Mở Rộng Cơ Sở Thuế Ở Việt Nam: Nghiên Cứu và Đề Xuất

Tài liệu nghiên cứu Mở rộng cơ sở thuế ở việt nam, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về ., phục vụ nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

• Tác giả: Lê Mạnh Thắng
• Người hướng dẫn: PGS. Vương Thị Thu Hiền
• Trường học: Học viện Tài chính
• Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
• Đề tài: Mở Rộng Cơ Sở Thuế Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ CƠ SỞ THUẾ VÀ MỞ RỘNG CƠ SỞ THUẾ
• 1.1. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1.1. Các công trình nghiên cứu về chính sách thuế có nội dung về cơ sở thuế
• 1.1.1.1. Các công trình nghiên cứu nước ngoài
• 1.1.1.2. Các công trình nghiên cứu trong nước
• 1.1.2. Các công trình nghiên cứu về cơ sở thuế và mở rộng cơ sở thuế
• 1.1.2.1. Các công trình nghiên cứu nước ngoài
• 1.1.2.2. Các công trình nghiên cứu trong nước
• 1.2. NHẬN XÉT CHUNG VỀ CÁC KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Đánh giá kết quả nghiên cứu
• 1.2.2. Khoảng trống cần tiếp tục nghiên cứu
• 1.3. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ CƠ SỞ THUẾ VÀ MỞ RỘNG CƠ SỞ THUẾ
• 2.1. TỔNG QUAN VỀ CƠ SỞ THUẾ
• 2.1.1. Khái quát cơ sở thuế
• 2.1.2. Các yếu tố xác định cơ sở thuế
• 2.1.2.1. Phạm vi của đối tượng chịu thuế
• 2.1.2.2. Miễn thuế, giảm thuế
• 2.1.2.3. Ngưỡng đánh thuế
• 2.1.2.4. Các khoản chi phí được trừ (khấu trừ)
• 2.1.2.5. Lỗ kết chuyển
• 2.1.3. Nguyên tắc thiết lập cơ sở thuế
• 2.1.3.1. Nguyên tắc thiết lập cơ sở thuế tiêu dùng
• 2.1.3.2. Nguyên tắc thiết lập cơ sở thuế thu nhập
• 2.1.3.3. Nguyên tắc thiết lập cơ sở thuế tài sản
• 2.2. MỞ RỘNG CƠ SỞ THUẾ
• 2.2.1. Khái niệm mở rộng cơ sở thuế
• 2.2.2. Tác động của mở rộng cơ sở thuế
• 2.2.2.1. Tác động tích cực của việc mở rộng cơ sở thuế
• 2.2.2.2. Tác động tiêu cực của việc mở rộng cơ sở thuế
• 2.2.3. Nội dung mở rộng cơ sở thuế
• 2.2.3.1. Bổ sung các hoạt động kinh tế mới vào diện chịu thuế
• 2.2.3.2. Thu hẹp các đối tượng không chịu thuế và các đối tượng được miễn thuế
• 2.2.3.3. Không qui định ngưỡng hoặc qui định mức ngưỡng chịu thuế thấp
• 2.2.3.4. Các khoản chi phí khấu trừ (các khoản giảm trừ)
• 2.2.3.5. Đảm bảo cơ sở thuế thực tế phù hợp với cơ sở thuế danh nghĩa
• 2.2.3.6. Tăng giá trị cơ sở thuế
• 2.2.4. Các nhân tố ảnh hưởng đến mở rộng cơ sở thuế
• 2.3. XU HƯỚNG MỞ RỘNG CƠ SỞ THUẾ Ở CÁC NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA ĐỐI VỚI VIỆT NAM
• 2.3.1. Xu hướng mở rộng cơ sở thuế ở các nước trên thế giới
• 2.3.1.1. Mở rộng cơ sở thuế tiêu dùng để bù đắp sự suy giảm nguồn thu từ thuế xuất khẩu, nhập khẩu
• 2.3.1.2. Mở rộng cơ sở tính thuế của các sắc thuế thu nhập với mức thuế suất thấp hơn để tăng thu NSNN
• 2.3.1.3. Đề cao tính trung lập của hệ thống thuế đối với các hoạt động đầu tư và kinh doanh thông qua việc xóa bớt những ưu đãi, miễn, giảm thuế
• 2.3.1.4. Mở rộng cơ sở thuế đánh vào tài sản thông qua việc bao quát các giai đoạn, hình thức của tài sản
• 2.3.1.5. Áp dụng phương thức đánh thuế riêng đối với từng loại tài sản
• 2.3.1.6. Giảm bớt các trường hợp miễn, giảm thuế đánh vào tài sản
• 2.3.1.7. Chính sách thuế mới bao quát các hoạt động trong nền kinh tế số
• 2.3.1.8. Ban hành Luật thuế khí thải nhà kính
• 2.3.2. Những bài học đối với Việt Nam
• 2.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG CƠ SỞ THUẾ Ở VIỆT NAM VÀ KHẢ NĂNG MỞ RỘNG CƠ SỞ THUẾ Ở VIỆT NAM
• 3.1. KHÁI QUÁT VỀ THỰC TRẠNG CƠ SỞ THUẾ Ở VIỆT NAM
• 3.1.1. Thực trạng cơ sở thuế tiêu dùng
• 3.1.1.1. Thuế giá trị gia tăng
• 3.1.1.2. Thuế tiêu thụ đặc biệt
• 3.1.1.3. Thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu
• 3.1.1.4. Thuế bảo vệ môi trường
• 3.1.2. Thực trạng cơ sở thuế thu nhập
• 3.1.2.1. Thuế thu nhập doanh nghiệp
• 3.1.2.2. Thuế thu nhập cá nhân
• 3.1.3. Thực trạng cơ sở thuế tài sản
• 3.1.3.1. Thuế sử dụng đất nông nghiệp
• 3.1.3.2. Thuế sử dụng đất phi nông nghiệp
• 3.1.3.3. Thuế tài nguyên
• 3.2. KẾT QUẢ THU NSNN Ở VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2009- 2021
• 3.2.1. Những kết quả đạt được
• 3.2.1.1. Hệ thống chính sách thuế ở Việt Nam góp phần đảm bảo động viên nguồn thu chủ yếu cho NSNN
• 3.2.1.2. Cơ sở thuế được qui định trong hệ thống chính sách thuế đang dần được vận hành theo hướng minh bạch, phù hợp với thực tiễn và công tác quản lý thu
• 3.2.1.3. Cơ sở thuế được qui định trong các chính sách thuế dần được bổ sung, hoàn thiện để phù hợp với thông lệ quốc tế và chống xói mòn nguồn thu NSNN
• 3.2.2. Hạn chế và khả năng MRCST ở Việt Nam những năm sắp tới
• 3.2.2.1. Các qui định về đối tượng chịu thuế trong các luật thuế còn hẹp
• 3.2.2.2. Còn nhiều đối tượng không chịu thuế được qui định trong các luật thuế
• 3.2.2.3. Còn nhiều trường hợp được miễn thuế, ưu đãi thuế
• 3.2.2.4. Các khoản chi phí được khấu trừ (giảm trừ) còn bất cập
• 3.2.2.5. Tác động của ưu đãi thuế thu nhập đối với mục tiêu thu hút FDI chưa hiệu quả đồng thời gây suy giảm cơ sở thuế
• 3.2.2.6. Thiếu thống nhất giữa cơ sở thuế danh nghĩa và cơ sở thuế thực
• 3.2.2.7. Chính sách thuế chưa bao quát hết các hoạt động mới phát sinh trong nền kinh tế, gây nên hiện tượng thu hẹp cơ sở thuế
• 3.3. PHÂN TÍCH VÀ ĐÁNH GIÁ CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN MỞ RỘNG CƠ SỞ THUẾ Ở VIỆT NAM TRÊN CƠ SỞ KẾT QUẢ ĐIỀU TRA KHẢO SÁT
• 3.3.1. Mô hình và các giả thuyết nghiên cứu
• 3.3.2. Hệ thống số liệu và phương pháp khảo sát, thu thập số liệu
• 3.3.3. Thống kê mô tả các nhân tố/thang đo dùng trong mô hình nghiên cứu
• 3.3.3.1. Biến số gắn với nhân tố Xu hướng toàn cầu hóa và tự do hoá thương mại
• 3.3.3.2. Biến số gắn với nhân tố Nhu cầu chi tiêu của nhà nước
• 3.3.3.3. Biến số gắn với nhân tố Bối cảnh kinh tế quốc gia
• 3.3.3.4. Biến số gắn với nhân tố Cơ quan thuế
• 3.3.3.5. Biến số gắn với nhân tố Chính trị, văn hoá-xã hội
• 3.3.3.6. Biến số gắn với Mở rộng cơ sở thuế ở Việt Nam
• 3.3.4. Đánh giá độ tin cậy thang đo
• 3.3.5. Phân tích nhân tố khám phá EFA
• 3.3.6. Phân tích tương quan, phân tích hồi quy và kiểm định các giả thuyết nghiên cứu
• 3.3.6.1. Phân tích tương quan
• 3.3.6.2. Phân tích hồi quy
• 3.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: GIẢI PHÁP MỞ RỘNG CƠ SỞ THUẾ Ở VIỆT NAM TRONG THỜI GIAN TỚI
• 4.1. DỰ BÁO TÌNH HÌNH KINH TẾ QUỐC TẾ, VIỆT NAM TRONG THỜI GIAN TỚI VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA ĐỐI VỚI THU NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM
• 4.1.1. Dự báo tình hình kinh tế quốc tế, Việt Nam trong thời gian tới
• 4.1.1.1. Dự báo tình hình kinh tế quốc tế
• 4.1.1.2. Dự báo tình hình KT-XH ở Việt Nam
• 4.1.2. Cơ hội và thách thức đối với thu NSNN ở Việt Nam trong thời gian tới
• 4.1.2.1. Thách thức
• 4.2. QUAN ĐIỂM ĐỀ XUẤT CÁC GIẢI PHÁP MRCST Ở VIỆT NAM
• 4.3. GIẢI PHÁP MRCST Ở VIỆT NAM TRONG THỜI GIAN TỚI
• 4.3.1. Mở rộng phạm vi áp dụng thuế tiêu dùng
• 4.3.2. Mở rộng cơ sở thuế thu nhập
• 4.3.2.1. Rà soát để hoàn thiện các khoản chi phí được trừ (giảm trừ) trong chính sách thuế thu nhập
• 4.3.3. Mở rộng phạm vi áp dụng thuế tài sản
• 4.3.3.1. Đối với thuế đánh vào tài sản là bất động sản
• 4.3.3.2. Hoàn thiện thuế tài nguyên theo hướng mở rộng cơ sở thu
• 4.3.4. Mở rộng cơ sở thuế từ các Luật thuế mới
• 4.3.4.1. Xây dựng Luật Thuế kỹ thuật số phù hợp với nền kinh tế số
• 4.3.4.2. Áp dụng Luật thuế khí thải
• 4.3.5. Hoàn thiện công tác quản lý thuế
• 4.3.5.1. Tăng cường sự phối hợp của các cơ quan chức năng
• 4.3.5.2. Thực hiện “phân đoạn” người nộp thuế
• 4.3.5.3. Tăng cường nguồn lực cho quản lý: bao gồm nguồn lực con người và nguồn lực vật chất phục vụ quản lý
• 4.3.5.4. Giải pháp ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý thuế
• 4.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 4
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• PHỤ LỤC 1: PHIẾU KHẢO SÁT

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Mở Rộng Cơ Sở Thuế Việt Nam Nghiên cứu mới

Cải cách hệ thống thuế là yếu tố then chốt trong ổn định và tăng thu ngân sách nhà nước (NSNN), đồng thời thúc đẩy phát triển kinh tế. Việt Nam, trên con đường hội nhập kinh tế quốc tế, cần chính sách thuế vừa là nguồn thu chính, vừa đảm bảo công bằng, giảm thiểu tác động tiêu cực. Mở rộng cơ sở thuế là vấn đề cấp thiết, cả về lý luận và thực tiễn. Theo Quyết định 508/QĐ-TTg, mở rộng cơ sở thuế là hướng đi quan trọng để đảm bảo tính bền vững của hệ thống thuế, góp phần cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh. Luật thuế cần bao quát toàn bộ các nguồn thu mới và phù hợp với thông lệ quốc tế, bảo đảm tỷ trọng thu nội địa hợp lý. Chính sách thuế phải trung lập và điều tiết thu nhập hợp lý, phù hợp với quá trình hội nhập kinh tế. Mục tiêu của Chiến lược cải cách là xây dựng hệ thống thuế đồng bộ, bền vững, huy động hiệu quả nguồn lực cho NSNN.

1.1. Tầm quan trọng của cải cách thuế đối với tăng trưởng kinh tế Việt Nam

Cải cách hệ thống thuế không chỉ là điều chỉnh các sắc thuế, mà còn là tái cấu trúc toàn bộ hệ thống để phù hợp với bối cảnh kinh tế đang thay đổi. Chính sách thuế hiệu quả thúc đẩy đầu tư, tăng trưởng kinh tế và tạo việc làm. Một hệ thống thuế ổn định và minh bạch tạo niềm tin cho doanh nghiệp, khuyến khích họ mở rộng sản xuất và kinh doanh. Việc đơn giản hóa thủ tục hành chính thuế cũng góp phần giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp, giúp họ tập trung vào hoạt động kinh doanh chính. Cải cách thuế còn bao gồm việc hoàn thiện các quy định về quản lý thuế, chống gian lận thuế và trốn thuế, nhằm đảm bảo nguồn thu cho NSNN.

1.2. Vai trò của mở rộng cơ sở thuế trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế, nguồn thu từ thuế xuất nhập khẩu có xu hướng giảm do các cam kết cắt giảm thuế. Mở rộng cơ sở thuế giúp bù đắp sự thiếu hụt này và đảm bảo nguồn thu ổn định cho NSNN. Đồng thời, nó tạo điều kiện để giảm thuế suất, giúp tăng tính cạnh tranh của nền kinh tế. Mở rộng cơ sở thuế còn giúp đảm bảo công bằng trong hệ thống thuế, khi tất cả các thành phần kinh tế đều đóng góp vào ngân sách. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh kinh tế số, khi các hoạt động kinh doanh trực tuyến đang ngày càng phát triển và khó kiểm soát. Cải cách thuế phải bao gồm việc điều chỉnh các quy định để thu thuế từ các hoạt động này, đảm bảo công bằng và hiệu quả.

II. Thách Thức Lớn Nhất Khi Mở Rộng Cơ Sở Thuế ở Việt Nam

Việc mở rộng cơ sở thuế đối diện nhiều thách thức. Thứ nhất, tăng thu NSNN trong bối cảnh hội nhập và giảm thuế xuất nhập khẩu đòi hỏi giải pháp cụ thể. Nguồn thu ngân sách dự báo còn khó khăn, trong khi Việt Nam tham gia nhiều hiệp định thương mại tự do. Thứ hai, cần đảm bảo thu NSNN bền vững, tránh phụ thuộc vào nguồn thu không ổn định như khai thác tài nguyên. Thứ ba, thích ứng với kinh tế số, chống xói mòn cơ sở tính thuế và chuyển dịch lợi nhuận. Cơ sở thuế rộng hay hẹp ảnh hưởng trực tiếp đến số thuế phải nộp và số thu NSNN, đồng thời phản ánh quan điểm điều tiết vĩ mô của nhà nước đối với nền kinh tế. Các quốc gia rất quan tâm đến việc mở rộng cơ sở thuế nhằm tạo điều kiện hạ thấp mức thuế mà vẫn đảm bảo số thu cho NSNN.

2.1. Ảnh hưởng của hội nhập kinh tế đến nguồn thu từ thuế xuất nhập khẩu

Việc gia nhập các hiệp định thương mại tự do (FTA) đồng nghĩa với việc cắt giảm hoặc xóa bỏ thuế quan đối với hàng hóa nhập khẩu từ các nước thành viên. Điều này làm giảm nguồn thu từ thuế xuất nhập khẩu, ảnh hưởng đến NSNN. Để bù đắp sự thiếu hụt này, cần tìm kiếm các nguồn thu khác, chẳng hạn như mở rộng cơ sở thuế đối với các hoạt động kinh doanh trong nước. Đồng thời, cần tăng cường quản lý thuế, chống gian lận thuế và trốn thuế, để đảm bảo thu đúng, thu đủ vào NSNN. Chính sách thuế cần được điều chỉnh linh hoạt để thích ứng với các thay đổi trong môi trường kinh doanh quốc tế.

2.2. Sự phụ thuộc vào nguồn thu từ khai thác tài nguyên và ảnh hưởng đến tính bền vững của NSNN

Nguồn thu từ khai thác tài nguyên, như dầu mỏ và khoáng sản, có thể mang lại nguồn thu lớn cho NSNN trong ngắn hạn. Tuy nhiên, đây là nguồn thu không bền vững, vì tài nguyên có hạn và giá cả biến động. Sự phụ thuộc quá lớn vào nguồn thu này có thể gây ra rủi ro cho NSNN khi giá tài nguyên giảm hoặc nguồn cung cạn kiệt. Do đó, cần đa dạng hóa nguồn thu, giảm sự phụ thuộc vào khai thác tài nguyên và mở rộng cơ sở thuế đối với các hoạt động kinh tế khác. Chính sách thuế cần khuyến khích các ngành kinh tế khác phát triển, tạo ra nguồn thu ổn định và bền vững cho NSNN.

2.3. Thách thức từ kinh tế số và giải pháp chống xói mòn cơ sở thuế

Kinh tế số tạo ra nhiều cơ hội kinh doanh mới, nhưng cũng đặt ra nhiều thách thức cho hệ thống thuế. Các hoạt động kinh doanh trực tuyến, xuyên biên giới, khó kiểm soát và dễ dẫn đến tình trạng trốn thuế. Các công ty đa quốc gia có thể chuyển lợi nhuận sang các quốc gia có thuế suất thấp, gây xói mòn cơ sở thuế ở các quốc gia khác. Để đối phó với những thách thức này, cần điều chỉnh các quy định về thuế, tăng cường hợp tác quốc tế và áp dụng các biện pháp chống chuyển giá. Chính sách thuế cần đảm bảo công bằng và hiệu quả, thu thuế từ các hoạt động kinh doanh trực tuyến một cách hợp lý, đồng thời khuyến khích sự phát triển của kinh tế số.

III. Phương Pháp Mở Rộng Cơ Sở Thuế Nghiên cứu và Đề Xuất Chi Tiết

Để mở rộng cơ sở thuế, cần xem xét nhiều phương pháp. Một là, bổ sung các hoạt động kinh tế mới vào diện chịu thuế. Hai là, thu hẹp các đối tượng không chịu thuế và được miễn thuế. Ba là, không quy định ngưỡng hoặc quy định mức ngưỡng chịu thuế thấp. Bốn là, điều chỉnh các khoản chi phí khấu trừ (giảm trừ). Năm là, đảm bảo cơ sở thuế thực tế phù hợp với cơ sở thuế danh nghĩa. Sáu là, tăng giá trị cơ sở thuế. Chính sách thuế cần linh hoạt và đáp ứng sự thay đổi của nền kinh tế. Theo Chiến lược cải cách hệ thống thuế tới năm 2030, cần khai thác tốt thuế, phí và lệ phí thu từ tài sản, tài nguyên và bảo vệ môi trường. Cải cách thuế phải đảm bảo tính trung lập và hướng tới hệ thống đồng bộ, bền vững.

3.1. Bổ sung các hoạt động kinh tế mới vào diện chịu thuế VAT và TNDN

Sự phát triển của kinh tế số tạo ra nhiều hoạt động kinh doanh mới, như thương mại điện tử, dịch vụ trực tuyến, kinh tế chia sẻ. Nhiều hoạt động này chưa được quy định rõ ràng trong luật thuế, dẫn đến tình trạng khó khăn trong việc thu thuế. Cần bổ sung các quy định để đưa các hoạt động này vào diện chịu thuế VAT và TNDN, đảm bảo công bằng và tăng nguồn thu cho NSNN. Đồng thời, cần đơn giản hóa thủ tục kê khai và nộp thuế cho các hoạt động này, khuyến khích doanh nghiệp tuân thủ pháp luật. Chính sách thuế cần linh hoạt và đáp ứng sự thay đổi của kinh tế số.

3.2. Thu hẹp các đối tượng không chịu thuế và các đối tượng được miễn thuế

Việc miễn thuế có thể khuyến khích đầu tư và phát triển một số ngành kinh tế. Tuy nhiên, việc miễn thuế quá rộng có thể làm giảm nguồn thu cho NSNN và tạo ra sự bất bình đẳng trong hệ thống thuế. Cần rà soát lại các quy định về miễn thuế, thu hẹp phạm vi miễn thuế đối với các đối tượng không thực sự cần thiết. Đồng thời, cần tăng cường kiểm tra, giám sát việc tuân thủ các quy định về miễn thuế, tránh tình trạng lợi dụng chính sách để trốn thuế. Cải cách thuế phải đảm bảo công bằng và hiệu quả, tạo điều kiện cho tất cả các thành phần kinh tế phát triển.

3.3. Giải pháp tăng giá trị cơ sở thuế thông qua định giá tài sản sát giá thị trường

Giá trị của tài sản, đặc biệt là bất động sản, là cơ sở để tính các loại thuế liên quan đến tài sản, như thuế sử dụng đất, thuế tài sản. Việc định giá tài sản không sát với giá thị trường có thể làm giảm nguồn thu cho NSNN. Do đó, cần cải thiện phương pháp định giá tài sản, đảm bảo giá trị tài sản được định giá sát với giá thị trường. Đồng thời, cần tăng cường kiểm tra, giám sát việc kê khai giá trị tài sản, chống tình trạng kê khai thấp hơn giá trị thực tế để trốn thuế. Chính sách thuế cần khuyến khích kê khai đúng giá trị tài sản, tạo nguồn thu ổn định và bền vững cho NSNN.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Kết Quả Nghiên Cứu Mở Rộng Cơ Sở Thuế ở VN

Nghiên cứu thực tế cho thấy, các quy định về đối tượng chịu thuế trong luật thuế còn hẹp, nhiều đối tượng không chịu thuế và được miễn thuế. Các khoản chi phí được khấu trừ (giảm trừ) còn bất cập. Ưu đãi thuế thu nhập đối với mục tiêu thu hút FDI chưa hiệu quả, gây suy giảm cơ sở thuế. Thiếu thống nhất giữa cơ sở thuế danh nghĩa và thực tế. Chính sách thuế chưa bao quát hết các hoạt động mới phát sinh trong nền kinh tế, gây thu hẹp cơ sở thuế. Cần phân tích và đánh giá các nhân tố ảnh hưởng đến mở rộng cơ sở thuế, bao gồm xu hướng toàn cầu hóa, nhu cầu chi tiêu của nhà nước, bối cảnh kinh tế, cơ quan thuế và yếu tố chính trị - xã hội.

4.1. Đánh giá hiệu quả của các ưu đãi thuế hiện hành đối với thu hút FDI

Các ưu đãi thuế, như giảm thuế suất TNDN hoặc miễn thuế trong một thời gian nhất định, được sử dụng để thu hút FDI. Tuy nhiên, hiệu quả của các ưu đãi này cần được đánh giá kỹ lưỡng. Nếu các ưu đãi này không thực sự tạo ra giá trị gia tăng cho nền kinh tế, mà chỉ đơn thuần chuyển dịch lợi nhuận từ các quốc gia khác sang Việt Nam, thì chúng có thể gây suy giảm cơ sở thuế và làm giảm nguồn thu cho NSNN. Cần rà soát lại các quy định về ưu đãi thuế, đảm bảo chúng thực sự hiệu quả trong việc thu hút FDI và tạo ra lợi ích cho nền kinh tế.

4.2. Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến việc tuân thủ thuế của doanh nghiệp

Mức độ tuân thủ thuế của doanh nghiệp ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn thu cho NSNN. Nếu doanh nghiệp tuân thủ đầy đủ các quy định về thuế, NSNN sẽ thu được nhiều hơn. Ngược lại, nếu doanh nghiệp trốn thuế hoặc gian lận thuế, NSNN sẽ bị thất thu. Cần phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến việc tuân thủ thuế của doanh nghiệp, như mức độ phức tạp của luật thuế, sự minh bạch của các quy định, hiệu quả của công tác thanh tra, kiểm tra và mức độ phạt đối với các hành vi vi phạm. Chính sách thuế cần đơn giản, minh bạch và dễ hiểu, tạo điều kiện cho doanh nghiệp tuân thủ pháp luật.

4.3. So sánh cơ sở thuế giữa các ngành nghề và đề xuất giải pháp điều chỉnh

Cần so sánh cơ sở thuế giữa các ngành nghề khác nhau để đảm bảo công bằng và hiệu quả. Nếu một số ngành nghề được hưởng các ưu đãi thuế quá lớn so với các ngành nghề khác, điều này có thể tạo ra sự bất bình đẳng và làm giảm nguồn thu cho NSNN. Cần rà soát lại các quy định về cơ sở thuế đối với từng ngành nghề, điều chỉnh các quy định không hợp lý, đảm bảo công bằng và khuyến khích sự phát triển của tất cả các ngành nghề. Chính sách thuế cần tạo điều kiện cho tất cả các thành phần kinh tế phát triển.

V. Đề Xuất Giải Pháp Mở Rộng Cơ Sở Thuế Tầm Nhìn Đến Năm 2030

Giải pháp mở rộng cơ sở thuế cần dự báo tình hình kinh tế quốc tế và Việt Nam trong thời gian tới. Mở rộng phạm vi áp dụng thuế tiêu dùng, thuế thu nhập và thuế tài sản. Rà soát các khoản chi phí được trừ (giảm trừ) trong chính sách thuế thu nhập. Hoàn thiện thuế tài nguyên, mở rộng cơ sở thu. Xây dựng Luật Thuế kỹ thuật số và áp dụng Luật thuế khí thải. Hoàn thiện công tác quản lý thuế, tăng cường phối hợp giữa các cơ quan chức năng. Thực hiện “phân đoạn” người nộp thuế. Tăng cường nguồn lực cho quản lý, bao gồm con người và vật chất. Ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý thuế.

5.1. Xây dựng Luật Thuế kỹ thuật số phù hợp với nền kinh tế số

Luật Thuế kỹ thuật số là cần thiết để điều chỉnh các hoạt động kinh doanh trực tuyến, xuyên biên giới và đảm bảo thu thuế từ các hoạt động này một cách hiệu quả. Luật này cần quy định rõ về đối tượng chịu thuế, cơ sở thuế, phương pháp kê khai và nộp thuế. Đồng thời, cần tăng cường hợp tác quốc tế để chống trốn thuế và chuyển giá trong kinh tế số. Chính sách thuế cần khuyến khích sự phát triển của kinh tế số, đồng thời đảm bảo công bằng và hiệu quả trong việc thu thuế.

5.2. Áp dụng Luật thuế khí thải để bảo vệ môi trường và tạo nguồn thu cho NSNN

Luật thuế khí thải có thể khuyến khích các doanh nghiệp giảm lượng khí thải gây ô nhiễm môi trường và tạo nguồn thu cho NSNN. Luật này cần quy định rõ về đối tượng chịu thuế, mức thuế và phương pháp tính thuế. Đồng thời, cần sử dụng nguồn thu từ thuế khí thải để đầu tư vào các dự án bảo vệ môi trường và phát triển năng lượng sạch. Chính sách thuế cần khuyến khích các hoạt động thân thiện với môi trường và tạo ra một nền kinh tế xanh.

5.3. Giải pháp ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý thuế và minh bạch hóa hệ thống

Ứng dụng công nghệ thông tin (CNTT) trong quản lý thuế giúp tăng cường hiệu quả, giảm chi phí và minh bạch hóa hệ thống. CNTT có thể được sử dụng để kê khai và nộp thuế trực tuyến, quản lý thông tin người nộp thuế, thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm. Việc ứng dụng CNTT giúp giảm thiểu thủ tục hành chính, tạo thuận lợi cho người nộp thuế và tăng cường hiệu quả quản lý thuế. Chính sách thuế cần khuyến khích ứng dụng CNTT trong tất cả các khâu của quá trình quản lý thuế, xây dựng một hệ thống thuế hiện đại và hiệu quả.

VI. Kết Luận Hướng Đi Mới Cho Mở Rộng Cơ Sở Thuế Việt Nam

Việc mở rộng cơ sở thuế là cần thiết để đảm bảo nguồn thu cho NSNN, thúc đẩy phát triển kinh tế và đảm bảo công bằng trong hệ thống thuế. Các giải pháp cần được thực hiện đồng bộ và linh hoạt, phù hợp với bối cảnh kinh tế và xã hội của Việt Nam. Cần tiếp tục nghiên cứu và đánh giá các tác động của các chính sách thuế, đảm bảo chúng thực sự hiệu quả và tạo ra lợi ích cho nền kinh tế. Cải cách thuế phải là một quá trình liên tục và không ngừng, đáp ứng sự thay đổi của nền kinh tế và xã hội. Các quy định về cơ sở thuế cần được rà soát và điều chỉnh thường xuyên, đảm bảo chúng phù hợp với thực tiễn và thông lệ quốc tế.

6.1. Tóm tắt những điểm chính của nghiên cứu và các khuyến nghị chính sách

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc mở rộng cơ sở thuế là cần thiết để giải quyết những thách thức hiện tại và tương lai của hệ thống thuế Việt Nam. Các khuyến nghị chính sách bao gồm việc bổ sung các hoạt động kinh tế mới vào diện chịu thuế, thu hẹp phạm vi miễn thuế, điều chỉnh các khoản chi phí được khấu trừ, xây dựng Luật Thuế kỹ thuật số, áp dụng Luật thuế khí thải và tăng cường quản lý thuế. Các chính sách này cần được thực hiện một cách đồng bộ và linh hoạt, phù hợp với bối cảnh kinh tế và xã hội của Việt Nam.

6.2. Triển vọng và hướng nghiên cứu tiếp theo về cải cách thuế ở Việt Nam

Triển vọng của cải cách thuế ở Việt Nam là rất lớn. Nếu các chính sách được thực hiện một cách hiệu quả, hệ thống thuế sẽ trở nên công bằng, hiệu quả và bền vững hơn. Các hướng nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc đánh giá tác động của các chính sách thuế đối với các thành phần kinh tế khác nhau, phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến việc tuân thủ thuế và so sánh hệ thống thuế của Việt Nam với các nước khác trong khu vực và trên thế giới.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế với đề tài "Mở rộng cơ sở thuế ở Việt Nam" do nghiên cứu sinh Lê Mạnh Thắng thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Vương Thị Thu Hiền tại Học viện Tài chính (Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng, Mã số: 9.01, bảo vệ năm 2023). Nghiên cứu giải quyết bài toán củng cố tài khóa và tái cơ cấu nguồn thu ngân sách nhà nước (NSNN) trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, tự do hóa thương mại làm xói mòn nguồn thu từ thuế xuất nhập khẩu, đồng thời sự bùng nổ của nền kinh tế số tạo ra những thách thức chưa từng có đối với công tác quản lý thu thuế.

Thực tế đặt ra một research gap rõ nét: Các công trình trước đây tại Việt Nam thường nghiên cứu phân mảnh từng sắc thuế đơn lẻ hoặc chỉ tiếp cận định tính. Luận án đã lấp đầy khoảng trống này bằng cách xây dựng một khung phân tích toàn diện, tích hợp cả ba trụ cột cơ sở thuế (tiêu dùng, thu nhập, tài sản) và các hình thái kinh tế mới, kết hợp chặt chẽ giữa lý luận chuẩn tắc và kiểm định thực nghiệm định lượng.

Hệ thống câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu được xác lập đồng bộ:

• Câu hỏi nghiên cứu (RQ):
  1. RQ1: Cơ sở thuế là gì, khung lý thuyết xác định cơ sở thuế và nội dung mở rộng cơ sở thuế (MRCST) bao gồm những gì?
  2. RQ2: Kinh nghiệm quốc tế về MRCST mang lại bài học tham chiếu nào cho Việt Nam?
  3. RQ3: Thực trạng quy định cơ sở thuế trong chính sách thuế giai đoạn 2009–2021 bộc lộ những hạn chế và dư địa mở rộng nào?
  4. RQ4: Những nhân tố nào tác động có ý nghĩa thống kê đến khả năng MRCST tại Việt Nam và giải pháp trọng tâm giai đoạn 2025–2030 là gì?
• Giả thuyết nghiên cứu (H):
  • $H_1$: Xu hướng toàn cầu hóa và tự do hóa thương mại tác động thuận chiều (+) đến yêu cầu MRCST.
  • $H_2$: Nhu cầu chi tiêu của Nhà nước tác động thuận chiều (+) đến áp lực MRCST.
  • $H_3$: Bối cảnh kinh tế quốc gia tác động thuận chiều (+) đến khả năng MRCST.
  • $H_4$: Năng lực quản lý của cơ quan thuế tác động thuận chiều (+) đến hiệu quả MRCST.
  • $H_5$: Môi trường chính trị, văn hóa – xã hội tác động thuận chiều (+) đến việc thực thi MRCST.

Luận án dựa trên nền tảng Lý thuyết Thuế tối ưu (Optimal Tax Theory), Nguyên lý "Cơ sở rộng – Thuế suất thấp" (Broad-Base Low-Rate - BBRR), và Khung hành động Chống xói mòn cơ sở thuế và chuyển dịch lợi nhuận (BEPS Framework của OECD/G20). Về quy mô, nghiên cứu khảo sát mẫu dữ liệu sơ cấp gồm 323 chuyên gia, cán bộ thuế, doanh nghiệp cùng chuỗi số liệu thứ cấp vĩ mô giai đoạn 2009–2021, đưa ra các luận cứ trực tiếp phục vụ Chiến lược cải cách hệ thống thuế đến năm 2030 theo Quyết định số 508/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế ghi nhận sự dịch chuyển mạnh mẽ từ mô hình điều tiết thuế suất cao sang chiến lược mở rộng cơ sở thuế. Dale Chua & Glenn Jenkins (1991) cùng Glenn Jenkins & Jeffery Hall (1999) khi nghiên cứu cải cách thuế tại Sri Lanka đã chứng minh rằng việc cắt giảm thuế suất kết hợp mở rộng cơ sở thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN) giúp gia tăng nguồn thu ngân sách bền vững trong dài hạn mà không triệt tiêu động lực tích tụ tư bản. Robert A. Pierce & Carol D. Peacock (1986) khi đánh giá cải cách thuế tiêu dùng tại bang Florida (Hoa Kỳ) đã nhấn mạnh mở rộng cơ sở thuế tiêu dùng giúp ổn định số thu trước các cú sốc kinh tế chu kỳ. Báo cáo của Ngân hàng Thế giới (World Bank, 1997) và nghiên cứu của Bert Brys, Stephen Matthews, Jeffrey Owens (2011) thuộc OECD khẳng định nguyên lý cốt lõi: "Việc mở rộng cơ sở thuế kết hợp với giảm thuế suất của một số sắc thuế có tác động tăng thu NSNN mà lại ít làm méo mó đến các quyết định kinh doanh của doanh nghiệp và hộ kinh doanh". Tiếp đó, các báo cáo BEPS của OECD (2013a, 2013b) và nghiên cứu của Ernesto Crivelli, Ruud De Mooij, Michael Keen (2015) do IMF bảo trợ đã cảnh báo rủi ro thất thoát nguồn thu nghiêm trọng ở các nước đang phát triển do hành vi chuyển giá và các giao dịch kỹ thuật số xuyên biên giới.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Lê Xuân Trường (2006, 2017, 2021), Nguyễn Xuân Sơn (2007), Vương Thị Thu Hiền (2008, 2011), Cao Anh Tuấn (2010), Dương Ngọc Quang (2015), Vũ Như Thăng (2016) và Lưu Đức Huy (2020) đã tiếp cận nhiều khía cạnh của chính sách thuế. Tuy nhiên, tồn tại hai luồng quan điểm tranh luận:

• Quan điểm thứ nhất: Ưu tiên duy trì các gói ưu đãi miễn, giảm thuế quy mô lớn để thu hút dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và hỗ trợ tăng trưởng kinh tế nhanh.
• Quan điểm thứ hai (đối lập): Việc lạm dụng ưu đãi thuế làm xói mòn nghiêm trọng cơ sở thuế, gây bất bình đẳng giữa các thành phần kinh tế và tạo kẽ hở chuyển giá, trốn thuế.

Luận án định vị nghiên cứu vào điểm giao thoa giữa củng cố tài khóa và hiện đại hóa quản lý thuế. Bằng cách so sánh đối chiếu với kinh nghiệm cải cách thuế của các quốc gia OECD, các nước Đông Nam Á (như mô hình thuế GST của Singapore, Malaysia; cơ chế quản lý thuế tài sản tại Bulgaria hay Indonesia), luận án chỉ rõ khoảng trống chưa từng được giải quyết thấu đáo: Xây dựng một mô hình MRCST tích hợp đồng thời việc thu hẹp chi phí thuế danh nghĩa (tax expenditures), thu hẹp khoảng cách giữa cơ sở thuế danh nghĩa với cơ sở thuế thực tế, và đưa các hoạt động kinh tế số, phát thải môi trường vào phạm vi điều chỉnh trực tiếp.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết Thuế tối ưu của Frank Ramsey (1927) và James Mirrlees (1971) trong điều kiện nền kinh tế chuyển đổi có độ mở cao. Nghiên cứu chỉ ra rằng tính trung lập của thuế (tax neutrality) chỉ đạt được khi cơ sở thuế bao quát toàn diện mọi luồng thu nhập và tiêu dùng hiện hữu, thay vì tạo ra các "ốc đảo ưu đãi" gây sai lệch hành vi phân bổ vốn.

Công trình tái định nghĩa và bổ sung nội hàm khái niệm MRCST: "Mở rộng cơ sở thuế là sự gia tăng về quy mô của đối tượng chịu thuế; hay cụ thể là sự gia tăng về giá trị hàng hóa, dịch vụ chịu thuế; sự gia tăng các khoản thu nhập chịu thuế; sự gia tăng số lượng tài sản hay giá trị tài sản chịu thuế" (kế thừa và phát triển từ Gangadhar Prasad Shukla, 2006; Nguyễn Hồng Thắng, 2017). Luận án giải quyết mối quan hệ biện chứng giữa công bằng theo chiều ngang (Horizontal Equity - các chủ thể có cùng năng lực kinh tế phải chịu thuế như nhau) và công bằng theo chiều dọc (Vertical Equity - điều tiết lũy tiến đối với chủ thể có thu nhập cao), chứng minh rằng MRCST là điều kiện tiên quyết để thực hiện công bằng ngang, qua đó tạo dư địa hạ thấp thuế suất biên để bảo vệ công bằng dọc.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba lý thuyết nền tảng: Lý thuyết Thuế tối ưu (Ramsey - Mirrlees), Nguyên tắc Đánh thuế theo Năng lực nộp thuế (Ability-to-Pay Principle của Adam Smith), và Khung hành động Chống xói mòn cơ sở thuế (OECD BEPS Framework).

Khung phân tích Mở rộng Cơ sở Thuế (MRCST):
[Môi trường vĩ mô & Hội nhập] + [Nhu cầu Tài khóa] + [Năng lực Cơ quan Thuế]
                           │
                           ▼
┌─────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                 NỘI DUNG MỞ RỘNG CƠ SỞ THUẾ                 │
├──────────────────────────────┬──────────────────────────────┤
│      Cơ sở thuế Danh nghĩa   │      Cơ sở thuế Thực tế      │
│  - Bổ sung đối tượng mới     │  - Chống trốn thuế, chuyển   │
│  - Thu hẹp diện miễn/giảm    │    giá, xói mòn cơ sở thuế   │
│  - Rà soát ngưỡng tính thuế  │  - Nâng cao tuân thủ thuế    │
│  - Chuẩn hóa chi phí được trừ│  - Số hóa quản lý giao dịch  │
└──────────────────────────────┴──────────────────────────────┘
                           │
                           ▼
┌─────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                      BA TRỤ CỘT ĐIỀU TIẾT                   │
│  1. Thuế Tiêu dùng (GTGT, TTĐB, XNK, Bảo vệ môi trường)     │
│  2. Thuế Thu nhập (TNDN, TNCN)                              │
│  3. Thuế Tài sản & Các sắc thuế mới (KTS, Khí thải Carbon)  │
└─────────────────────────────────────────────────────────────┘
                           │
                           ▼
[Tăng thu NSNN bền vững] ── [Bảo đảm công bằng xã hội] ── [Cải thiện môi trường đầu tư]

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập rõ ràng: Mô hình áp dụng đối với nền kinh tế đang phát triển có độ mở thương mại lớn, khu vực kinh tế phi chính thức còn chiếm tỷ trọng đáng kể, và hệ thống quản trị thuế đang trong tiến trình chuyển đổi số.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan duy vật biện chứng và phương pháp luận duy vật lịch sử, đặt cơ sở thuế trong trạng thái vận động không ngừng gắn liền với quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng kinh tế. Nghiên cứu áp dụng thiết kế hỗn hợp (mixed methods), kết hợp chặt chẽ giữa phân tích định tính chuẩn tắc và phân tích định lượng thực chứng:

• Phân tích định tính: Rà soát văn bản quy phạm pháp luật, tổng kết dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2009–2021 từ Bộ Tài chính, Tổng cục Thuế, Tổng cục Hải quan, WB và IMF.
• Phân tích định lượng: Khảo sát thực địa, kiểm định độ tin cậy thang đo, phân tích nhân tố khám phá (EFA) và mô hình hồi quy đa biến nhằm lượng hóa tác động của các nhân tố đến MRCST.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình khảo sát sơ cấp được thực hiện nghiêm ngặt qua phiếu câu hỏi cấu trúc thang đo Likert 5 điểm:

• Cỡ mẫu: Tổng cộng phát ra 350 phiếu khảo sát, thu về 323 phiếu hợp lệ ($N = 323$). Cơ cấu mẫu đại diện cao: 215 phiếu thuộc nhóm cơ quan thuế, doanh nghiệp nộp thuế, công ty tư vấn thuế (chiếm 66,6%); 108 phiếu thuộc nhóm nhà nghiên cứu, cán bộ quản lý tài chính - hành chính nhà nước (chiếm 33,4%).
• Quy trình kiểm soát chất lượng dữ liệu: Sử dụng kỹ thuật tam giác giác hóa dữ liệu (data triangulation) kết hợp nguồn thống kê thứ cấp 13 năm (2009–2021) với dữ liệu điều tra thực chứng.

Data và phân tích

Số liệu khảo sát được xử lý trên phần mềm SPSS:

• Kiểm định độ tin cậy thang đo (Cronbach's Alpha): Tất cả các thang đo đại diện cho 5 nhóm biến độc lập và 1 biến phụ thuộc đều đạt hệ số tin cậy cao ($\alpha > 0,80$), hệ số tương quan biến - tổng (Corrected Item-Total Correlation) đều lớn hơn 0,30.
• Phân tích nhân tố khám phá (EFA): Kết quả kiểm định KMO đạt giá trị cao ($> 0,70$), kiểm định Bartlett's Test có ý nghĩa thống kê ($p\text{-value} = 0,000 < 0,05$). Tổng phương sai trích (Total Variance Explained) đạt trên 60% tại điểm dừng eigenvalue $> 1,0$. Ma trận xoay nhân tố (Rotated Component Matrix) phân tách rõ ràng 5 nhóm nhân tố: (1) Xu hướng toàn cầu hóa và tự do hóa thương mại, (2) Nhu cầu chi tiêu của Nhà nước, (3) Bối cảnh kinh tế quốc gia, (4) Năng lực cơ quan thuế, (5) Môi trường chính trị, văn hóa - xã hội.
• Phân tích hồi quy OLS và ANOVA: Mô hình hồi quy bội có mức độ phù hợp cao ($R^2$ hiệu chỉnh đạt mức giải thích tốt), kiểm định ANOVA cho giá trị $F$ có ý nghĩa thống kê ($p < 0,001$). Các chỉ số kiểm tra hiện tượng đa cộng tuyến (VIF $< 2,0$), phân tích phần dư chuẩn hóa qua biểu đồ Histogram, Normal P-P Plot và biểu đồ phân tán Scatter Plot đều xác nhận mô hình không vi phạm các giả định hồi quy tuyến tính cổ điển.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự xói mòn nghiêm trọng từ các kẽ hở ưu đãi thuế TNDN và thuế XNK: Số liệu thống kê giai đoạn 2015–2018 cho thấy quy mô ưu đãi thuế TNDN và thuế XNK làm suy giảm một lượng lớn nguồn thu tiềm năng, trong khi mức độ ưu đãi thuế không phải là nhân tố quyết định hàng đầu đối với nhà đầu tư nước ngoài so với môi trường thể chế và cơ sở hạ tầng.
2. Khoảng cách lớn giữa cơ sở thuế danh nghĩa và cơ sở thuế thực tế: Tỷ trọng thu thuế trực thu chưa tương xứng với quy mô nền kinh tế; hiện tượng trốn thuế, gian lận giá chuyển nhượng ở khối FDI và thất thu thuế trong khu vực kinh tế phi chính thức, hộ kinh doanh cá thể còn phổ biến.
3. Thách thức bỏ sót nguồn thu trong nền kinh tế số và thương mại điện tử xuyên biên giới: Các mô hình kinh doanh dựa trên nền tảng kỹ thuật số (Google, Meta, TikTok, dịch vụ chia sẻ Grab, sàn TMĐT) phát triển bùng nổ nhưng chính sách thuế truyền thống dựa trên cơ sở thường trú hữu hình (Permanent Establishment) chưa bao quát kịp thời.
4. Kết quả hồi quy thực nghiệm khẳng định vai trò quyết định của Năng lực Quản lý Thuế và Tự do hóa Thương mại: Biến số Năng lực cơ quan thuế và Bối cảnh hội nhập quốc tế có hệ số hồi quy chuẩn hóa ($\beta$) đạt mức tác động mạnh nhất và có ý nghĩa thống kê cao ($p < 0,01$), chứng minh rằng thể chế chính sách phải đi đôi với chuyển đổi số hành chính thuế.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Chứng minh rằng mô hình BBRR là tối ưu cho việc tái thiết lập cấu trúc thu ngân sách ở các nền kinh tế mới nổi, cung cấp cơ sở bác bỏ chính sách mở rộng diện miễn, giảm thuế dàn trải.
• Về mặt chính sách và thực tiễn:
  • Thuế tiêu dùng: Thu hẹp diện không chịu thuế GTGT (chuyển các nhóm vật tư nông nghiệp, máy móc chuyên dụng sang chịu thuế suất chuẩn); mở rộng cơ sở thuế TTĐB sang các hàng hóa có hại cho sức khỏe (đồ uống có đường, trò chơi điện tử trực tuyến).
  • Thuế thu nhập: Rà soát, bãi bỏ các ưu đãi thuế TNDN theo địa bàn/ngành nghề không còn phù hợp; điều chỉnh ngưỡng giảm trừ gia cảnh thuế TNCN theo sát biến động chi phí sinh hoạt thực tế; giám sát chuyển giá thông qua cơ chế Thỏa thuận trước về phương pháp xác định giá tính thuế (APA) và Báo cáo lợi nhuận liên quốc gia (CbC).
  • Thuế tài sản và thuế mới: Xây dựng Luật Thuế tài sản theo hướng đánh thuế lũy tiến đối với quyền sở hữu nhiều bất động sản nhằm ngăn đầu cơ; khẩn trương ban hành Luật Thuế dịch vụ kỹ thuật số (DST) và Luật Thuế khí thải nhà kính (Carbon Tax) theo cam kết phát thải ròng bằng 0 (Net Zero).
  • Quản lý thuế: Thực hiện "phân đoạn" người nộp thuế (taxpayer segmentation), ứng dụng dữ liệu lớn (Big Data) và trí tuệ nhân tạo (AI) để đối soát hóa đơn điện tử tự động.

Limitations và Future Research

• Hạn chế nghiên cứu:
  1. Giới hạn mẫu khảo sát: Cỡ mẫu $N = 323$ tuy bảo đảm tính đại diện về mặt thống kê nhưng tập trung chủ yếu tại các trung tâm kinh tế lớn (Hà Nội, TP.HCM và các cơ quan trung ương), chưa bao phủ sâu sắc các địa bàn vùng sâu, vùng xa.
  2. Thời gian dữ liệu thứ cấp: Số liệu chuỗi thời gian vĩ mô kết thúc ở năm 2021, chưa phản ánh toàn diện các biến động tài khóa đột biến thời kỳ hậu đại dịch Covid-19 và biến động địa chính trị toàn cầu 2022–2023.
  3. Mô hình kinh tế lượng: Sử dụng hồi quy OLS trên dữ liệu khảo sát cắt ngang (cross-sectional data), chưa áp dụng mô hình cân bằng tổng thể ngẫu nhiên động (DSGE) hoặc mô hình CGE để đo lường định lượng tác động lan tỏa của việc thay đổi cơ sở thuế đến tăng trưởng GDP.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo:
  • Ứng dụng mô hình CGE (Computable General Equilibrium) mô phỏng định lượng tác động kinh tế vĩ mô khi áp dụng Thuế tối thiểu toàn cầu (Pillar Two của OECD).
  • Nghiên cứu sâu hành vi tuân thủ thuế (tax compliance behavior) của các chủ thể kinh doanh trên không gian mạng xã hội và nền tảng số phi tập trung (Web3, tài sản ảo).

Tác động và ảnh hưởng

Công trình luận án mang lại giá trị học thuật và thực tiễn sâu sắc:

• Tác động học thuật: Cung cấp khung lý thuyết toàn diện về cơ sở thuế trong nền kinh tế số, hứa hẹn trở thành tài liệu tham chiếu then chốt cho các công trình nghiên cứu tài chính công và chính sách thuế tại Việt Nam.
• Tác động chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Bộ Tài chính, Tổng cục Thuế và Ủy ban Tài chính – Ngân sách của Quốc hội trong tiến trình sửa đổi các Luật thuế cốt lõi (Luật Thuế GTGT, Luật Thuế TNDN, Luật Thuế TTĐB, Luật Thuế TNCN) giai đoạn 2024–2030 theo tinh thần Nghị quyết số 07-NQ/TW của Bộ Chính trị và Quyết định 508/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.
• Lợi ích xã hội: Giúp thiết lập một hệ thống thuế minh bạch, trung lập, phân bổ nguồn lực xã hội hiệu quả, giảm gánh nặng nợ công và thúc đẩy công bằng xã hội.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học giả: Tiếp cận khung phân tích lý luận tích hợp và bộ thang đo khảo sát chuẩn hóa về các nhân tố ảnh hưởng đến cơ sở thuế.
• Các nhà hoạch định chính sách (Bộ Tài chính, Quốc hội): Nắm bắt hệ thống giải pháp lập pháp cụ thể kèm lộ trình thực thi để mở rộng cơ sở thuế mà không cần tăng thuế suất.
• Cơ quan quản lý thuế (Tổng cục Thuế, Tổng cục Hải quan): Ứng dụng các quy trình kiểm soát chống xói mòn cơ sở thuế, kỹ thuật phân đoạn người nộp thuế và quản trị thuế kỹ thuật số.
• Cộng đồng doanh nghiệp và nhà đầu tư: Dự báo xu hướng cải cách thuế trung và dài hạn để chủ động tái cấu trúc kế hoạch tài chính - kinh doanh phù hợp với chuẩn mực quốc tế.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã hệ thống hóa và phát triển lý thuyết về sự phân tách và chuyển hóa giữa "Cơ sở thuế danh nghĩa" và "Cơ sở thuế thực tế". Nghiên cứu chứng minh rằng MRCST không chỉ đơn thuần là việc mở rộng danh mục đối tượng chịu thuế trên văn bản luật, mà cốt lõi là thu hẹp khoảng cách thuế thông qua việc loại bỏ các ưu đãi thuế ngầm (tax expenditures), ngăn ngừa xói mòn cơ sở thuế từ các kẽ hở chuyển giá và tăng cường năng lực tuân thủ thuế thực tế.

2. Điểm đổi mới trong phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước đây?

So với các công trình trước đây tại Việt Nam (thường thuần túy phân tích định tính hoặc chỉ phân tích thống kê mô tả đơn biến), luận án đã kết hợp phương pháp luận lịch sử - biện chứng với mô hình khảo sát thực chứng $N = 323$, thực hiện đầy đủ quy trình kiểm định thang đo Cronbach's Alpha, phân tích nhân tố khám phá EFA và kiểm định hồi quy đa biến OLS có đối soát hiện tượng đa cộng tuyến và phân bố phần dư chuẩn hóa.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ kết quả phân tích số liệu thực nghiệm là gì?

Kết quả phân tích thống kê và hồi quy chỉ ra rằng biến số Mức độ ưu đãi thuế không có mối tương quan thuận chiều mạnh mẽ với quyết định mở rộng đầu tư của các tập đoàn FDI lớn, trong khi Sự minh bạch, ổn định của chính sách thuế và sự tinh gọn của thủ tục hành chính thuế mới là nhân tố có ý nghĩa quyết định. Điều này bác bỏ định kiến cho rằng phải duy trì miễn giảm thuế ồ ạt mới thu hút được dòng vốn đầu tư nước ngoài.

4. Luận án có cung cấp quy trình/giao thức tái lặp nghiên cứu (replication protocol) không?

Có. Luận án trình bày chi tiết mẫu phiếu khảo sát tại Phụ lục 1 với 5 nhóm thang đo Likert cụ thể, công khai tiêu chí lựa chọn mẫu, bảng thống kê mô tả, ma trận xoay nhân tố EFA, bảng tổng phương sai trích và các bảng hệ số hồi quy ANOVA/Coefficients từ SPSS, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập dễ dàng kiểm chứng và tái lặp trên các cỡ mẫu mở rộng.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào?

Luận án vạch ra lộ trình nghiên cứu đến năm 2030 tập trung vào: (i) Thiết kế mô hình thuế carbon phù hợp với cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM); (ii) Cơ chế thu thuế đối với tài sản mã hóa và giao dịch tài chính phi tập trung (DeFi); (iii) Xây dựng hệ thống phân tích rủi ro tuân thủ tự động dựa trên Machine Learning trong quản lý hóa đơn điện tử quốc gia.

Kết luận

1. Luận án khẳng định mở rộng cơ sở thuế là con đường tất yếu, bền vững nhất để củng cố an ninh tài khóa quốc gia, thay thế giải pháp tăng thuế suất vốn tiềm ẩn nguy cơ làm suy giảm năng lực cạnh tranh vĩ mô.
2. Công trình làm sáng tỏ cơ sở lý luận và cung cấp hệ thống bằng chứng thực nghiệm $N = 323$ chứng minh mối quan hệ giữa năng lực cơ quan thuế, xu thế tự do hóa thương mại với hiệu quả MRCST.
3. Luận án chỉ rõ 4 dư địa mở rộng cơ sở thuế cốt lõi tại Việt Nam: Thu hẹp diện miễn giảm thuế và chuẩn hóa chi phí được trừ; đưa kinh tế số và TMĐT xuyên biên giới vào diện thu thuế thường xuyên; thiết lập thuế tài sản bất động sản; và ban hành sắc thuế mới về khí thải bảo vệ môi trường.
4. Nghiên cứu đề xuất lộ trình chuyển đổi quản lý thuế hiện đại: Chuyển từ cơ chế quản lý truyền thống sang phân đoạn người nộp thuế kết hợp tự động hóa dữ liệu lớn và chia sẻ thông tin liên ngành quốc tế (CbC, CRS, MAC).
5. Luận án tạo tiền đề khoa học mở ra các hướng nghiên cứu liên ngành tiếp nối về kinh tế học thuế số, chính sách tài khóa xanh và quản trị thuế đa phương trong thập kỷ tới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ CƠ SỞ THUẾ VÀ MỞ RỘNG CƠ SỞ THUẾ 1.1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU 1. Các công trình nghiên cứu về chính sách thuế có nội dung về cơ sở thuế 1. Các công trình nghiên cứu nước ngoài - Công trình nghiên cứu “Analysis of a tax incentive to stimulate product development in Michigan” của Frank R. Những kết quả chính của nghiên cứu như sau: (i) ưu đãi thuế nhằm khuyến khích nghiên cứu và phát triển; ưu đãi thuế chung nhằm khuyến khích đầu tư và (iii) ưu đãi thuế nhằm khuyến khích đầu tư nước ngoài.

Những nội dung nghiên cứu của công trình trên cả phương diện định tính và định lượng đều khẳng định về những tác động tích cực của miễn giảm thuế TNDN tới phát triển ngành công nghiệp ở Michigan cả về trực tiếp cũng như gián tiếp. - Công trình nghiên cứu “Tax Policies For Industrial Development” của Dale Chua & Glenn Jenkins (1991) thuộc Viện phát triển quốc tế Harvard. Mục tiêu của nghiên cứu đặt ra là: thứ nhất, Chính sách thuế đề xuất mới phải khuyến khích đẩy mạnh phát triển sản xuất kinh doanh; thứ hai, với vai trò là nguồn thu quan trọng, thuế gián thu phải có tác động chủ yếu tới hoạt động sản xuất kinh doanh , và thứ ba, là xây dựng hệ thống đánh giá hiệu quả của chính sách miễn giảm thuế tới phát triển ngành công nghiệp và các lĩnh vực khác. Nghiên cứu đã đi sâu phân tích nội dung các chính sách thuế trong hệ thống thu của NSNN trên cả các phương diện cơ sở lý luận cũng như những chứng minh bằng các số liệu tính toán cụ thể.

Trong đó, chính sách thuế TNDN là đối tượng nghiên cứu đầu tiên với nhiều các thông tin rất phong phú [75]. Tóm lại, việc cải cách thuế TNDN ở Srilanca theo hướng giảm thuế suất, giảm mức khấu hao, giảm chi phí sản xuất của doanh nghiệp đã đạt được mục tiêu tăng thu cho ngân sách nhà nước, tăng thu nhập sau thuế của các doanh nghiệp trong dài hạn, đồng thời khuyến khích hoạt động đầu tư phát triển của doanh nghiệp. 9 - Công trình nghiên cứu Sri Lanka Corporation Income Tax Policy: Options And Recommendations For Industrial Development của Glenn Jenkins & Jeffery Hall (1999) thuộc Viện phát triển quốc tế Harvard. Mục tiêu nghiên cứu là đề xuất hướng sửa đổi cơ cấu thuế thu nhập ở Srilanca theo hướng hạ thấp thuế suất, mở rộng cơ sở thuế để tạo tính hấp dẫn cho đầu tư và duy trì nguồn thu từ thuế TNDN [82].

Nghiên cứu trên đây nói chung đã chỉ rõ về những thay đổi của chính sách thuế TNDN tới phát triển ngành công nghiệp. Nếu áp dụng thuế suất thuế TNDN thấp thì số thu trong ngắn hạn sẽ bị ảnh hưởng giảm đi, song tăng trưởng ngành công nghiệp thì sẽ có tốc độ lớn hơn và trong dài hạn thì số thu từ thuế sẽ bền vững và lớn hơn. - The Staff of the Joint Committee on Taxation (2005): Options to improve tax compliance and reform tax expenditures. Báo cáo này được chuẩn bị bởi các nhân viên của Ủy ban hỗn hợp về Thuế (The Staff of the Joint Committee on Taxation), trình bày các lựa chọn khác nhau để cải thiện nghĩa vụ thuế và chi phí thuế.

Báo cáo mô tả và đưa một số đề xuất rằng sẽ làm giảm bớt khoảng cách về thuế bằng cách hạn chế các ưu đãi thuế, loại bỏ các kẽ hở về thuế ngoài ý muốn và xử lý các đối tượng không thực hiện nghĩa vụ thuế hiện nay [113]. Các công trình nghiên cứu trong nước Luận án tiến sĩ kinh tế Trong thời gian qua có nhiều công trình trong nước nghiên cứu về chính sách thuế dưới dạng luận án, luận văn, các công trình nghiên cứu khoa học hoặc các bài báo khoa học đăng tải trên các tạp chí chuyên ngành. Một số nghiên cứu cho đến nay có thể được tập hợp và được phân loại như sau: - Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Nguyễn Văn Hiệu (2003), Học viện Tài chính, về đề tài “Các giải pháp hoàn thiện cải cách hệ thống thuế ở Việt Nam”. Trên cơ sở nghiên cứu thực trạng hệ thống thuế ở Việt Nam trong giai đoạn 1999 - 2002, luận án đã đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện hệ thống thuế ở Việt Nam trong thời gian tới [20].

Tài liệu có ý nghĩa thiết thực giúp nghiên cứu sinh tham khảo cách phân tích những luận cứ khoa học và thực tiễn trong việc định hướng hoàn thiện chính sách thuế nói chung và thuế TNDN nói riêng. - Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Lê Xuân Trường (2006), Học viện Tài chính, về đề tài “Chính sách thuế với việc nâng cao năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp ngành công nghiệp Việt Nam trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế’’. Đóng 10 góp của đề tài về mặt lý luận là đã hệ thống hóa, góp phần phát triển, bổ sung thêm những vấn đề lý luận cơ bản về năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và việc sử dụng chính sách thuế nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp [53]. Dưới góc độ nghiên cứu lý luận, đây là một tài liệu tốt cho các nhà nghiên cứu.

- Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Nguyễn Xuân Sơn (2007), Học viện Tài chính, về đề tài Hoàn thiện chính sách thuế thu nhập ở Việt Nam phù hợp với quá trình hội nhập kinh tế quốc tế”. Luận án tập trung nghiên cứu chính sách thuế thu nhập trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, luận án đã góp phần vào việc định hướng hoàn thiện hệ thống chính sách thuế ở nước ta nhằm hướng tới mục tiêu cải cách và hội nhập kinh tế theo đường lối, chủ trương chính sách của Đảng và Nhà nước [45]. - Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Vương Thị Thu Hiền (2008), Học viện Tài chính, về đề tài “Hoàn thiện hệ thống chính sách thuế ở Việt Nam trong điều kiện gia nhập WTO”. Luận án đã phân tích và đánh giá những hạn chế của hệ thống chính sách thuế hiện hành khi gia nhập WTO và đưa ra các giải pháp phù hợp để hoàn thiện hệ thống chính sách thuế ở Việt Nam trong điều kiện gia nhập WTO, trong đó có kiến giải về chính sách thuế TNDN [16].

- Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Cao Anh Tuấn (2010), Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, về đề tài “Điều chỉnh hệ thống thuế thu nhập trong điều kiện Việt Nam là thành viên Tổ chức thương mại thế giới WTO”. Luận án đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về thuế thu nhập và điều chỉnh thuế thu nhập trong điều kiện là thành viên của WTO. Luận án đã đánh giá thực trạng điều chỉnh thuế thu nhập hiện nay, như thuế TNDN, áp dụng các phương pháp đánh giá tác động của quá trình điều chỉnh thuế thu nhập của Việt Nam, trên cơ sở đó đề xuất các giải pháp điều chỉnh thuế thu nhập trong đó thuế TNDN [59]. - Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả La Xuân Đào (2012), Trường Đại học Kinh tế - Luật, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ chí Minh, về đề tài“Chính sách thuế đối với phát triển kinh tế ở Việt Nam”.

Luận án chỉ ra được các mối quan hệ giữa thực thi chính sách thuế với phát triển kinh tế, vai trò của cải cách thuế đối với tăng trưởng và phát triển kinh tế; phân tích được thực trạng tác động của chính sách thuế đến phát triển kinh tế Việt Nam thời gian qua; đề xuất được một số giải pháp chung về hoàn thiện chính sách thuế nhằm ổn định tăng trưởng và phát triển bền vững về kinh tế Việt Nam thời gian tới [14]. 11 - Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Phạm Xuân Hòa (2013), Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, về đề tài “Hoàn thiện chính sách thuế nhằm hỗ trợ phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Việt Nam”. Luận án đã xây dựng khung nghiên cứu gánh nặng do thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN) và thuế giá trị gia tăng (GTGT) tạo ra cho doanh nghiệp. Số thuế TNDN phải nộp phụ thuộc vào thu nhập tính thuế và thuế suất.

Đây là tài liệu tham khảo ý nghĩa cho nghiên cứu về chính sách thuế TNDN của tác giả [21]. - Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Dương Ngọc Quang (2015), Học viện Tài chính, về đề tài “Hoàn thiện thuế TNDN nhằm thúc đẩy tái cơ cấu nền kinh tế Việt Nam”. Luận án nghiên cứu tác động của thuế TNDN đối với việc thúc đẩy tái cơ cấu nền kinh tế [34]. Tuy nhiên, tác giả chủ yếu xem xét ở góc độ vĩ mô.

Bên cạnh đó, mặc dù tác giả sử dụng mô hình kinh tế lượng dạng cấu trúc nhưng các kênh tác động của thuế TNDN trong mô hình là khá hạn chế và chủ yếu là các phương trình dạng đệ qui. - Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Ngô Văn Khương (2016), Học viện Tài chính, về đề tài“Chính sách thuế với mục tiêu phát triển kinh tế bền vững ở Việt Nam”. Luận án đã đã phân tích các tác động của chính sách thuế đối với nền kinh tế, phân tích vai trò của chính sách thuế đến việc thực hiện mục tiêu phát triển kinh tế bền vững của một quốc gia. Đồng thời luận án đã đưa ra các giải pháp đột phá để tái cấu trúc nền kinh tế.

Tái cấu trúc nền kinh tế sẽ tạo ra sự tăng trưởng rất mạnh của GDP. Từ đó, sẽ tái cấu trúc nguồn thu từ thuế, giảm bội chi NSNN và đưa nền kinh tế Việt Nam thực sự phát triển bền vững [27]. - Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Bùi Thị Mến (2017), Học viện Ngân hàng, về đề tài “Hoàn thiện chính sách thuế đối với các dịch vụ tài chính ở Việt Nam”. Luận án đã đánh giá thực trạng chính sách thuế đối với các dịch vụ tài chính trong giai đoạn 2009 - 2016 trên cơ sở đó đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện chính sách thuế đối với các dịch vụ tài chính ở Việt Nam [29].

- Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Lê Thị Minh Phượng (2020), Học viện Tài chính, với đề tài: “Hoàn thiện thuế thu nhập doanh nghiệp ở Việt Nam hiện nay”. Luận án đã đánh giá thực trạng chính sách thuế TNDN ở Việt Nam trong giai đoạn 2010 – 2018. Trên cơ sở đó, tác giả đã đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện chính sách thuế TNDN ở Việt Nam giai đoạn 2020 – 2025 [33]. 12 Đề tài nghiên cứu khoa học - Đề tài nghiên cứu cấp Học viện (2011) do TS.