Mở Rộng Cơ Sở Thuế Ở Việt Nam: Nghiên Cứu và Đề Xuất

Cải cách hệ thống thuế là yếu tố then chốt trong ổn định và tăng thu ngân sách nhà nước (NSNN), đồng thời thúc đẩy… 226 trang · Học viện Tài chính · 2023.

• Tác giả: Lê Mạnh Thắng
• Người hướng dẫn: PGS. Vương Thị Thu Hiền
• Trường học: Học viện Tài chính
• Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
• Đề tài: Mở Rộng Cơ Sở Thuế Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ CƠ SỞ THUẾ VÀ MỞ RỘNG CƠ SỞ THUẾ
• 1.1. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1.1. Các công trình nghiên cứu về chính sách thuế có nội dung về cơ sở thuế
• 1.1.1.1. Các công trình nghiên cứu nước ngoài
• 1.1.1.2. Các công trình nghiên cứu trong nước
• 1.1.2. Các công trình nghiên cứu về cơ sở thuế và mở rộng cơ sở thuế
• 1.1.2.1. Các công trình nghiên cứu nước ngoài
• 1.1.2.2. Các công trình nghiên cứu trong nước
• 1.2. NHẬN XÉT CHUNG VỀ CÁC KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Đánh giá kết quả nghiên cứu
• 1.2.2. Khoảng trống cần tiếp tục nghiên cứu
• 1.3. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ CƠ SỞ THUẾ VÀ MỞ RỘNG CƠ SỞ THUẾ
• 2.1. TỔNG QUAN VỀ CƠ SỞ THUẾ
• 2.1.1. Khái quát cơ sở thuế
• 2.1.2. Các yếu tố xác định cơ sở thuế
• 2.1.2.1. Phạm vi của đối tượng chịu thuế
• 2.1.2.2. Miễn thuế, giảm thuế
• 2.1.2.3. Ngưỡng đánh thuế
• 2.1.2.4. Các khoản chi phí được trừ (khấu trừ)
• 2.1.2.5. Lỗ kết chuyển
• 2.1.3. Nguyên tắc thiết lập cơ sở thuế
• 2.1.3.1. Nguyên tắc thiết lập cơ sở thuế tiêu dùng
• 2.1.3.2. Nguyên tắc thiết lập cơ sở thuế thu nhập
• 2.1.3.3. Nguyên tắc thiết lập cơ sở thuế tài sản
• 2.2. MỞ RỘNG CƠ SỞ THUẾ
• 2.2.1. Khái niệm mở rộng cơ sở thuế
• 2.2.2. Tác động của mở rộng cơ sở thuế
• 2.2.2.1. Tác động tích cực của việc mở rộng cơ sở thuế
• 2.2.2.2. Tác động tiêu cực của việc mở rộng cơ sở thuế
• 2.2.3. Nội dung mở rộng cơ sở thuế
• 2.2.3.1. Bổ sung các hoạt động kinh tế mới vào diện chịu thuế
• 2.2.3.2. Thu hẹp các đối tượng không chịu thuế và các đối tượng được miễn thuế
• 2.2.3.3. Không qui định ngưỡng hoặc qui định mức ngưỡng chịu thuế thấp
• 2.2.3.4. Các khoản chi phí khấu trừ (các khoản giảm trừ)
• 2.2.3.5. Đảm bảo cơ sở thuế thực tế phù hợp với cơ sở thuế danh nghĩa
• 2.2.3.6. Tăng giá trị cơ sở thuế
• 2.2.4. Các nhân tố ảnh hưởng đến mở rộng cơ sở thuế
• 2.3. XU HƯỚNG MỞ RỘNG CƠ SỞ THUẾ Ở CÁC NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA ĐỐI VỚI VIỆT NAM
• 2.3.1. Xu hướng mở rộng cơ sở thuế ở các nước trên thế giới
• 2.3.1.1. Mở rộng cơ sở thuế tiêu dùng để bù đắp sự suy giảm nguồn thu từ thuế xuất khẩu, nhập khẩu
• 2.3.1.2. Mở rộng cơ sở tính thuế của các sắc thuế thu nhập với mức thuế suất thấp hơn để tăng thu NSNN
• 2.3.1.3. Đề cao tính trung lập của hệ thống thuế đối với các hoạt động đầu tư và kinh doanh thông qua việc xóa bớt những ưu đãi, miễn, giảm thuế
• 2.3.1.4. Mở rộng cơ sở thuế đánh vào tài sản thông qua việc bao quát các giai đoạn, hình thức của tài sản
• 2.3.1.5. Áp dụng phương thức đánh thuế riêng đối với từng loại tài sản
• 2.3.1.6. Giảm bớt các trường hợp miễn, giảm thuế đánh vào tài sản
• 2.3.1.7. Chính sách thuế mới bao quát các hoạt động trong nền kinh tế số
• 2.3.1.8. Ban hành Luật thuế khí thải nhà kính
• 2.3.2. Những bài học đối với Việt Nam
• 2.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG CƠ SỞ THUẾ Ở VIỆT NAM VÀ KHẢ NĂNG MỞ RỘNG CƠ SỞ THUẾ Ở VIỆT NAM
• 3.1. KHÁI QUÁT VỀ THỰC TRẠNG CƠ SỞ THUẾ Ở VIỆT NAM
• 3.1.1. Thực trạng cơ sở thuế tiêu dùng
• 3.1.1.1. Thuế giá trị gia tăng
• 3.1.1.2. Thuế tiêu thụ đặc biệt
• 3.1.1.3. Thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu
• 3.1.1.4. Thuế bảo vệ môi trường
• 3.1.2. Thực trạng cơ sở thuế thu nhập
• 3.1.2.1. Thuế thu nhập doanh nghiệp
• 3.1.2.2. Thuế thu nhập cá nhân
• 3.1.3. Thực trạng cơ sở thuế tài sản
• 3.1.3.1. Thuế sử dụng đất nông nghiệp
• 3.1.3.2. Thuế sử dụng đất phi nông nghiệp
• 3.1.3.3. Thuế tài nguyên
• 3.2. KẾT QUẢ THU NSNN Ở VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2009- 2021
• 3.2.1. Những kết quả đạt được
• 3.2.1.1. Hệ thống chính sách thuế ở Việt Nam góp phần đảm bảo động viên nguồn thu chủ yếu cho NSNN
• 3.2.1.2. Cơ sở thuế được qui định trong hệ thống chính sách thuế đang dần được vận hành theo hướng minh bạch, phù hợp với thực tiễn và công tác quản lý thu
• 3.2.1.3. Cơ sở thuế được qui định trong các chính sách thuế dần được bổ sung, hoàn thiện để phù hợp với thông lệ quốc tế và chống xói mòn nguồn thu NSNN
• 3.2.2. Hạn chế và khả năng MRCST ở Việt Nam những năm sắp tới
• 3.2.2.1. Các qui định về đối tượng chịu thuế trong các luật thuế còn hẹp
• 3.2.2.2. Còn nhiều đối tượng không chịu thuế được qui định trong các luật thuế
• 3.2.2.3. Còn nhiều trường hợp được miễn thuế, ưu đãi thuế
• 3.2.2.4. Các khoản chi phí được khấu trừ (giảm trừ) còn bất cập
• 3.2.2.5. Tác động của ưu đãi thuế thu nhập đối với mục tiêu thu hút FDI chưa hiệu quả đồng thời gây suy giảm cơ sở thuế
• 3.2.2.6. Thiếu thống nhất giữa cơ sở thuế danh nghĩa và cơ sở thuế thực
• 3.2.2.7. Chính sách thuế chưa bao quát hết các hoạt động mới phát sinh trong nền kinh tế, gây nên hiện tượng thu hẹp cơ sở thuế
• 3.3. PHÂN TÍCH VÀ ĐÁNH GIÁ CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN MỞ RỘNG CƠ SỞ THUẾ Ở VIỆT NAM TRÊN CƠ SỞ KẾT QUẢ ĐIỀU TRA KHẢO SÁT
• 3.3.1. Mô hình và các giả thuyết nghiên cứu
• 3.3.2. Hệ thống số liệu và phương pháp khảo sát, thu thập số liệu
• 3.3.3. Thống kê mô tả các nhân tố/thang đo dùng trong mô hình nghiên cứu
• 3.3.3.1. Biến số gắn với nhân tố Xu hướng toàn cầu hóa và tự do hoá thương mại
• 3.3.3.2. Biến số gắn với nhân tố Nhu cầu chi tiêu của nhà nước
• 3.3.3.3. Biến số gắn với nhân tố Bối cảnh kinh tế quốc gia
• 3.3.3.4. Biến số gắn với nhân tố Cơ quan thuế
• 3.3.3.5. Biến số gắn với nhân tố Chính trị, văn hoá-xã hội
• 3.3.3.6. Biến số gắn với Mở rộng cơ sở thuế ở Việt Nam
• 3.3.4. Đánh giá độ tin cậy thang đo
• 3.3.5. Phân tích nhân tố khám phá EFA
• 3.3.6. Phân tích tương quan, phân tích hồi quy và kiểm định các giả thuyết nghiên cứu
• 3.3.6.1. Phân tích tương quan
• 3.3.6.2. Phân tích hồi quy
• 3.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: GIẢI PHÁP MỞ RỘNG CƠ SỞ THUẾ Ở VIỆT NAM TRONG THỜI GIAN TỚI
• 4.1. DỰ BÁO TÌNH HÌNH KINH TẾ QUỐC TẾ, VIỆT NAM TRONG THỜI GIAN TỚI VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA ĐỐI VỚI THU NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM
• 4.1.1. Dự báo tình hình kinh tế quốc tế, Việt Nam trong thời gian tới
• 4.1.1.1. Dự báo tình hình kinh tế quốc tế
• 4.1.1.2. Dự báo tình hình KT-XH ở Việt Nam
• 4.1.2. Cơ hội và thách thức đối với thu NSNN ở Việt Nam trong thời gian tới
• 4.1.2.1. Thách thức
• 4.2. QUAN ĐIỂM ĐỀ XUẤT CÁC GIẢI PHÁP MRCST Ở VIỆT NAM
• 4.3. GIẢI PHÁP MRCST Ở VIỆT NAM TRONG THỜI GIAN TỚI
• 4.3.1. Mở rộng phạm vi áp dụng thuế tiêu dùng
• 4.3.2. Mở rộng cơ sở thuế thu nhập
• 4.3.2.1. Rà soát để hoàn thiện các khoản chi phí được trừ (giảm trừ) trong chính sách thuế thu nhập
• 4.3.3. Mở rộng phạm vi áp dụng thuế tài sản
• 4.3.3.1. Đối với thuế đánh vào tài sản là bất động sản
• 4.3.3.2. Hoàn thiện thuế tài nguyên theo hướng mở rộng cơ sở thu
• 4.3.4. Mở rộng cơ sở thuế từ các Luật thuế mới
• 4.3.4.1. Xây dựng Luật Thuế kỹ thuật số phù hợp với nền kinh tế số
• 4.3.4.2. Áp dụng Luật thuế khí thải
• 4.3.5. Hoàn thiện công tác quản lý thuế
• 4.3.5.1. Tăng cường sự phối hợp của các cơ quan chức năng
• 4.3.5.2. Thực hiện “phân đoạn” người nộp thuế
• 4.3.5.3. Tăng cường nguồn lực cho quản lý: bao gồm nguồn lực con người và nguồn lực vật chất phục vụ quản lý
• 4.3.5.4. Giải pháp ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý thuế
• 4.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 4
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• PHỤ LỤC 1: PHIẾU KHẢO SÁT

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Mở Rộng Cơ Sở Thuế Việt Nam Nghiên cứu mới

Cải cách hệ thống thuế là yếu tố then chốt trong ổn định và tăng thu ngân sách nhà nước (NSNN), đồng thời thúc đẩy phát triển kinh tế. Việt Nam, trên con đường hội nhập kinh tế quốc tế, cần chính sách thuế vừa là nguồn thu chính, vừa đảm bảo công bằng, giảm thiểu tác động tiêu cực. Mở rộng cơ sở thuế là vấn đề cấp thiết, cả về lý luận và thực tiễn. Theo Quyết định 508/QĐ-TTg, mở rộng cơ sở thuế là hướng đi quan trọng để đảm bảo tính bền vững của hệ thống thuế, góp phần cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh. Luật thuế cần bao quát toàn bộ các nguồn thu mới và phù hợp với thông lệ quốc tế, bảo đảm tỷ trọng thu nội địa hợp lý. Chính sách thuế phải trung lập và điều tiết thu nhập hợp lý, phù hợp với quá trình hội nhập kinh tế. Mục tiêu của Chiến lược cải cách là xây dựng hệ thống thuế đồng bộ, bền vững, huy động hiệu quả nguồn lực cho NSNN.

1.1. Tầm quan trọng của cải cách thuế đối với tăng trưởng kinh tế Việt Nam

Cải cách hệ thống thuế không chỉ là điều chỉnh các sắc thuế, mà còn là tái cấu trúc toàn bộ hệ thống để phù hợp với bối cảnh kinh tế đang thay đổi. Chính sách thuế hiệu quả thúc đẩy đầu tư, tăng trưởng kinh tế và tạo việc làm. Một hệ thống thuế ổn định và minh bạch tạo niềm tin cho doanh nghiệp, khuyến khích họ mở rộng sản xuất và kinh doanh. Việc đơn giản hóa thủ tục hành chính thuế cũng góp phần giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp, giúp họ tập trung vào hoạt động kinh doanh chính. Cải cách thuế còn bao gồm việc hoàn thiện các quy định về quản lý thuế, chống gian lận thuế và trốn thuế, nhằm đảm bảo nguồn thu cho NSNN.

1.2. Vai trò của mở rộng cơ sở thuế trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế, nguồn thu từ thuế xuất nhập khẩu có xu hướng giảm do các cam kết cắt giảm thuế. Mở rộng cơ sở thuế giúp bù đắp sự thiếu hụt này và đảm bảo nguồn thu ổn định cho NSNN. Đồng thời, nó tạo điều kiện để giảm thuế suất, giúp tăng tính cạnh tranh của nền kinh tế. Mở rộng cơ sở thuế còn giúp đảm bảo công bằng trong hệ thống thuế, khi tất cả các thành phần kinh tế đều đóng góp vào ngân sách. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh kinh tế số, khi các hoạt động kinh doanh trực tuyến đang ngày càng phát triển và khó kiểm soát. Cải cách thuế phải bao gồm việc điều chỉnh các quy định để thu thuế từ các hoạt động này, đảm bảo công bằng và hiệu quả.

II. Thách Thức Lớn Nhất Khi Mở Rộng Cơ Sở Thuế ở Việt Nam

Việc mở rộng cơ sở thuế đối diện nhiều thách thức. Thứ nhất, tăng thu NSNN trong bối cảnh hội nhập và giảm thuế xuất nhập khẩu đòi hỏi giải pháp cụ thể. Nguồn thu ngân sách dự báo còn khó khăn, trong khi Việt Nam tham gia nhiều hiệp định thương mại tự do. Thứ hai, cần đảm bảo thu NSNN bền vững, tránh phụ thuộc vào nguồn thu không ổn định như khai thác tài nguyên. Thứ ba, thích ứng với kinh tế số, chống xói mòn cơ sở tính thuế và chuyển dịch lợi nhuận. Cơ sở thuế rộng hay hẹp ảnh hưởng trực tiếp đến số thuế phải nộp và số thu NSNN, đồng thời phản ánh quan điểm điều tiết vĩ mô của nhà nước đối với nền kinh tế. Các quốc gia rất quan tâm đến việc mở rộng cơ sở thuế nhằm tạo điều kiện hạ thấp mức thuế mà vẫn đảm bảo số thu cho NSNN.

2.1. Ảnh hưởng của hội nhập kinh tế đến nguồn thu từ thuế xuất nhập khẩu

Việc gia nhập các hiệp định thương mại tự do (FTA) đồng nghĩa với việc cắt giảm hoặc xóa bỏ thuế quan đối với hàng hóa nhập khẩu từ các nước thành viên. Điều này làm giảm nguồn thu từ thuế xuất nhập khẩu, ảnh hưởng đến NSNN. Để bù đắp sự thiếu hụt này, cần tìm kiếm các nguồn thu khác, chẳng hạn như mở rộng cơ sở thuế đối với các hoạt động kinh doanh trong nước. Đồng thời, cần tăng cường quản lý thuế, chống gian lận thuế và trốn thuế, để đảm bảo thu đúng, thu đủ vào NSNN. Chính sách thuế cần được điều chỉnh linh hoạt để thích ứng với các thay đổi trong môi trường kinh doanh quốc tế.

2.2. Sự phụ thuộc vào nguồn thu từ khai thác tài nguyên và ảnh hưởng đến tính bền vững của NSNN

Nguồn thu từ khai thác tài nguyên, như dầu mỏ và khoáng sản, có thể mang lại nguồn thu lớn cho NSNN trong ngắn hạn. Tuy nhiên, đây là nguồn thu không bền vững, vì tài nguyên có hạn và giá cả biến động. Sự phụ thuộc quá lớn vào nguồn thu này có thể gây ra rủi ro cho NSNN khi giá tài nguyên giảm hoặc nguồn cung cạn kiệt. Do đó, cần đa dạng hóa nguồn thu, giảm sự phụ thuộc vào khai thác tài nguyên và mở rộng cơ sở thuế đối với các hoạt động kinh tế khác. Chính sách thuế cần khuyến khích các ngành kinh tế khác phát triển, tạo ra nguồn thu ổn định và bền vững cho NSNN.

2.3. Thách thức từ kinh tế số và giải pháp chống xói mòn cơ sở thuế

Kinh tế số tạo ra nhiều cơ hội kinh doanh mới, nhưng cũng đặt ra nhiều thách thức cho hệ thống thuế. Các hoạt động kinh doanh trực tuyến, xuyên biên giới, khó kiểm soát và dễ dẫn đến tình trạng trốn thuế. Các công ty đa quốc gia có thể chuyển lợi nhuận sang các quốc gia có thuế suất thấp, gây xói mòn cơ sở thuế ở các quốc gia khác. Để đối phó với những thách thức này, cần điều chỉnh các quy định về thuế, tăng cường hợp tác quốc tế và áp dụng các biện pháp chống chuyển giá. Chính sách thuế cần đảm bảo công bằng và hiệu quả, thu thuế từ các hoạt động kinh doanh trực tuyến một cách hợp lý, đồng thời khuyến khích sự phát triển của kinh tế số.

III. Phương Pháp Mở Rộng Cơ Sở Thuế Nghiên cứu và Đề Xuất Chi Tiết

Để mở rộng cơ sở thuế, cần xem xét nhiều phương pháp. Một là, bổ sung các hoạt động kinh tế mới vào diện chịu thuế. Hai là, thu hẹp các đối tượng không chịu thuế và được miễn thuế. Ba là, không quy định ngưỡng hoặc quy định mức ngưỡng chịu thuế thấp. Bốn là, điều chỉnh các khoản chi phí khấu trừ (giảm trừ). Năm là, đảm bảo cơ sở thuế thực tế phù hợp với cơ sở thuế danh nghĩa. Sáu là, tăng giá trị cơ sở thuế. Chính sách thuế cần linh hoạt và đáp ứng sự thay đổi của nền kinh tế. Theo Chiến lược cải cách hệ thống thuế tới năm 2030, cần khai thác tốt thuế, phí và lệ phí thu từ tài sản, tài nguyên và bảo vệ môi trường. Cải cách thuế phải đảm bảo tính trung lập và hướng tới hệ thống đồng bộ, bền vững.

3.1. Bổ sung các hoạt động kinh tế mới vào diện chịu thuế VAT và TNDN

Sự phát triển của kinh tế số tạo ra nhiều hoạt động kinh doanh mới, như thương mại điện tử, dịch vụ trực tuyến, kinh tế chia sẻ. Nhiều hoạt động này chưa được quy định rõ ràng trong luật thuế, dẫn đến tình trạng khó khăn trong việc thu thuế. Cần bổ sung các quy định để đưa các hoạt động này vào diện chịu thuế VAT và TNDN, đảm bảo công bằng và tăng nguồn thu cho NSNN. Đồng thời, cần đơn giản hóa thủ tục kê khai và nộp thuế cho các hoạt động này, khuyến khích doanh nghiệp tuân thủ pháp luật. Chính sách thuế cần linh hoạt và đáp ứng sự thay đổi của kinh tế số.

3.2. Thu hẹp các đối tượng không chịu thuế và các đối tượng được miễn thuế

Việc miễn thuế có thể khuyến khích đầu tư và phát triển một số ngành kinh tế. Tuy nhiên, việc miễn thuế quá rộng có thể làm giảm nguồn thu cho NSNN và tạo ra sự bất bình đẳng trong hệ thống thuế. Cần rà soát lại các quy định về miễn thuế, thu hẹp phạm vi miễn thuế đối với các đối tượng không thực sự cần thiết. Đồng thời, cần tăng cường kiểm tra, giám sát việc tuân thủ các quy định về miễn thuế, tránh tình trạng lợi dụng chính sách để trốn thuế. Cải cách thuế phải đảm bảo công bằng và hiệu quả, tạo điều kiện cho tất cả các thành phần kinh tế phát triển.

3.3. Giải pháp tăng giá trị cơ sở thuế thông qua định giá tài sản sát giá thị trường

Giá trị của tài sản, đặc biệt là bất động sản, là cơ sở để tính các loại thuế liên quan đến tài sản, như thuế sử dụng đất, thuế tài sản. Việc định giá tài sản không sát với giá thị trường có thể làm giảm nguồn thu cho NSNN. Do đó, cần cải thiện phương pháp định giá tài sản, đảm bảo giá trị tài sản được định giá sát với giá thị trường. Đồng thời, cần tăng cường kiểm tra, giám sát việc kê khai giá trị tài sản, chống tình trạng kê khai thấp hơn giá trị thực tế để trốn thuế. Chính sách thuế cần khuyến khích kê khai đúng giá trị tài sản, tạo nguồn thu ổn định và bền vững cho NSNN.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Kết Quả Nghiên Cứu Mở Rộng Cơ Sở Thuế ở VN

Nghiên cứu thực tế cho thấy, các quy định về đối tượng chịu thuế trong luật thuế còn hẹp, nhiều đối tượng không chịu thuế và được miễn thuế. Các khoản chi phí được khấu trừ (giảm trừ) còn bất cập. Ưu đãi thuế thu nhập đối với mục tiêu thu hút FDI chưa hiệu quả, gây suy giảm cơ sở thuế. Thiếu thống nhất giữa cơ sở thuế danh nghĩa và thực tế. Chính sách thuế chưa bao quát hết các hoạt động mới phát sinh trong nền kinh tế, gây thu hẹp cơ sở thuế. Cần phân tích và đánh giá các nhân tố ảnh hưởng đến mở rộng cơ sở thuế, bao gồm xu hướng toàn cầu hóa, nhu cầu chi tiêu của nhà nước, bối cảnh kinh tế, cơ quan thuế và yếu tố chính trị - xã hội.

4.1. Đánh giá hiệu quả của các ưu đãi thuế hiện hành đối với thu hút FDI

Các ưu đãi thuế, như giảm thuế suất TNDN hoặc miễn thuế trong một thời gian nhất định, được sử dụng để thu hút FDI. Tuy nhiên, hiệu quả của các ưu đãi này cần được đánh giá kỹ lưỡng. Nếu các ưu đãi này không thực sự tạo ra giá trị gia tăng cho nền kinh tế, mà chỉ đơn thuần chuyển dịch lợi nhuận từ các quốc gia khác sang Việt Nam, thì chúng có thể gây suy giảm cơ sở thuế và làm giảm nguồn thu cho NSNN. Cần rà soát lại các quy định về ưu đãi thuế, đảm bảo chúng thực sự hiệu quả trong việc thu hút FDI và tạo ra lợi ích cho nền kinh tế.

4.2. Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến việc tuân thủ thuế của doanh nghiệp

Mức độ tuân thủ thuế của doanh nghiệp ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn thu cho NSNN. Nếu doanh nghiệp tuân thủ đầy đủ các quy định về thuế, NSNN sẽ thu được nhiều hơn. Ngược lại, nếu doanh nghiệp trốn thuế hoặc gian lận thuế, NSNN sẽ bị thất thu. Cần phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến việc tuân thủ thuế của doanh nghiệp, như mức độ phức tạp của luật thuế, sự minh bạch của các quy định, hiệu quả của công tác thanh tra, kiểm tra và mức độ phạt đối với các hành vi vi phạm. Chính sách thuế cần đơn giản, minh bạch và dễ hiểu, tạo điều kiện cho doanh nghiệp tuân thủ pháp luật.

4.3. So sánh cơ sở thuế giữa các ngành nghề và đề xuất giải pháp điều chỉnh

Cần so sánh cơ sở thuế giữa các ngành nghề khác nhau để đảm bảo công bằng và hiệu quả. Nếu một số ngành nghề được hưởng các ưu đãi thuế quá lớn so với các ngành nghề khác, điều này có thể tạo ra sự bất bình đẳng và làm giảm nguồn thu cho NSNN. Cần rà soát lại các quy định về cơ sở thuế đối với từng ngành nghề, điều chỉnh các quy định không hợp lý, đảm bảo công bằng và khuyến khích sự phát triển của tất cả các ngành nghề. Chính sách thuế cần tạo điều kiện cho tất cả các thành phần kinh tế phát triển.

V. Đề Xuất Giải Pháp Mở Rộng Cơ Sở Thuế Tầm Nhìn Đến Năm 2030

Giải pháp mở rộng cơ sở thuế cần dự báo tình hình kinh tế quốc tế và Việt Nam trong thời gian tới. Mở rộng phạm vi áp dụng thuế tiêu dùng, thuế thu nhập và thuế tài sản. Rà soát các khoản chi phí được trừ (giảm trừ) trong chính sách thuế thu nhập. Hoàn thiện thuế tài nguyên, mở rộng cơ sở thu. Xây dựng Luật Thuế kỹ thuật số và áp dụng Luật thuế khí thải. Hoàn thiện công tác quản lý thuế, tăng cường phối hợp giữa các cơ quan chức năng. Thực hiện “phân đoạn” người nộp thuế. Tăng cường nguồn lực cho quản lý, bao gồm con người và vật chất. Ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý thuế.

5.1. Xây dựng Luật Thuế kỹ thuật số phù hợp với nền kinh tế số

Luật Thuế kỹ thuật số là cần thiết để điều chỉnh các hoạt động kinh doanh trực tuyến, xuyên biên giới và đảm bảo thu thuế từ các hoạt động này một cách hiệu quả. Luật này cần quy định rõ về đối tượng chịu thuế, cơ sở thuế, phương pháp kê khai và nộp thuế. Đồng thời, cần tăng cường hợp tác quốc tế để chống trốn thuế và chuyển giá trong kinh tế số. Chính sách thuế cần khuyến khích sự phát triển của kinh tế số, đồng thời đảm bảo công bằng và hiệu quả trong việc thu thuế.

5.2. Áp dụng Luật thuế khí thải để bảo vệ môi trường và tạo nguồn thu cho NSNN

Luật thuế khí thải có thể khuyến khích các doanh nghiệp giảm lượng khí thải gây ô nhiễm môi trường và tạo nguồn thu cho NSNN. Luật này cần quy định rõ về đối tượng chịu thuế, mức thuế và phương pháp tính thuế. Đồng thời, cần sử dụng nguồn thu từ thuế khí thải để đầu tư vào các dự án bảo vệ môi trường và phát triển năng lượng sạch. Chính sách thuế cần khuyến khích các hoạt động thân thiện với môi trường và tạo ra một nền kinh tế xanh.

5.3. Giải pháp ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý thuế và minh bạch hóa hệ thống

Ứng dụng công nghệ thông tin (CNTT) trong quản lý thuế giúp tăng cường hiệu quả, giảm chi phí và minh bạch hóa hệ thống. CNTT có thể được sử dụng để kê khai và nộp thuế trực tuyến, quản lý thông tin người nộp thuế, thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm. Việc ứng dụng CNTT giúp giảm thiểu thủ tục hành chính, tạo thuận lợi cho người nộp thuế và tăng cường hiệu quả quản lý thuế. Chính sách thuế cần khuyến khích ứng dụng CNTT trong tất cả các khâu của quá trình quản lý thuế, xây dựng một hệ thống thuế hiện đại và hiệu quả.

VI. Kết Luận Hướng Đi Mới Cho Mở Rộng Cơ Sở Thuế Việt Nam

Việc mở rộng cơ sở thuế là cần thiết để đảm bảo nguồn thu cho NSNN, thúc đẩy phát triển kinh tế và đảm bảo công bằng trong hệ thống thuế. Các giải pháp cần được thực hiện đồng bộ và linh hoạt, phù hợp với bối cảnh kinh tế và xã hội của Việt Nam. Cần tiếp tục nghiên cứu và đánh giá các tác động của các chính sách thuế, đảm bảo chúng thực sự hiệu quả và tạo ra lợi ích cho nền kinh tế. Cải cách thuế phải là một quá trình liên tục và không ngừng, đáp ứng sự thay đổi của nền kinh tế và xã hội. Các quy định về cơ sở thuế cần được rà soát và điều chỉnh thường xuyên, đảm bảo chúng phù hợp với thực tiễn và thông lệ quốc tế.

6.1. Tóm tắt những điểm chính của nghiên cứu và các khuyến nghị chính sách

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc mở rộng cơ sở thuế là cần thiết để giải quyết những thách thức hiện tại và tương lai của hệ thống thuế Việt Nam. Các khuyến nghị chính sách bao gồm việc bổ sung các hoạt động kinh tế mới vào diện chịu thuế, thu hẹp phạm vi miễn thuế, điều chỉnh các khoản chi phí được khấu trừ, xây dựng Luật Thuế kỹ thuật số, áp dụng Luật thuế khí thải và tăng cường quản lý thuế. Các chính sách này cần được thực hiện một cách đồng bộ và linh hoạt, phù hợp với bối cảnh kinh tế và xã hội của Việt Nam.

6.2. Triển vọng và hướng nghiên cứu tiếp theo về cải cách thuế ở Việt Nam

Triển vọng của cải cách thuế ở Việt Nam là rất lớn. Nếu các chính sách được thực hiện một cách hiệu quả, hệ thống thuế sẽ trở nên công bằng, hiệu quả và bền vững hơn. Các hướng nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc đánh giá tác động của các chính sách thuế đối với các thành phần kinh tế khác nhau, phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến việc tuân thủ thuế và so sánh hệ thống thuế của Việt Nam với các nước khác trong khu vực và trên thế giới.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu "Mở rộng cơ sở thuế ở Việt Nam" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Lê Mạnh Thắng dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Vương Thị Thu Hiền, bảo vệ tại Học viện Tài chính (Bộ Giáo dục và Đào tạo – Bộ Tài chính) năm 2023, thuộc chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng (mã số: 9.01). Luận án được triển khai theo hướng tiếp cận hỗn hợp, kết hợp phân tích lý luận, đánh giá thực trạng thể chế và kiểm định mô hình định lượng thực nghiệm.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Về mặt lý luận, mở rộng cơ sở thuế đóng vai trò trọng yếu nhằm bù đắp sự suy giảm nguồn thu từ thuế xuất khẩu, nhập khẩu trong bối cảnh thực hiện các cam kết cắt giảm thuế quan theo các hiệp định thương mại tự do (FTA). Đồng thời, đây là điều kiện tiên quyết để bảo đảm thu ngân sách nhà nước (NSNN) bền vững, giảm thiểu sự phụ thuộc vào các nguồn thu không ổn định như khai thác tài nguyên thiên nhiên, thích ứng với các phương thức kinh doanh mới trong nền kinh tế số và ngăn chặn các hành vi xói mòn cơ sở tính thuế, chuyển dịch lợi nhuận (BEPS).

Về mặt thực tiễn, sự phát triển của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đã hình thành nhiều mô hình kinh tế mới tại Việt Nam như kinh tế số, kinh tế chia sẻ, thương mại điện tử xuyên biên giới (dịch vụ vận tải công nghệ Grab, Gojek; dịch vụ lưu trú, quảng cáo số qua Google, Facebook, TikTok). Cùng với nhu cầu chi tiêu công ngày càng tăng và áp lực cạnh tranh thuế quốc tế theo xu hướng giảm thuế suất thuế trực thu, Nhà nước Việt Nam đã ban hành Chiến lược cải cách hệ thống thuế đến năm 2030 (Quyết định số 508/QĐ-TTg ngày 23/4/2023 của Thủ tướng Chính phủ), trong đó xác định mở rộng cơ sở thuế là định hướng trung tâm nhằm cơ cấu lại nguồn thu NSNN theo hướng bền vững và công bằng.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

• Mục tiêu tổng quát: Đề xuất hệ thống giải pháp mở rộng cơ sở thuế ở Việt Nam giai đoạn đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2030.
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Làm rõ những vấn đề lý luận cơ bản về cơ sở thuế và mở rộng cơ sở thuế.
  2. Tổng hợp kinh nghiệm quốc tế về mở rộng cơ sở thuế, rút ra các bài học tham chiếu cho Việt Nam.
  3. Phân tích, đánh giá thực trạng cơ sở thuế ở Việt Nam giai đoạn 2009–2021; nhận diện kết quả đạt được, hạn chế, nguyên nhân và tiềm năng mở rộng.
  4. Xác định các nhân tố ảnh hưởng và đề xuất hệ thống giải pháp mở rộng cơ sở thuế phù hợp với bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội đến năm 2025 và định hướng đến năm 2030.

Câu hỏi nghiên cứu

1. Cơ sở thuế là gì? Khung lý thuyết xác định cơ sở thuế và nội dung mở rộng cơ sở thuế gồm những yếu tố nào?
2. Kinh nghiệm quốc tế về mở rộng cơ sở thuế được triển khai ra sao và để lại bài học gì cho Việt Nam?
3. Thực trạng quy định về cơ sở thuế trong hệ thống chính sách thuế ở Việt Nam giai đoạn 2009–2021 diễn ra như thế nào và khả năng mở rộng ra sao?
4. Những giải pháp cụ thể nào cần được áp dụng để mở rộng cơ sở thuế ở Việt Nam trong giai đoạn tới?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Những vấn đề lý luận và thực tiễn về cơ sở thuế và mở rộng cơ sở thuế.
• Phạm vi nội dung: Cơ sở thuế của các nhóm sắc thuế tiêu dùng, thuế thu nhập, thuế tài sản và các sắc thuế mới.
• Phạm vi không gian: Hệ thống thuế tại Việt Nam.
• Phạm vi thời gian: Dữ liệu thực trạng được thu thập và đánh giá trong giai đoạn 2009–2021; các dự báo và giải pháp đề xuất áp dụng cho giai đoạn đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2030.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng thuật và phân loại các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan trực tiếp đến chính sách thuế và cơ sở thuế:

Các công trình nghiên cứu quốc tế

• Chính sách thuế và ưu đãi thuế: Frank R. nghiên cứu về vai trò của ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN) đối với phát triển công nghiệp và đầu tư tại Michigan; Dale Chua & Glenn Jenkins (1991) thuộc Viện Phát triển Quốc tế Harvard với công trình "Tax Policies For Industrial Development" phân tích cơ sở lý luận và định lượng về cải cách thuế tiêu dùng và thuế TNDN tại Sri Lanka; Glenn Jenkins & Jeffery Hall (1999) đề xuất định hướng hạ thuế suất kết hợp mở rộng cơ sở thuế TNDN; Báo cáo của The Staff of the Joint Committee on Taxation (2005) đề xuất thu hẹp khoảng cách thuế bằng cách hạn chế ưu đãi và khắc phục kẽ hở pháp luật.
• Mở rộng cơ sở thuế và chống xói mòn nguồn thu: Robert A. Pierce & Carol D. Peacock (1986) phân tích mở rộng cơ sở thuế tiêu dùng tại bang Florida; Báo cáo của Ngân hàng Thế giới (WB, 1997) về cải cách thuế ở các nước đang phát triển; Bert Brys, Stephen Matthews & Jeffrey Owens (2011) do OECD bảo trợ chỉ ra xu hướng mở rộng cơ sở thuế kết hợp hạ thuế suất; Báo cáo của OECD (2013a, 2013b) về 15 hành động chống xói mòn cơ sở thuế và chuyển dịch lợi nhuận (BEPS); Ernesto Crivelli, Ruud De Mooij & Michael Keen (2015) do IMF bảo trợ khảo sát thực trạng BEPS tại 173 quốc gia; John Freebairn (2005) nghiên cứu tác động của mở rộng cơ sở thuế đến công bằng ngang và hiệu quả kinh tế; Tsui Nga Ni (2007) phân tích tác động phân phối của thuế tiêu dùng đối với người thu nhập thấp; Gangadhar Prasad Shukla (2006) nghiên cứu khung pháp lý và chính sách thuế tại Việt Nam.

Các công trình nghiên cứu trong nước

• Luận án tiến sĩ: Nguyễn Văn Hiệu (2003), Lê Xuân Trường (2006), Nguyễn Xuân Sơn (2007), Vương Thị Thu Hiền (2008), Cao Anh Tuấn (2010), La Xuân Đào (2012), Phạm Xuân Hòa (2013), Dương Ngọc Quang (2015), Ngô Văn Khương (2016), Bùi Thị Mến (2017), Lê Thị Minh Phượng (2020) nghiên cứu từng khía cạnh cải cách hệ thống thuế, thuế trực thu, năng lực cạnh tranh và dịch vụ tài chính.
• Đề tài khoa học các cấp: Đề tài cấp Học viện của Vương Thị Thu Hiền (2011); đề tài cấp Bộ của Nguyễn Thị Thanh Hoài & Hoàng Thị Giang (2013); đề tài cấp Bộ của Vũ Như Thăng (2016) về gói hành động BEPS; đề tài cấp Bộ của Lưu Đức Huy (2020) về mở rộng cơ sở thuế và chống xói mòn nguồn thu NSNN; đề tài cấp Bộ của Nguyễn Ngọc Tuyến (2020); đề tài cấp Bộ của Lê Xuân Trường (2021) về mở rộng cơ sở thuế tiêu thụ đặc biệt.
• Bài báo khoa học: Lê Xuân Trường (2017), Nguyễn Hồng Thắng (2017), Lý Phương Duyên (2017), Nguyễn Thị Thanh Hoài (2017), Nguyễn Quang Tiến (2017), Phạm Thị Mai Huyên (2018).

Khoảng trống nghiên cứu luận án giải quyết

1. Tính chất đặc thù về thể chế và kinh tế - xã hội khiến các kết quả nghiên cứu quốc tế không thể áp dụng máy móc vào Việt Nam.
2. Các công trình trong nước trước đây chủ yếu tiếp cận riêng lẻ từng sắc thuế (thuế tiêu dùng, thuế thu nhập hoặc thuế tài sản) mà chưa đánh giá tổng thể toàn bộ hệ thống cơ sở thuế.
3. Các nghiên cứu trước chưa cập nhật đầy đủ các vấn đề phát sinh từ kinh tế số, thương mại điện tử, dịch vụ xuyên biên giới và kinh tế xanh theo Chiến lược cải cách hệ thống thuế đến năm 2030.
4. Thiếu vắng nghiên cứu kết hợp giữa phân tích thể chế với mô hình định lượng thực nghiệm khảo sát các bên liên quan để lượng hóa các nhân tố ảnh hưởng đến mở rộng cơ sở thuế tại Việt Nam.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm cơ sở thuế

Luận án tiếp cận khái niệm cơ sở thuế theo 3 cấp độ:

1. Góc độ vĩ mô: Cơ sở thuế là các khả năng kinh tế, tiềm lực kinh tế trong xã hội mà Nhà nước có thể điều tiết bằng công cụ thuế để tạo nguồn thu NSNN.
2. Góc độ sắc thuế: Cơ sở thuế xác định phạm vi đối tượng điều tiết (thu nhập, giá trị hàng hóa/dịch vụ tiêu thụ, giá trị tài sản sở hữu).
3. Góc độ kỹ thuật tính thuế: Cơ sở thuế là các đặc trưng định lượng của đối tượng chịu thuế được sử dụng làm căn cứ trực tiếp để nhân với thuế suất (hoặc áp mức thuế tuyệt đối) nhằm xác định số thuế phải nộp.

Yếu tố cấu thành	Nội dung xác định trong hệ thống thuế
Phạm vi đối tượng chịu thuế	Xác định danh mục hàng hóa, dịch vụ, thu nhập hoặc tài sản thuộc diện điều tiết.
Miễn thuế, giảm thuế	Phần giá trị hoặc đối tượng được loại trừ khỏi diện tính thuế nhằm mục tiêu kinh tế - xã hội cụ thể.
Ngưỡng đánh thuế	Mức giá trị tối thiểu mà phần vượt trên đó mới phát sinh nghĩa vụ thuế (loại trừ các đối tượng không hiệu quả thu).
Chi phí được trừ	Các khoản chi phí tạo ra thu nhập (giảm trừ kinh tế) và giảm trừ gia cảnh, nhân đạo (giảm trừ xã hội).
Lỗ kết chuyển	Cho phép chuyển lỗ hoạt động kinh doanh về các năm trước hoặc chuyển sang các năm sau.

Nguyên tắc thiết lập cơ sở thuế theo nhóm thuế

• Thuế tiêu dùng: Căn cứ tính thuế là giá bán chưa có thuế; áp dụng ngưỡng chịu thuế hợp lý; hạn chế tối đa các quy định miễn giảm thuế mang tính cục bộ.
• Thuế thu nhập: Bao quát mọi nguồn thu nhập phát sinh; cơ sở thuế phải là thu nhập ròng (đã trừ chi phí hợp lý); chỉ đánh trên thu nhập hiện hữu (không đánh trên thu nhập hoàn chỉnh tiềm tàng); xác định kỳ tính thuế theo năm.
• Thuế tài sản: Bao quát toàn bộ tài sản chịu thuế (trọng tâm là bất động sản); xác định trên cơ sở giá trị tài sản ròng theo giá thị trường; quy định linh hoạt đối tượng miễn giảm phục vụ công cộng, an sinh xã hội.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án vận dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử để phân tích đối tượng nghiên cứu trong trạng thái vận động và gắn liền với các giai đoạn phát triển kinh tế:

• Phương pháp định tính: Phân tích văn bản quy phạm pháp luật, tổng hợp số liệu thứ cấp từ các báo cáo tổng kết của Bộ Tài chính, Tổng cục Thuế, Tổng cục Hải quan, Viện Chiến lược và Chính sách Tài chính, Niên giám thống kê giai đoạn 2009–2021; phương pháp so sánh đối chiếu giữa kỳ báo cáo và kỳ gốc, giữa các sắc thuế và với thông lệ quốc tế.
• Phương pháp định lượng: Thực hiện khảo sát điều tra xã hội học bằng bảng hỏi cấu trúc.

Nhóm đối tượng khảo sát	Số lượng phiếu hợp lệ	Tỷ lệ (%)
Cán bộ ngành thuế, doanh nghiệp nộp thuế, doanh nghiệp tư vấn dịch vụ thuế	215	66,6%
Nhà nghiên cứu, cán bộ quản lý tài chính và quản lý hành chính nhà nước	108	33,4%
Tổng cộng	323	100%

Quy trình phân tích dữ liệu định lượng bao gồm: thống kê mô tả thang đo, kiểm định độ tin cậy thang đo bằng hệ số Cronbach's Alpha, phân tích nhân tố khám phá EFA (kiểm định KMO and Bartlett's Test, Total Variance Explained, Rotated Component Matrix), phân tích tương quan Pearson, phân tích hồi quy tuyến tính đa biến OLS, kiểm định phân tích phương sai ANOVA và kiểm định các khuyết tật mô hình (biểu đồ Histogram, biểu đồ phân phối xác suất Normal P-P Plot, biểu đồ phân tán Scatter Plot phần dư chuẩn hóa).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu về cơ sở thuế và mở rộng cơ sở thuế

Chương này hệ thống hóa các nhóm công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế theo hai trục nội dung: chính sách thuế gắn với cơ sở thuế và mở rộng cơ sở thuế gắn với chống xói mòn nguồn thu. Tác giả chỉ ra rằng các công trình trước đây chủ yếu tiếp cận theo hướng định tính hoặc chỉ nghiên cứu định lượng trên phạm vi hẹp từng sắc thuế riêng lẻ. Từ đó, chương 1 xác lập tính độc lập và khẳng định 5 khoảng trống nghiên cứu mà luận án tập trung giải quyết.

Chương 2: Cơ sở lý luận và kinh nghiệm thực tiễn về cơ sở thuế và mở rộng cơ sở thuế

Tác giả phân tích bản chất kinh tế của cơ sở thuế, 5 yếu tố cấu thành và các nguyên tắc thiết lập cơ sở thuế tiêu dùng, thu nhập, tài sản. Luận án làm rõ tác động hai mặt của mở rộng cơ sở thuế:

• Tác động tích cực: Tăng thu NSNN bền vững; phân bổ lại gánh nặng thuế và tạo điều kiện hạ thấp thuế suất; đảm bảo công bằng theo chiều ngang; chống xói mòn nguồn thu và thích ứng với quá trình hội nhập quốc tế.
• Tác động tiêu cực/thách thức: Nguy cơ suy giảm tính công bằng theo chiều dọc nếu mở rộng thuế tiêu dùng đánh vào hàng hóa thiết yếu của người nghèo hoặc thu hẹp chính sách xã hội trong thuế thu nhập.

Luận án tổng hợp 6 nội dung mở rộng cơ sở thuế và phân tích kinh nghiệm quốc tế tại các nước OECD, ASEAN và các quốc gia đang phát triển: mở rộng thuế tiêu dùng để bù đắp giảm thu thuế xuất nhập khẩu; mở rộng cơ sở thuế thu nhập kết hợp hạ thuế suất; xóa bỏ các ưu đãi thuế gây méo mó thị trường; cải cách thuế tài sản (đặc biệt là bất động sản); ban hành sắc thuế mới bao quát kinh tế số và thuế khí thải nhà kính.

Chương 3: Thực trạng cơ sở thuế ở Việt Nam và khả năng mở rộng cơ sở thuế ở Việt Nam

Chương 3 trình bày bức tranh toàn cảnh về thực trạng cơ sở thuế tại Việt Nam giai đoạn 2009–2021 qua các nhóm sắc thuế cụ thể:

• Thuế tiêu dùng: Cơ sở thuế giá trị gia tăng (GTGT), thuế tiêu thụ đặc biệt (TTĐB), thuế xuất nhập khẩu và thuế bảo vệ môi trường đã bảo đảm nguồn thu chủ yếu cho NSNN nhưng còn nhiều nhóm đối tượng thuộc diện không chịu thuế hoặc chịu thuế suất 0%, danh mục hàng hóa chịu thuế TTĐB còn hẹp.
• Thuế thu nhập: Cơ sở thuế TNDN và thuế thu nhập cá nhân (TNCN) bị thu hẹp do quy định ưu đãi thuế dàn trải theo ngành nghề và địa bàn.
• Thuế tài sản: Cơ sở thuế sử dụng đất nông nghiệp, đất phi nông nghiệp và thuế tài nguyên chưa bao quát hết giá trị thực tế của tài sản và giá trị gia tăng từ đất đai.

Hệ thống số liệu và bảng biểu thực nghiệm phản ánh trong luận án bao gồm:

Ký hiệu bảng	Tên bảng số liệu trong luận án	Nội dung phản ánh
Bảng 3.1	Bảng tổng hợp số thu các loại thuế giai đoạn 2009 – 2021	Quy mô và cơ cấu thu NSNN theo từng sắc thuế qua các năm
Bảng 3.2	Tổng hợp số thuế ưu đãi thuế TNDN (2015–2018)	Mức độ suy giảm cơ sở thuế do chính sách ưu đãi TNDN
Bảng 3.3	Số thuế ưu đãi của thuế xuất, nhập khẩu (2015–2017)	Tác động của miễn giảm thuế xuất nhập khẩu đến số thu
Bảng 3.4	Thống kê ưu đãi thuế TNDN theo điều kiện địa bàn năm 2016	Cơ cấu ưu đãi thuế phân bổ theo vùng kinh tế khó khăn
Bảng 3.5	Thống kê ưu đãi thuế theo lĩnh vực, ngành nghề năm 2016	Mức độ ưu đãi tập trung theo các ngành kinh tế
Bảng 3.6 – 3.12	Thống kê mô tả mẫu và các biến số nghiên cứu	Cơ cấu 323 mẫu và phân phối giá trị các thang đo
Bảng 3.13 – 3.23b	Kết quả Cronbach's Alpha, EFA, Ma trận quay, ANOVA, Hồi quy	Kiểm định độ tin cậy, cấu trúc nhân tố và hệ số tác động

Kết quả phân tích định lượng chỉ ra 5 nhóm nhân tố ảnh hưởng có ý nghĩa thống kê đến việc mở rộng cơ sở thuế tại Việt Nam: (1) Xu hướng toàn cầu hóa và tự do hóa thương mại; (2) Nhu cầu chi tiêu của Nhà nước; (3) Bối cảnh kinh tế quốc gia; (4) Năng lực quản lý của cơ quan thuế; (5) Các yếu tố chính trị, văn hóa – xã hội.

Chương 4: Giải pháp mở rộng cơ sở thuế ở Việt Nam trong thời gian tới

Dựa trên dự báo bối cảnh kinh tế và định hướng của Quyết định số 508/QĐ-TTg, luận án đề xuất các nhóm giải pháp:

• Hoàn thiện chính sách thuế:
  • Thuế tiêu dùng: Thu hẹp đối tượng không chịu thuế GTGT; chuyển một số hàng hóa chịu thuế suất 5% lên 10%; bổ sung vào diện chịu thuế TTĐB các mặt hàng có hại cho sức khỏe (đồ uống có đường, nước ngọt, trò chơi trực tuyến); điều chỉnh cơ chế thuế nhập khẩu theo lộ trình cam kết.
  • Thuế thu nhập: Rà soát, bãi bỏ các ưu đãi thuế TNDN không hiệu quả; hoàn thiện quy định chi phí được trừ; điều chỉnh ngưỡng và biểu thuế lũy tiến từng phần của thuế TNCN; bao quát các khoản thu nhập từ kinh tế số.
  • Thuế tài sản: Mở rộng phạm vi điều tiết đối với bất động sản (nhà, đất), nghiên cứu tính thuế đối với quyền sở hữu nhà ở thứ hai trở đi; hoàn thiện phương pháp tính thuế tài nguyên theo giá trị thị trường.
  • Sắc thuế mới: Xây dựng Luật Thuế kỹ thuật số (đánh vào doanh thu dịch vụ số xuyên biên giới) và áp dụng Luật Thuế khí thải nhà kính (nhằm mục tiêu kinh tế xanh).
• Hoàn thiện quản lý thuế: Tăng cường cơ chế phối hợp giữa cơ quan thuế với ngân hàng thương mại, Bộ Công an, Bộ Thông tin và Truyền thông; áp dụng kỹ thuật "phân đoạn" người nộp thuế để quản lý rủi ro; nâng cao nguồn nhân lực và hạ tầng công nghệ thông tin trong kiểm soát hóa đơn điện tử và giao dịch thương mại điện tử.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Hệ thống hóa và làm sáng tỏ khung lý thuyết về cơ sở thuế ở 3 cấp độ (vĩ mô, sắc thuế và kỹ thuật tính toán), phân tích 5 yếu tố cấu thành cơ sở thuế và các nguyên tắc thiết lập cơ sở thuế cho 3 nhóm thuế cơ bản.
• Làm rõ mối quan hệ biện chứng giữa mở rộng cơ sở thuế với hạ thấp thuế suất, bảo đảm công bằng ngang và bảo vệ nguồn thu trước các chiến lược xói mòn cơ sở thuế và chuyển dịch lợi nhuận (BEPS).
• Bổ sung lý luận về mở rộng cơ sở thuế trong điều kiện phát triển kinh tế số và phát triển kinh tế xanh, bền vững.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Đánh giá toàn diện thực trạng cơ sở thuế tại Việt Nam giai đoạn 2009–2021 qua chuỗi số liệu thứ cấp, chỉ rõ những bất cập trong diện bao quát đối tượng chịu thuế, tình trạng lồng ghép chính sách xã hội và tổn thất nguồn thu từ ưu đãi thuế TNDN.
• Lượng hóa các nhân tố tác động đến khả năng mở rộng cơ sở thuế tại Việt Nam thông qua mô hình khảo sát thực nghiệm với 323 mẫu từ cán bộ quản lý, doanh nghiệp và giới chuyên gia.
• Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ đến năm 2025 và định hướng đến năm 2030, bao gồm cả giải pháp sửa đổi các luật thuế hiện hành, xây dựng hai sắc thuế mới (thuế kỹ thuật số, thuế khí thải) và hiện đại hóa quản lý thuế.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Phạm vi dữ liệu chuỗi thời gian phân tích thực trạng thứ cấp dừng ở mốc năm 2021, chưa phản ánh toàn diện các biến động tài khóa và điều chỉnh thể chế trong giai đoạn phục hồi kinh tế hậu đại dịch COVID-19 (2022–2023). Mẫu khảo sát định lượng gồm 323 phiếu tập trung vào các nhóm liên quan trực tiếp nhưng quy mô mẫu còn giới hạn về phạm vi địa lý.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Cập nhật các tác động thực tế khi Việt Nam triển khai áp dụng Quy tắc Thuế tối thiểu toàn cầu (Trụ cột 2 của OECD); ứng dụng các mô hình cân bằng tổng thể khả tính (CGE) hoặc kinh tế lượng chuỗi thời gian vĩ mô để mô phỏng định lượng tác động lan tỏa của việc ban hành sắc thuế kỹ thuật số và thuế khí thải đến tăng trưởng GDP và mức sống dân cư.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với cơ quan hoạch định chính sách (Bộ Tài chính, Tổng cục Thuế, Vụ Chính sách Thuế): Luận án cung cấp luận cứ khoa học và cơ sở thực tiễn để rà soát, sửa đổi các Luật Thuế GTGT, Thuế TNDN, Thuế TTĐB, Thuế Tài nguyên và xây dựng lộ trình thực thi Chiến lược cải cách hệ thống thuế đến năm 2030 theo Quyết định 508/QĐ-TTg.
• Đối với công tác đào tạo và nghiên cứu: Là tài liệu chuyên khảo tham khảo hữu ích cho nghiên cứu sinh, học viên cao học, giảng viên chuyên ngành Thuế, Quản lý tài chính công tại các trường đại học khối kinh tế. Phần khung lý thuyết (Chương 2) và bộ thang đo định lượng (Chương 3) có thể được kế thừa cho các nghiên cứu chuyên sâu tiếp theo.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân loại và xác định cơ sở thuế theo những góc độ nào?

Luận án xác định cơ sở thuế theo 3 góc độ: (1) Khả năng/tiềm lực kinh tế mà Nhà nước có thể điều tiết; (2) Đối tượng cụ thể bị điều tiết (thu nhập, giá trị hàng hóa/dịch vụ tiêu dùng, giá trị tài sản); (3) Đặc trưng của đối tượng chịu thuế được lượng hóa làm căn cứ tính số thuế phải nộp.

2. Mở rộng cơ sở thuế có đồng nghĩa với việc tăng thuế suất không?

Không. Luận án khẳng định mở rộng cơ sở thuế không đồng nghĩa với việc tăng thuế suất mà là mở rộng phạm vi điều chỉnh, thu hút thêm các đối tượng kinh tế mới vào diện chịu thuế, thu hẹp các diện miễn giảm và chi phí khấu trừ không hợp lý nhằm phân bổ công bằng nghĩa vụ thuế, tạo điều kiện hạ thấp thuế suất mà vẫn bảo đảm nguồn thu NSNN.

3. Quy mô và cơ cấu mẫu khảo sát thực nghiệm của luận án được thực hiện ra sao?

Luận án khảo sát 323 phiếu hợp lệ, trong đó 215 người (66,6%) là cán bộ công tác trong ngành thuế, doanh nghiệp nộp thuế và doanh nghiệp tư vấn thuế; 108 người (33,4%) là các nhà nghiên cứu, cán bộ quản lý tài chính và quản lý hành chính nhà nước.

4. Luận án đề xuất những sắc thuế mới nào để bao quát nguồn thu trong giai đoạn tới?

Luận án đề xuất nghiên cứu xây dựng và ban hành hai sắc thuế mới gồm: (1) Luật Thuế kỹ thuật số nhằm bao quát các hoạt động thương mại điện tử, dịch vụ nền tảng số xuyên biên giới; (2) Luật Thuế khí thải nhà kính nhằm phục vụ mục tiêu bảo vệ môi trường và chuyển đổi kinh tế xanh.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Mở rộng cơ sở thuế ở Việt Nam" của tác giả Lê Mạnh Thắng là công trình nghiên cứu chuyên khảo có hệ thống về lý luận và thực tiễn mở rộng cơ sở thuế trong bối cảnh tái cơ cấu tài khóa và hội nhập quốc tế. Thông qua phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa phân tích thể chế và kiểm định mô hình định lượng từ 323 mẫu khảo sát, luận án đã làm rõ thực trạng cơ sở thuế giai đoạn 2009–2021 và lượng hóa 5 nhóm nhân tố ảnh hưởng. Các đề xuất hoàn thiện chính sách thuế tiêu dùng, thu nhập, tài sản cùng việc ban hành thuế kỹ thuật số và thuế khí thải cung cấp luận cứ khoa học thiết thực nhằm hiện thực hóa Chiến lược cải cách hệ thống thuế Việt Nam đến năm 2030.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ CƠ SỞ THUẾ VÀ MỞ RỘNG CƠ SỞ THUẾ 1.1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU 1. Các công trình nghiên cứu về chính sách thuế có nội dung về cơ sở thuế 1. Các công trình nghiên cứu nước ngoài - Công trình nghiên cứu “Analysis of a tax incentive to stimulate product development in Michigan” của Frank R. Những kết quả chính của nghiên cứu như sau: (i) ưu đãi thuế nhằm khuyến khích nghiên cứu và phát triển; ưu đãi thuế chung nhằm khuyến khích đầu tư và (iii) ưu đãi thuế nhằm khuyến khích đầu tư nước ngoài.

Những nội dung nghiên cứu của công trình trên cả phương diện định tính và định lượng đều khẳng định về những tác động tích cực của miễn giảm thuế TNDN tới phát triển ngành công nghiệp ở Michigan cả về trực tiếp cũng như gián tiếp. - Công trình nghiên cứu “Tax Policies For Industrial Development” của Dale Chua & Glenn Jenkins (1991) thuộc Viện phát triển quốc tế Harvard. Mục tiêu của nghiên cứu đặt ra là: thứ nhất, Chính sách thuế đề xuất mới phải khuyến khích đẩy mạnh phát triển sản xuất kinh doanh; thứ hai, với vai trò là nguồn thu quan trọng, thuế gián thu phải có tác động chủ yếu tới hoạt động sản xuất kinh doanh , và thứ ba, là xây dựng hệ thống đánh giá hiệu quả của chính sách miễn giảm thuế tới phát triển ngành công nghiệp và các lĩnh vực khác. Nghiên cứu đã đi sâu phân tích nội dung các chính sách thuế trong hệ thống thu của NSNN trên cả các phương diện cơ sở lý luận cũng như những chứng minh bằng các số liệu tính toán cụ thể.

Trong đó, chính sách thuế TNDN là đối tượng nghiên cứu đầu tiên với nhiều các thông tin rất phong phú [75]. Tóm lại, việc cải cách thuế TNDN ở Srilanca theo hướng giảm thuế suất, giảm mức khấu hao, giảm chi phí sản xuất của doanh nghiệp đã đạt được mục tiêu tăng thu cho ngân sách nhà nước, tăng thu nhập sau thuế của các doanh nghiệp trong dài hạn, đồng thời khuyến khích hoạt động đầu tư phát triển của doanh nghiệp. 9 - Công trình nghiên cứu Sri Lanka Corporation Income Tax Policy: Options And Recommendations For Industrial Development của Glenn Jenkins & Jeffery Hall (1999) thuộc Viện phát triển quốc tế Harvard. Mục tiêu nghiên cứu là đề xuất hướng sửa đổi cơ cấu thuế thu nhập ở Srilanca theo hướng hạ thấp thuế suất, mở rộng cơ sở thuế để tạo tính hấp dẫn cho đầu tư và duy trì nguồn thu từ thuế TNDN [82].

Nghiên cứu trên đây nói chung đã chỉ rõ về những thay đổi của chính sách thuế TNDN tới phát triển ngành công nghiệp. Nếu áp dụng thuế suất thuế TNDN thấp thì số thu trong ngắn hạn sẽ bị ảnh hưởng giảm đi, song tăng trưởng ngành công nghiệp thì sẽ có tốc độ lớn hơn và trong dài hạn thì số thu từ thuế sẽ bền vững và lớn hơn. - The Staff of the Joint Committee on Taxation (2005): Options to improve tax compliance and reform tax expenditures. Báo cáo này được chuẩn bị bởi các nhân viên của Ủy ban hỗn hợp về Thuế (The Staff of the Joint Committee on Taxation), trình bày các lựa chọn khác nhau để cải thiện nghĩa vụ thuế và chi phí thuế.

Báo cáo mô tả và đưa một số đề xuất rằng sẽ làm giảm bớt khoảng cách về thuế bằng cách hạn chế các ưu đãi thuế, loại bỏ các kẽ hở về thuế ngoài ý muốn và xử lý các đối tượng không thực hiện nghĩa vụ thuế hiện nay [113]. Các công trình nghiên cứu trong nước Luận án tiến sĩ kinh tế Trong thời gian qua có nhiều công trình trong nước nghiên cứu về chính sách thuế dưới dạng luận án, luận văn, các công trình nghiên cứu khoa học hoặc các bài báo khoa học đăng tải trên các tạp chí chuyên ngành. Một số nghiên cứu cho đến nay có thể được tập hợp và được phân loại như sau: - Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Nguyễn Văn Hiệu (2003), Học viện Tài chính, về đề tài “Các giải pháp hoàn thiện cải cách hệ thống thuế ở Việt Nam”. Trên cơ sở nghiên cứu thực trạng hệ thống thuế ở Việt Nam trong giai đoạn 1999 - 2002, luận án đã đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện hệ thống thuế ở Việt Nam trong thời gian tới [20].

Tài liệu có ý nghĩa thiết thực giúp nghiên cứu sinh tham khảo cách phân tích những luận cứ khoa học và thực tiễn trong việc định hướng hoàn thiện chính sách thuế nói chung và thuế TNDN nói riêng. - Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Lê Xuân Trường (2006), Học viện Tài chính, về đề tài “Chính sách thuế với việc nâng cao năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp ngành công nghiệp Việt Nam trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế’’. Đóng 10 góp của đề tài về mặt lý luận là đã hệ thống hóa, góp phần phát triển, bổ sung thêm những vấn đề lý luận cơ bản về năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và việc sử dụng chính sách thuế nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp [53]. Dưới góc độ nghiên cứu lý luận, đây là một tài liệu tốt cho các nhà nghiên cứu.

- Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Nguyễn Xuân Sơn (2007), Học viện Tài chính, về đề tài Hoàn thiện chính sách thuế thu nhập ở Việt Nam phù hợp với quá trình hội nhập kinh tế quốc tế”. Luận án tập trung nghiên cứu chính sách thuế thu nhập trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, luận án đã góp phần vào việc định hướng hoàn thiện hệ thống chính sách thuế ở nước ta nhằm hướng tới mục tiêu cải cách và hội nhập kinh tế theo đường lối, chủ trương chính sách của Đảng và Nhà nước [45]. - Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Vương Thị Thu Hiền (2008), Học viện Tài chính, về đề tài “Hoàn thiện hệ thống chính sách thuế ở Việt Nam trong điều kiện gia nhập WTO”. Luận án đã phân tích và đánh giá những hạn chế của hệ thống chính sách thuế hiện hành khi gia nhập WTO và đưa ra các giải pháp phù hợp để hoàn thiện hệ thống chính sách thuế ở Việt Nam trong điều kiện gia nhập WTO, trong đó có kiến giải về chính sách thuế TNDN [16].

- Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Cao Anh Tuấn (2010), Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, về đề tài “Điều chỉnh hệ thống thuế thu nhập trong điều kiện Việt Nam là thành viên Tổ chức thương mại thế giới WTO”. Luận án đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về thuế thu nhập và điều chỉnh thuế thu nhập trong điều kiện là thành viên của WTO. Luận án đã đánh giá thực trạng điều chỉnh thuế thu nhập hiện nay, như thuế TNDN, áp dụng các phương pháp đánh giá tác động của quá trình điều chỉnh thuế thu nhập của Việt Nam, trên cơ sở đó đề xuất các giải pháp điều chỉnh thuế thu nhập trong đó thuế TNDN [59]. - Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả La Xuân Đào (2012), Trường Đại học Kinh tế - Luật, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ chí Minh, về đề tài“Chính sách thuế đối với phát triển kinh tế ở Việt Nam”.

Luận án chỉ ra được các mối quan hệ giữa thực thi chính sách thuế với phát triển kinh tế, vai trò của cải cách thuế đối với tăng trưởng và phát triển kinh tế; phân tích được thực trạng tác động của chính sách thuế đến phát triển kinh tế Việt Nam thời gian qua; đề xuất được một số giải pháp chung về hoàn thiện chính sách thuế nhằm ổn định tăng trưởng và phát triển bền vững về kinh tế Việt Nam thời gian tới [14]. 11 - Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Phạm Xuân Hòa (2013), Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, về đề tài “Hoàn thiện chính sách thuế nhằm hỗ trợ phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Việt Nam”. Luận án đã xây dựng khung nghiên cứu gánh nặng do thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN) và thuế giá trị gia tăng (GTGT) tạo ra cho doanh nghiệp. Số thuế TNDN phải nộp phụ thuộc vào thu nhập tính thuế và thuế suất.

Đây là tài liệu tham khảo ý nghĩa cho nghiên cứu về chính sách thuế TNDN của tác giả [21]. - Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Dương Ngọc Quang (2015), Học viện Tài chính, về đề tài “Hoàn thiện thuế TNDN nhằm thúc đẩy tái cơ cấu nền kinh tế Việt Nam”. Luận án nghiên cứu tác động của thuế TNDN đối với việc thúc đẩy tái cơ cấu nền kinh tế [34]. Tuy nhiên, tác giả chủ yếu xem xét ở góc độ vĩ mô.

Bên cạnh đó, mặc dù tác giả sử dụng mô hình kinh tế lượng dạng cấu trúc nhưng các kênh tác động của thuế TNDN trong mô hình là khá hạn chế và chủ yếu là các phương trình dạng đệ qui. - Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Ngô Văn Khương (2016), Học viện Tài chính, về đề tài“Chính sách thuế với mục tiêu phát triển kinh tế bền vững ở Việt Nam”. Luận án đã đã phân tích các tác động của chính sách thuế đối với nền kinh tế, phân tích vai trò của chính sách thuế đến việc thực hiện mục tiêu phát triển kinh tế bền vững của một quốc gia. Đồng thời luận án đã đưa ra các giải pháp đột phá để tái cấu trúc nền kinh tế.

Tái cấu trúc nền kinh tế sẽ tạo ra sự tăng trưởng rất mạnh của GDP. Từ đó, sẽ tái cấu trúc nguồn thu từ thuế, giảm bội chi NSNN và đưa nền kinh tế Việt Nam thực sự phát triển bền vững [27]. - Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Bùi Thị Mến (2017), Học viện Ngân hàng, về đề tài “Hoàn thiện chính sách thuế đối với các dịch vụ tài chính ở Việt Nam”. Luận án đã đánh giá thực trạng chính sách thuế đối với các dịch vụ tài chính trong giai đoạn 2009 - 2016 trên cơ sở đó đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện chính sách thuế đối với các dịch vụ tài chính ở Việt Nam [29].

- Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Lê Thị Minh Phượng (2020), Học viện Tài chính, với đề tài: “Hoàn thiện thuế thu nhập doanh nghiệp ở Việt Nam hiện nay”. Luận án đã đánh giá thực trạng chính sách thuế TNDN ở Việt Nam trong giai đoạn 2010 – 2018. Trên cơ sở đó, tác giả đã đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện chính sách thuế TNDN ở Việt Nam giai đoạn 2020 – 2025 [33]. 12 Đề tài nghiên cứu khoa học - Đề tài nghiên cứu cấp Học viện (2011) do TS.