Luận văn thạc sĩ: Đặc điểm dịch thuật phần mở đầu văn học - Nghiên cứu corpus (Řezáčová, 2007) (72 ký tự)

Luận văn của Martina Rezacova nghiên cứu sâu về các phương pháp luận và ứng dụng thực tiễn trong lĩnh vực chuyên môn. Tài liệu học thuật cung cấp góc nhìn phân

• Tác giả: Martina Řezáčová
• Người hướng dẫn: Mgr. Renata Kamenická, Ph.
• Trường học: Đại học Masaryk
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ và văn học Anh
• Đề tài: Phần đầu của bản dịch: Chúng có khác biệt không? (nghiên cứu corpus về bản dịch văn học)
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2007

Tóm tắt

I. Tổng quan luận văn Martina Rezacova về dịch thuật văn học

Luận văn thạc sĩ của Martina Rezacova được thực hiện tại Khoa Nghệ thuật, Đại học Masaryk năm 2007. Đề tài nghiên cứu mang tên Beginnings of Translations: Are They Any Different? thuộc chuyên ngành Ngôn ngữ và Văn học tiếng Anh. Luận văn này đặt ra câu hỏi quan trọng: liệu cách tiếp cận của dịch giả có thay đổi khi dịch phần mở đầu so với các phần khác của tác phẩm văn học. Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích corpus, tập trung vào văn xuôi hư cấu dịch từ tiếng Anh sang tiếng Séc. Đây là hướng nghiên cứu mới lạ vì phần lớn các công trình trước đó chỉ tập trung vào hành vi dịch thuật nói chung mà không xem xét sự khác biệt theo từng giai đoạn của quá trình dịch. Kết quả nghiên cứu cung cấp cái nhìn sâu sắc về cách dịch giả điều chỉnh phương pháp làm việc tùy thuộc vào vị trí của đoạn văn trong tác phẩm. Phát hiện này có ý nghĩa quan trọng đối với lý thuyết dịch thuật và đào tạo dịch giả chuyên nghiệp.

1.1. Bối cảnh học thuật và mục tiêu nghiên cứu

Luận văn được thực hiện dưới sự hướng dẫn của Mgr. Renata Kamenická tại Khoa Nghệ thuật, Đại học Masaryk. Bối cảnh nghiên cứu xuất phát từ thực tế: nhiều công trình đã đề cập đến đào tạo dịch giả, lý thuyết dịch thuật và phương pháp dịch, nhưng rất ít nghiên cứu chú ý đến việc hành vi dịch thuật có thay đổi trong các giai đoạn khác nhau của công việc hay không. Mục tiêu chính là xác định liệu có sự khác biệt trong cách dịch giả tiếp cận phần mở đầu của tác phẩm văn xuôi hư cấu. Nếu sự khác biệt tồn tại, nghiên cứu sẽ tìm hiểu bản chất và mức độ của những khác biệt đó. Phương pháp tiếp cận mô tả được áp dụng để đánh giá bản dịch dựa trên thực tế sử dụng ngôn ngữ.

1.2. Phạm vi và giới hạn của đề tài

Phạm vi nghiên cứu giới hạn ở thể loại văn xuôi hư cấu dịch từ tiếng Anh sang tiếng Séc. Các tác phẩm thơ hoặc bài hát đóng vai trò lời đề từ trong tiểu thuyết bị loại trừ khỏi corpus. Nghiên cứu so sánh phần mở đầu với các phần tương đương phía sau của cùng tác phẩm để phát hiện xu hướng dịch thuật. Phương pháp này giúp đảm bảo tính khách quan và có thể kiểm chứng được của kết quả. Giới hạn về cặp ngôn ngữ Anh-Séc cũng là một yếu tố cần lưu ý khi đánh giá khả năng áp dụng rộng rãi của các phát hiện. Thiết kế nghiên cứu bao gồm nhiều tác phẩm khác nhau để tăng tính đại diện.

II. Phân tích corpus và các hiện tượng dịch thuật trong nghiên cứu

Phương pháp phân tích corpus là trọng tâm của luận văn Martina Rezacova. Corpus bao gồm các đoạn văn bản được chọn từ phần mở đầu và phần sau của nhiều tác phẩm văn xuôi tiếng Anh nổi tiếng. Các tác phẩm được nghiên cứu bao gồm Lucky Jim của Kingsley Amis, The Fellowship of the Ring của J.R.R. Tolkien và The Jungle Book của Rudyard Kipling, cùng nhiều tác phẩm khác. Mỗi phần văn bản được lựa chọn dựa trên tiêu chí cụ thể về độ dài và tỷ lệ lời thoại trực tiếp. Kết quả cho thấy tất cả các bản dịch tiếng Séc đều ngắn hơn bản gốc tiếng Anh, một số bản dịch ngắn hơn gần một phần ba. Hiện tượng này chủ yếu do sự khác biệt cấu trúc giữa hai ngôn ngữ, ví dụ tiếng Séc không có mạo từ. Tuy nhiên, độ dài văn bản không phải là chỉ số đáng tin cậy để đánh giá mức độ minh bạch hóa hay giản lược. Các hiện tượng dịch thuật được phân loại thành nhiều nhóm chính bao gồm thay đổi từ nối, giản lược cú pháp, thay đổi giọng điệu và bố cục văn bản.

2.1. Thiết kế corpus và tiêu chí lựa chọn văn bản

Corpus được xây dựng với hai loại phần văn bản chính. Phần đầu tiên lấy từ chương mở đầu của mỗi tác phẩm, đại diện cho phần bắt đầu của bản dịch. Phần thứ hai được chọn ngẫu nhiên từ phần sau cuốn sách để so sánh. Tiêu chí lựa chọn bao gồm độ dài tương đương, tỷ lệ lời thoại trực tiếp tương tự và loại người kể chuyện giống nhau. Tuy nhiên, việc giữ tỷ lệ lời thoại không phải lúc nào cũng khả thi. Ví dụ, phần mở đầu của The Fellowship of the Ring không chứa lời thoại trực tiếp, nên phải chọn phần có tỷ lệ lời thoại thấp nhất có thể từ phần sau. Việc đếm từ cho thấy sự khác biệt rõ ràng giữa bản gốc và bản dịch.

2.2. Các loại hiện tượng dịch thuật được tìm thấy

Nghiên cứu xác định nhiều loại hiện tượng dịch thuật khác nhau. Nhóm đầu tiên bao gồm thay đổi từ nối và sử dụng từ vựng minh bạch hơn. Nhóm thứ hai liên quan đến giản lược từ vựng và cú pháp. Nhóm thứ ba bao gồm thay đổi bố cục văn bản, giọng điệu và ngữ pháp. Nhóm cuối cùng là thay thế các yếu tố sáng tạo bằng biểu đạt chuẩn. Mỗi loại hiện tượng được phân tích riêng biệt với ví dụ cụ thể từ corpus. Các hiện tượng này không xuất hiện cách ly mà thường tương tác với nhau. Ví dụ, giản lược cú pháp thường đi kèm với thay đổi bố cục câu. Việc phân loại giúp hiểu rõ hơn về bản chất của các xu hướng dịch thuật.

III. Phương pháp tiếp cận mô tả và phát hiện chính từ luận văn

Luận văn áp dụng phương pháp tiếp cận mô tả đối với dịch thuật, khác biệt so với cách tiếp cận quy phạm truyền thống. Phương pháp mô tả đánh giá bản dịch dựa trên cách chúng được tạo ra thực tế, không dựa trên tiêu chuẩn đánh giá từ trước. Theo cách tiếp cận này, các quy tắc và xu hướng dịch thuật được xem như quy ước xã hội có thể quan sát và phân tích. Nghiên cứu không đặt ra tiêu chuẩn đúng hay sai, mà tập trung vào việc hiểu cách dịch giả thực sự làm việc. Phát hiện quan trọng nhất là sự khác biệt rõ ràng giữa phần mở đầu và phần sau của bản dịch. Phần đầu thường có nhiều thay đổi dịch thuật hơn, cho thấy dịch giả áp dụng cách tiếp cận thận trọng hơn khi bắt đầu tác phẩm. Các xu hướng phổ biến bao gồm giản lược cú pháp, thay đổi từ nối và điều chỉnh giọng điệu. Những phát hiện này cung cấp bằng chứng cụ thể về tính chất thay đổi của hành vi dịch thuật.

3.1. Giản lược cú pháp và từ vựng trong bản dịch

Sự giản lược là xu hướng nổi bật nhất được phát hiện trong nghiên cứu. Bản dịch tiếng Séc thường ngắn hơn bản gốc tiếng Anh đáng kể. Câu phức tạp trong nguyên tác thường được tách thành nhiều câu ngắn hơn trong bản dịch. Từ vựng cũng được thay thế bằng cách diễn đạt thông thường và dễ hiểu hơn. Hiện tượng này có thể giúp người đọc tiếp cận bản dịch dễ dàng hơn. Tuy nhiên, sự giản lược cũng có thể ảnh hưởng đến phong cách nghệ thuật của tác phẩm gốc. Ví dụ từ The Jungle Book cho thấy câu dài với nhiều mệnh đề phụ được chuyển thành các câu ngắn gọn hơn. Sự khác biệt cấu trúc giữa tiếng Anh và tiếng Séc cũng góp phần vào hiện tượng giản lược.

3.2. Thay đổi bố cục và giọng điệu trong dịch thuật

Thay đổi bố cục văn bản là một phát hiện đáng chú ý khác. Câu thường được sắp xếp lại, đôi khi được chia thành nhiều câu ngắn hoặc gộp lại thành câu dài hơn. Những thay đổi này thường đi kèm với giản lược cú pháp, giúp văn bản dịch dễ tiếp cận hơn. Ví dụ từ Lucky Jim cho thấy nguyên tắc bố cục câu phức tạp được điều chỉnh thành cấu trúc đơn giản hơn. Về giọng điệu, nghiên cứu ghi nhận một số thay đổi tinh tế giữa bản gốc và bản dịch. Phần mở đầu thường có nhiều điều chỉnh giọng điệu hơn, có thể do dịch giả muốn tạo ấn tượng ban đầu dễ tiếp cận. Các chuẩn mực dịch thuật văn hóa đóng vai trò quan trọng trong quá trình điều chỉnh này.

IV. Kết luận và ứng dụng luận văn Martina Rezacova trong nghiên cứu dịch

Luận văn Martina Rezacova đã đạt được mục tiêu nghiên cứu ban đầu. Kết quả cho thấy có sự khác biệt rõ ràng trong cách dịch giả tiếp cận phần mở đầu so với phần sau của tác phẩm. Phần đầu thường có nhiều thay đổi dịch thuật hơn, bao gồm giản lược, minh bạch hóa và điều chỉnh bố cục. Những phát hiện này có nhiều ứng dụng quan trọng trong lĩnh vực đào tạo dịch giả. Chương trình giảng dạy có thể tích hợp kiến thức về xu hướng dịch thuật phần mở đầu để giúp sinh viên nhận diện và áp dụng chiến lược phù hợp. Phương pháp phân tích corpus cũng cung cấp công cụ nghiên cứu hiệu quả cho các học giả dịch thuật. Dịch giả chuyên nghiệp có thể tham khảo kết quả nghiên cứu để tối ưu hóa quy trình làm việc. Nghiên cứu mở ra hướng tiếp cận mới cho việc hiểu hành vi dịch thuật theo từng giai đoạn. Phát hiện về sự khác biệt giữa phần mở đầu và phần sau đặt ra câu hỏi quan trọng về tính chất thay đổi của dịch thuật văn học.

4.1. Ứng dụng trong đào tạo và thực hành dịch thuật

Các phát hiện từ luận văn có nhiều ứng dụng thực tiễn trong đào tạo dịch giả. Chương trình giảng dạy dịch thuật có thể tích hợp kiến thức về xu hướng dịch thuật phần mở đầu. Sinh viên có thể học cách nhận diện và áp dụng chiến lược dịch phù hợp cho từng phần của tác phẩm. Dịch giả chuyên nghiệp cũng có thể tham khảo kết quả để tối ưu hóa quy trình làm việc. Việc hiểu rõ các xu hướng giản lược và minh bạch hóa giúp dịch giả đưa ra quyết định có ý thức hơn. Phương pháp phân tích corpus cung cấp công cụ nghiên cứu hiệu quả và có thể tái sử dụng. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc cân nhắc vị trí văn bản trong quá trình dịch.

4.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo và giới hạn

Luận văn đặt nền tảng cho nhiều hướng nghiên cứu tiếp theo. Câu hỏi liệu các phát hiện có áp dụng cho cặp ngôn ngữ khác hay không cần được khám phá thêm. Các xu hướng dịch thuật có thể thay đổi theo thời gian và bối cảnh văn hóa khác nhau. Nghiên cứu có thể mở rộng sang các thể loại văn học khác ngoài văn xuôi hư cấu. Việc so sánh với các cặp ngôn ngữ khác sẽ giúp đánh giá tính phổ biến của các xu hướng đã phát hiện. Giới hạn về kích thước corpus cũng có thể được giải quyết trong nghiên cứu tương lai. Các yếu tố như kinh nghiệm dịch giả và thể loại tác phẩm cũng đáng được xem xét kỹ hơn. Nghiên cứu này cung cấp cơ sở dữ liệu quý giá cho các công trình dịch thuật học tiếp theo.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Masaryk University Faculty of Arts Department of English and American Studies English Language and Literature Martina Řezáčová Beginnings of Translations: Are They Any Different? (a corpus study of literary translations) M. Major Thesis Supervisor: Mgr. Renata Kamenická, Ph. 2007 Masarykova univerzita Filozofická fakulta Katedra anglistiky a amerikanistiky Anglický jazyk a literatura Martina Řezáčová Úvodní partie překladů literárních textů a překladatelská metoda (studie na korpusovém materiálu) Magisterská diplomová práce Vedoucí práce: Mgr. Renata Kamenická, Ph. 2007 2 3 I declare that I have worked on this thesis independently, using only the primary and secondary sources listed in the bibliography. 4 5 Acknowledgement I would like to thank my supervisor, Mgr. Renata Kamenická, Ph., for her support, advice and encouragement. 6 Table of Contents 1.1 The Importance of Beginnings of Literary Works……………………………………8 2.2 Norms in Translation………………………………………………………….3 Methods, Features and Problems That Can Characterize Translators’ Work….4 Descriptive Approach to Translation and Translation Universals……………….1 Introduction to the Analysis…………………………………………………….2 Books from Which the Texts for the Corpus Were Selected………………….3 Selection of Sections for the Corpus…………………………………………….4 Features Searched for in the Corpus……………………………………………….2 Changes in Connectives……………………………………………………….4 Use of More Explicit Vocabulary…………………………………………….5 Use of Simplified Vocabulary…………………………………………….8 Simplification of Syntax…………………………………………………….10 Changes in Textual Organization………………………………………….11 Changes in Register…………………………………………………….12 Changes in Grammar……………………………………………………….13 Replacing Creative Items with Standard Items………………………………28 3.1 Types of Occurrences Found in the Analysis……………………………….2 Changes in Connectives………………………………………………….4 Use of More Explicit Vocabulary…………………………………….5 Use of Simplified Vocabulary……………………………………………41 3.8 Simplification of Syntax………………………………………………….10 Changes in Textual Organization……………………………………….11 Changes in Register…………………………………………………….12 Changes in Grammar……………………………………………………51 3.13 Replacing Creative Items with Standard Items…………………………53 3.2 Number of Occurrences Found in the Analysis…………………………….………76 List of Appendices…………………………………………………………………. INTRODUCTION A lot has been writtten on translator tranining, translation theory and methods, on what translators can do or should do and should not do. A lot of research has been made on translational behaviour and translators’ tendencies and a number of features have been identified. But only a little attention has been paid to whether the translators’ approach and behaviour is subject to change in different phases of their work. The focus of this thesis are beginnings of literary prose translations from English to Czech. The aim is to find out whether there is a difference in translators’ approach to translating opening parts of prose fiction, and if there is such a difference, to find out whether there is a feature that is universally shared and to find possible explanations for such a difference. The analysis is carried out by means of parallel corpus research. A corpus of literary prose fiction is compiled and a number of features that can characterize translators’ work are searched for. The frequency of these features is counted and, based on comparison of this frequency, conclusions are made.1 The Importance of Beginnings of Literary Works Since my research deals with beginnings of translations, I should mention the importance of beginnings of literary works as such. When Daniela Hodrová, a literary theorist, discusses beginnings of literary texts and their importance, she also makes clear that by “beginning”, she specifically means the beginning of the “main text”, the story itself, i. the first chapter or the first paragraph rather than the more general concept of the title of the book and other items like dedications, forewords or epigraphs (317), which is the approach I am applying as well. Hodrová states that beginnings of literary texts, together with their ends, belong to those parts of literary works that are the most prominent ones as far as their importance is concerned and that “their interpretation determines, in a way, the composition and character of the whole text” (317) and that in author genres they also started to be viewed as places where “the nonrecurrent author’s style is realized” (322–323). She deals with the changing importance of beginnings over time and genres and develops a typology of literary beginnings. She also points out that whatever the type of the beginning, it is always “a signal what narrative system we are entering” and what point of view will be used when telling the story (324). She further claims that in the beginnings, certain conventional techniques are often applied. Eastman, when writing about plot development, points out that: Plot begins when the protagonist is displaced from an original equilibrium in which he has been reasonably well adjusted. Some novels open with the original balance already disturbed. Others take time to describe the protagonist’s normal life so that the reader may 11 perceive the potential stability – the desire or fear which will soon lead the protagonist into action. Close attention to such opening exposition, despite its lack of “story,” can sensitize the reader’s expectations so that he may later place an exact value even on the subtlest turns of plot. (9) Guides on creative writing also deal with the importance of the opening part for the development of the plot. František Hrdlička points out that the plot is the basis for the tension and surprise in stories and that it is based on “ingenious change in the opening situation”, the opening situation being the exposition of the action (24–25). Markéta Dočekalová also uses the term “situation” and explains that the beginning of the story which used to be called “introduction” is now called “situation” and is followed by a “complication”. She points out that our era has become faster and warns the prospective authors that the readers are not willing to read long introductions as they want the action to come as soon as possible. She claims that the readers “long for a brisk beginning of the story” and that they are dissatisfied if their expectations are not met. She also claims that authors who write brisk beginnings are much more successful than those writing overlong introductions (Dočekalová 105). Now, it is very likely that translators are aware of the function of the beginnings and their importance for further development of the story. It is only logical to pose the question if they reflect this awareness in their work.2 Norms in Translation Translation theorists agree that translation is largely a matter of norms. Jiří Levý says that a substantial part of translation theory is normative – whether it is admitted or not. 12 He further states that translation criticism and theoretical analysis of translation necessarily need to be based on an idea what a translator should represent (Levý 35–36). Mona Baker points out that the target version must conform to target-language norms to be accepted as a text in its own right (111) and also refers to the following of norms in several parts of her book. Gideon Toury devotes a whole chapter to norms and states that “in its socio-cultural dimension, translation can be described as subject to constraints of several types and varying degree” (Toury 54). He notes that some of the norms are stronger and almost have the character of rules, while other norms are weaker. He points out that norms always imply sanctions and serve as criteria for evaluation of behaviour. They can be identified on the basis of regularity of behaviour. The translator may follow the norms of the original text or norms that are active in the target culture, he or she constitutes an initial norm. Toury points out that the first approach pursues the adequate translation but there is a risk of incompatibilities with target norms, while the second one means almost inevitably shifts from the source text but determines the acceptability of the translation. He admits that there are always some shifts even with the first approach and claims that “the occurrence of shifts has long been acknowledged as a true universal of translation” (Toury 56–57). Universals of translation were defined by Mona Baker as “linguistic features which typically occur in translated rather than original texts and are thought to be independent of the influence of the specific language pairs involved in the process of translation” (qtd. in Laviosa-Braithwaite 288). Toury also says that the so-called obligatory shifts are truly norm-governed. Non-obligatory shifts are “of course more than just possible in real-life translation: they occur everywhere and tend to constitute the majority of shifting in any 13 single act of human translation” and “actual translation decisions (the results of which the researcher would confront) will necessarily involve some ad hoc combination of, or compromise between the two extremes implied by the initial norm” (Toury 57). Toury distinguishes preliminary norms, which are related to translation policy and directness of translation, and operational norms, which relate to decisions made when actually translating (58). He also points out that norms are socio-culturally specific and basically instable (Toury 62). According to him, norms cannot be directly observed but they can be reconstructed from translational behaviour, either from translated text themselves or from “semitheoretical or critical formulations, such as prescriptive ‘theories’ of translation” and from statements made by persons who are involved in or connected with translation. For him, translated texts are immediate representations of norm-regulated behaviour, while normative pronouncements are its by-products. Demands may even contradict with actual translation behaviour and its results (Toury 65). Toury then introduces a division of norms: (a) Basic (primary) norms, more or less mandatory for all instances of a certain behaviour (and hence their minimal common denominator). […] (b) Secondary norms, or tendencies, determining favourable behaviour. May be predominant in certain parts of the group. Therefore common enough, but not mandatory, from the point of view of the group as a whole. (Toury 67) So, to sum up this chapter, translation is a norm-governed activity, and norms of which translators are aware influence their behaviour. Some of their choices are 14 compulsory, and some are optional. Optional choices may be desirable or tolerable, or they may infringe the norms and become intolerable and thus unjustified.3 Methods, Features and Problems That Can Characterize Translators’ Work Now, when importance of norms was discussed, I will now deal with prescriptive norms that influence, or better, are supposed to influence translators’ decisions, and also with potential problems that may arise and result in what will be considered unjustified. Levý distinguishes three basic methods that are used by translators: translation, substitution and transcription. By translation he means literal translation by a direct equivalent of what is general and not dependent on the form. Substitution and transcription are used when the source text unit is specific, i. either language- or culture-bound. Substitution, a replacement of the source text unit by its analogy in the target culture, is to be used in those instances where also meaning of the item is important. Transcription shall be used when the units does not bear a meaning (Levý 114). Levý points out that the extent of using substitution is questionable and warns the translators against its abuse. He considers substitution a help if translation is impossible because of language- or culture- dependency (Levý 117) Apart form these basic methods, he also mentions other features. He notes that in the first phase of their work, which, for him, is to understand the source text first, the translators may misunderstand some items, especially if these are words with more meanings, or due to their associations, or if words of similar spelling or similar pronunciation are confused (Levý 52). There is another feature that Levý connects with understanding the source text, and that is the danger of revealing details untimely that the 15 translator knows but that should only be revealed gradually to the reader (55). He also urges the translators not to distort the text by alterations according to their preference, mentioning specifically stylistic alterations and adding aesthetic qualities that the source text does not contain (Levý 60). He insists that translators cannot shorten the text or, on the contrary, make additions (Levý 65). He also criticizes the translators’ tendency to use too many relative clauses in those cases where Czech grammar does not enable to connect the clauses in the same way as they were connected in the original and recommends the use of coordinate clauses rather than subordinate clauses (Levý 75).