ điển Kinh tế học, NXB Đại học Kinh tế Quốc dân) Tại Nghị định số 70/2000/NĐ-CP của chính phủ về giữ bí mật thông tin liên quan đến tiền gửi và tài sản của khách hàng gửi tại các TCTD cũng mang đến một khái niệm khác về tiền gửi: “Tiền gửi của khách hàng bao gồm tiền Đồng Việt Nam và các loại ngoại tệ của các tổ chức và cá nhân dưới hình thức tiền gửi không kỳ hạn, tiền gửi có kỳ hạn (kể cả tiền gửi tiết kiệm) và các hình thức tiền gửi khác”.
Như vậy, có thể hiểu rằng, nguồn vốn tiền gửi thực chất là tiền của các chủ sở hữu (cá nhân, tổ chức) mà ngân hàng tạm thời quản lý và sử dụng nhưng phải có nghĩa vụ hoàn trả kịp thời, đầy đủ khi khách hàng yêu cầu. Đây vừa là nguồn huy động vốn chiếm tỷ trọng cao nhất trong tổng số nguồn vốn của ngân hàng thương mại vừa là công cụ để người dân và các chủ thể kinh tế sinh lợi từ những khoản tiền nhàn rỗi với lãi suất ổn định và độ an toàn cao. Hoạt động huy động tiền gửi tại NHTM Theo Luật Các tổ chức tín dụng số 32/2024/QH15, tại điều 4 khoản 27 quy định “Nhận tiền gửi là hoạt động nhận tiền của tổ chức, cá nhân dưới hình thức tiền gửi không kỳ hạn, tiền gửi có kỳ hạn, tiền gửi tiết kiệm, phát hành chứng chỉ tiền gửi và hình thức nhận tiền gửi khác theo nguyên tắc có hoàn trả đầy đủ tiền gốc, lãi theo thỏa thuận cho tổ chức, cá nhân gửi tiền”. Tiền gửi trong NHTM chiếm tỷ trọng lớn trong tổng nguồn vốn của NHTM.
Các NHTM hoạt động chủ yếu nhờ vào nguồn vốn tiền gửi. Do nguồn này chiếm tỷ trọng lớn nên hầu hết các hoạt động chính của ngân hàng đều phải dựa vào nguồn vốn này. 4 Tiền gửi là nguồn vốn không ổn định, khách hàng có thể rút tiền của họ mà không bị ràng buộc, nếu có, ngân hàng chỉ phạt bằng việc trả lãi thấp hơn lãi đã cam kết với khách hàng. Chính vì vậy, NHTM phải duy trì một lượng tiền dự trữ nhất định để đảm bảo khả năng thanh toán, sẵn sàng đáp ứng nhu cầu rút tiền của khách hàng.
Loại tiền gửi tiết kiệm có kỳ hạn chính là khoản tiền nhàn rỗi hoặc khoản tiền đầu tư khách hàng được gửi tại ngân hàng với một kỳ hạn cụ thể để được hưởng lãi suất ưu đãi, do đó khách hàng thường sẽ rút đúng kỳ hạn, nên lượng tiền gửi sẽ ổn định hơn. Còn tiền gửi không kỳ hạn hay tiền gửi thanh toán có mức độ không ổn định hơn so với tiền gửi có kỳ hạn, vì với hình thức tiền gửi này khách hàng chủ yếu là những người cần nhờ ngân hàng bảo quản thay số tiền và sẽ rút ra trong tương lai gần ngay khi có nhu cầu sử dụng. Tuy vậy, tổng tiền gửi thường có xu hướng ổn định khi số lượng khách hàng lớn và nhu cầu sử dụng thanh toán không dùng tiền mặt tăng. Chi phí cho hoạt động huy động tiền gửi thường rẻ nhất trong các hoạt động huy động vốn của NHTM.
Bởi vì các hình thức huy động vốn như phát hành chứng chỉ tiền gửi, tín phiếu, kỳ phiếu thường rất tốn kém và phức tạp. Vì vậy các ngân hàng hiện nay đang tập trung đẩy mạnh hoạt động huy động vốn giá rẻ. Hoạt động huy động tiền gửi là cơ sở để ngân hàng có nền khách hàng tốt. Từ việc khách hàng mở tài khoản thanh toán hay mở tài khoản tiền gửi sẽ giúp ngân hàng có khả năng tiếp cận với khách hàng, qua đó tăng khả năng khách hàng sử dụng các dịch vụ khác một cách thường xuyên.
Các hình thức huy động tiền gửi tại NHTM Do nhu cầu và động thái gửi tiền của khách hàng rất đa dạng và khác nhau nên để thu hút được khác hàng gửi tiền, NHTM phải thiết kế và mở rộng nhiều loại sản phẩm tiền gửi khác nhau. * Huy động tiền gửi qua tài khoản tiền gửi thanh toán Huy động tiền gửi qua hình thức thanh toán là hình thức huy động vốn mà Ngân hàng thực hiện mở tài khoản tiền gửi thanh toán cho khách hàng. Tài khoản này mở cho các khách hàng cá nhân hoặc các tổ chức, có nhu cầu thực hiện thanh giao dịch qua ngân hàng. Việc mở tài khoản tại ngân hàng giúp cho các doanh nghiệp, cá nhân bảo quản an toàn số tiền của mình, qua đó nhận được các dịch vụ tài chính khác của NHTM.
Về phía NHTM, việc khách hàng mở tài khoản giúp ngân hàng có thể sử dụng được nguồn vốn nhà rỗi để bổ sung các nguồn vốn của ngân hàng. 5 Tiền gửi thanh toán của khách hàng là các tài khoản không có kỳ hạn xác định, người gửi tiền có thể rút ra bất kỳ lúc nào tùy theo nhu cầu của mình, do đó lãi suất của loại tiền này thường thấp hơn so với các loại tiền gửi có kỳ hạn xác định. Tiền gửi không kỳ hạn phục vụ nhu cầu của những khách hàng chưa có kế hoạch tài chính cụ thể trong tương lai và là lựa chọn phổ biến của các doanh nghiệp cho các giao dịch kinh doanh. Tiền gửi không kỳ hạn có đặc điểm là luôn biến động và không ổn định, vì vậy để phòng ngừa rủi ro thanh khoản, ngân hàng chỉ được phép sử dụng nguồn tiền gửi này ở một tỷ lệ nhất định, tùy thuộc vào các quyết định quản trị của lãnh đạo ngân hàng.
Quản lý tiền gửi không kỳ hạn là nhiệm vụ quan trọng, nhằm đảm bảo an toàn cho ngân hàng đồng thời tuân thủ các quy định của Nhà nước. Huy động vốn thông qua tiền gửi thanh toán có thể thực hiện dưới hình thức mở một tài khoản gọi là tài khoản thanh toán, hoặc cung cấp các dịch vụ thanh toán qua tài khoản thanh toán, hoặc phát hành thẻ trả trước cho khách hàng, hoặc liên kết với các đối tác phát hành các loại ví thanh toán phục vụ nhu cầu chi tiêu của khách hàng. Số dư trên tài khoản tiền gửi thanh toán của khách hàng có thể hình thành từ hai nguồn. Có thể hình thành từ việc khách hàng nộp tiền mặt vào hoặc là từ việc khách hàng nhận tiền chuyển khoản từ các đơn vị khác.
Tuy nhiên không phải lúc nào khách hàng cũng sử dụng số dư tài khoản tiền gửi thanh toán của họ. Do vậy, đôi khi số dư này tạm thời nhàn rỗi và trở thành nguồn vốn của ngân hàng và ngân hàng có thể sử dụng cho hoạt động của mình. Tiền gửi thanh toán của khách hàng gắn liền với sự phát triển các dịch vụ, giúp đẩy mạnh các sản phẩm thanh toán điện tử, tạo vốn cho nền kinh tế bằng cách ngân hàng có thể tạm thời sử dụng số dư ở tài khoản thanh toán tạm thời chưa dùng đến của khách hàng. * Huy động tiền gửi qua tài khoản tiền gửi tiết kiệm Huy động tiền gửi qua tài khoản tiết kiệm là hình thức huy động phổ biến nhất của ngân hàng.
Khoản tiền này khá ổn định và chiếm tỷ trọng lớn trong tổng nguồn huy động. Khi người dân có một khoản tiền nhàn rỗi lâu dài, có ý định tích cóp cho tương lai hoặc hiện tại chưa có kế hoạch sử dụng đến, người dân sẽ nghĩ đến gửi tiết kiệm tại ngân hàng để hưởng lãi. Ngoài ra, người dân có thể gửi tiết kiệm vào ngân hàng chỉ với mục đích đảm bảo an toàn về tài sản của họ, bằng cách gửi tiết kiệm dưới hình thức 6 không kỳ hạn, hưởng lãi suất tương đương tiền gửi thanh toán hoặc cao hơn rất ít, nhưng đáp ứng được nhu cầu đảm bảo an toàn về tài sản. Huy động tiền gửi tiết kiệm bao gồm tiền gửi tiết kiệm không kỳ hạn và tiết kiệm có kỳ hạn.
Trong đó, tiền gửi tiết kiệm không kỳ hạn là phương thức gửi tiền tiết kiệm không ấn định kỳ hạn gửi và số tiền gửi, người gửi có thể gửi thêm vào và rút tiền khỏi tài khoản tiết kiệm bất cứ lúc nào, không hạn chế số lần gửi và rút tiền, không cần tất toán sổ sau mỗi lần giao dịch. Thiết kế dành cho những khách hàng gửi tiền vì mục tiêu an toàn, linh hoạt hơn là mục tiêu sinh lời. Đối với loại hình tiết kiệm này ngân hàng trả lãi rất thấp, vì nguồn vốn này ngân hàng không thể chủ động được kế hoạch sử dụng, tính rủi ro tương đương với tiền gửi thanh toán của khách hàng. Bên cạnh đó, tiền gửi tiết kiệm có kỳ hạn là phương thức gửi tiền tiết kiệm có cam kết về kỳ hạn gửi và tất toán của người gửi với ngân hàng, do đó ngân hàng có thông tin về ngày đáo hạn và có thể chủ động với kế hoạch sử dụng vốn của mình.
Mặc dù vẫn có trường hợp khách hàng đến rút trước hạn, tuy nhiên không nhiều. Huy động từ tiền gửi có kỳ hạn là hình thức huy động có tính hiệu quả, ổn định. Các NHTM thường trọng tâm đẩy mạnh các sản phẩm huy động tiền gửi có kỳ hạn bằng các chương trình khuyến mãi, tặng quà, đặc biệt có thể có cơ chế lãi suất cao đối với các kỳ hạn dài như 13 tháng trở lên. Nguyên nhân là do thông thường những khách hàng mở sổ tiết kiệm có kỳ hạn có nhu cầu được hưởng các chính sách khuyến mại như bốc thăm trúng thưởng, tặng quà.
* Huy động tiền gửi qua tài khoản tiền gửi có kỳ hạn của tổ chức Các tổ chức kinh tế và tổ chức xã hội hầu như khi có khoản tiền nhàn rỗi tạm thời sẽ mang gửi vào ngân hàng nhằm hưởng lãi. Tiền gửi thanh toán tuy rất thuận tiện cho việc thanh toán, tuy nhiên lãi suất lại thấp, do vậy khi xác định được thời gian cần sử dụng, thì hình thức tiền gửi có kỳ hạn sẽ mang lại lãi cao hơn. Nếu cần chi tiêu, người gửi có thể đến ngân hàng rút tiền và sẽ hưởng lãi tùy theo chế độ từng ngân hàng.