Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ XÂY DỰNG MÔI TRƯỜNG GIÁO DỤC THEO QUAN ĐIỂM LẤY TRẺ LÀM TRUNG TÂM TẠI TRƯỜNG MẦM NON 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Những nghiên cứu ở nước ngoài Khi nghiên cứu Về môi trường dạy học, trước hết phải kể đến những nghiên cứu của I. Pavlov nghiên cứu sự hình thành phản xạ có điều kiện trong môi trường được kiểm soát chặt chẽ, con vật (con chó) hoàn toàn thụ động.
Skinnơ nghiên cứu hình thành phản xạ tạo tác môi trường gần với thực tế hơn, con vật (chuột, bồ câu.) chủ động trong hành vi đáp ứng trên cơ sở nhu cầu của nó. Nội dung học tập thể hiện ngay trong môi trường mà con vật phải tìm cách thích nghi. Đây là cơ sở lý thuyết để xây dựng kiểu dạy học chương trình hóa, dạt học bằng máy. Từ kết quả nghiên cứu của hai ông, các nhà giáo dục đã nhận thức được một vấn đề rất quan trọng rằng: Yếu tố môi trường giáo dục không chỉ góp phần quyết định đến sự hình thành và phát triển nhân cách con người mà quan trọng hơn là yếu tố môi trường thực tế đã kích thích chủ thể (con người) hoạt động năng động và sáng tạo hơn.
Việc tạo lập, xây dựng và phát triển môi trường giáo dục là một nhiệm vụ quan trọng của khoa học hiện đại. So sánh qua hai mô hình thực nghiệm đã cho thấy: Môi trường bị động và môi trường chủ động sẽ quyết định đến năng lực của con người. Điều đó luôn đúng với bất cứ hoạt động sống nào của con người từ khi còn nhỏ cho tới khi trưởng thành. Ở phạm vi rộng hay hẹp, hoạt dộng của con người sẽ không có hiệu quả nếu thiếu vắng môi trường.] Từ các kết quả nghiên cứu về môi trường không gian lớp học theo lối dạy học tích cực, chúng ta thừa nhận khái niệm “lớp học” như mô hình hiện nay đang ở trình độ tiêu chuẩn là chỗ ngồi nghe giáo viên nói.
Khái niệm lớp học mới cần thỏa mãn các điều kiện bên ngoài, các tiêu chuẩn về bàn ghế, bảng.cơ sở vật chất tối ưu theo hướng cơ động, linh hoạt, còn có mạng Internet, các phương tiện 7 nghe nhìn.mặc dầu không gian hữu hạn nhưng thông tin vô hạn và phạm vi toàn cầu là hệ thống mở. Từ các yếu tố như ánh sáng, âm thanh.đều được xem xét cận thận. Trong các yếu tố vật chất đa dạng thì điều quan trọng được các nhà giáo dục quan tâm là một không gian tâm lí, là nơi có nhiều vốn sống của con người dạy và người học, người học có thể chọn chỗ ngồi mà họ cảm thấy thích nghi so với người dạy và các bạn trong lớp học.5] Nghiên cứu môi trường tâm lí-xã hội của nhóm (lớp học, khối, trường.) như vấn đề tương đồng tâm lí, xung đột tâm lí. đã đạt được những kết quả nhất định.
Nghiên cứu về môi trường dạy học phải kể đến công trình của Jean-Marc Denomme&Madeleine Roy về phương pháp sư phạm tương tác. Trong đó mô hình quen thuộc: Người dạy-người học-tri thức được chuyển thành: Người dạy- người học-môi trường. Tác giả coi môi trường là yếu tố tham gia trực tiếp đến quá trình dạy học chứ không đơn thuần chỉ là nơi diễn ra hoạt động học. Đặc biệt tác giả đi sâu vào các các yếu tố môi trường của việc dạy.
[29]Trên cơ sở đó, các tác giả nhấn mạnh đến một qui luật quan trọng; môi trường ảnh hưởng đến người dạy, người học người học và người dạy phải thích nghi với môi trường. Ảnh hưởng thích nghi đó chính là hệ quả của phương pháp sư phạm tương tác liên quan đến môi trường.5] Từ đầu thế kỷ 20, Dimitri Glinos đã viết: “Giáo dục phải thích ứng với những hoàn cảnh luôn thay đổi, đối phó với những vấn đề mới, những nhu cầu mới và thường xuyên đòi hỏi những kỹ năng mới.Trong một thời gian dài, nền giáo dục đã không thể thích ứng được với các hoàn cảnh mới và gắn với các nhu cầu thực tế. Khoảng cách giữa giáo dục và cuộc sống ngày càng lớn và bây giờ, điều chúng ta cần không chỉ là một cuộc cải cách mà phải là một cuộc cách mạng để tái lập mối tương quan giữa giáo dục và cuộc sống”.5-6] Emile Durkheim quan niệm môi trường học đường bao hàm cả lớp học và 8 việc tổ chức lớp học như một phạm vi rộng hơn gia đình và không trừu tượng như xã hội. Một lớp học không đơn thuần chỉ là một khối kết dính các cá nhân độc lập với nhau mà còn là một xã hội thu nhỏ.
Trong lớp học, học sinh suy nghĩ, cảm nhận và hành động khác với khi chúng tách rời nhau. Những quan điểm trên đây đã có trước hàng thế kỷ nhưng đến nay vẫn là vấn đề thời sự khoa học giáo dục. Những nghiên cứu ở trong nước Theo tài liệu nghiên cứu về môi trường giáo dục của tác giả Phạm Hồng Quang: Môi trường giáo dục, môi trường văn hoá và các yếu tố ảnh hưởng tác động đến con người đã được xem xét ở nhiều bình diện từ vi mô đến vĩ mô. Điều kì diệu của con người phát triển qua các thời kì văn minh là ở chỗ, không những con người có sự tiếp ứng, thích nghi một cách thông minh với các tác động môi trường mà quan trọng hơn là đã dần dần thấu hiểu và điều chỉnh được các tác động đó theo hướng có lợi cho con người.
Môi trường văn hóa giáo dục là đối tượng nghiên cứu của khoa học giáo dục. Tiếp cận vấn đề trên đòi hỏi phải có tri thức và phương pháp luận của nhiều chuyên ngành khoa học. Dù tiếp cận từ vấn đề chung hay nghiên cứu các hoạt động giáo dục và dạy học cụ thể đều không thể tách khỏi vấn đề hoạt động của con người trong môi trường giáo dục nhân cách, trong môi trường giáo dục. Vấn đề đặt ra hiên nay là trong sự biển đổi nhanh chóng của môi trường tự nhiên và xã hội, con người đang phát triển như thế nào.
Cụ thể hơn là hiện trạng của môi trường văn hoá giáo dục trong phạm vi trường học cần được đánh giá cùng với sự tác động của các yếu tố môi trường hoàn cảnh đến người học đang diễn ra theo quy luật nào và sự kiểm soát của giáo dục đến đâu. Trong sự tác động đó, vai trò chủ đạo của giáo dục đối với sự hình thành và phát triển nhân cách cần được hiểu như thế nào và kết quả thực sự của nó đã đáp ứng được yêu cầu của xã hội hay không. [14] Hiện nay trong giáo dục Việt Nam môi trường luôn được chú trọng và quan tâm. Trong truyện “Mẹ con Mệnh Tử” phải 3 lần chuyển đến nơi ở tốt để 9 sống nhằm cho con mình được hưởng một môi trường giáo dục thuận lợi.
Câu chuyện đề cao môi trường sống trong quá trình phát triển của trẻ. Với trẻ em trong môi trường: nhà trường-gia đình-xã hội có vai trò quan trọng trong quá trình học tập, trưởng thành và thiện nhân cách. Tiếp cận với môi trường giáo dục theo quan điểm của chủ nghĩa Mác- lenin, đặc biệt từ các kết quả nghiên cứu của giáo dục học Xô Viết, các nhà giáo dục học ở Việt Nam chú ý đến môi trường sinh thái, môi trường giáo dục của các nhà phổ thông. Chẳng hạn như vấn đề xây dựng môi trường giáo dục xanh, sạch, đẹp; môi trường giao tiếp có văn hóa trong nhà trường phổ thông; kết hợp giữa gia đình, nhà trường và xã hội để tạo môi trường giáo dục tốt đẹp trong giáo dục học sinh.
Về phương diện môi trường sinh thái, tháng 10 năm 2001, Chính phủ đã phê duyệt dự án giáo dục môi trường sinh thái, cảnh quang. Đó là hệ thống các giá trị (hành vi, ứng xử, sự tôn trọng.) mà con người thể hiện với nhau và với thiên nhiên. [14] Trong nhiều năm qua các nhà trường triển khai thực hiện có hiệu quả phong trào “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực”. Tổ chức phong trào thi đua nhằm huy động sức mạnh tổng hợp của các lực lượng trong và ngoài nhà trường để xây dựng môi trường giáo dục an toàn, thân thiện, hiệu quả phù hợp với điều kiện của địa phương, tăng hứng thú của học sinh trong học tập để học tập có hiệu quả hơn, gắn bó với trường, lớp, hạn chế tình trạng trẻ rút về giữa chừng; phát huy hiệu quả hơn chủ trương đổi mới phương pháp dạy và học; thực hiện mục tiêu giáo dục toàn diện cho học sinh.
- Gắn phong trào thi đua “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực” với chủ đề xây dựng nhà trường “Xanh-Sạch-Đẹp-An toàn” và các phong trào thi đua “Dạy tốt-Học tốt”. - Phát huy tính chủ động, tích cực, sáng tạo, của học sinh trong học tập và các hoạt động xã hội phù hợp và hiệu quả. Đảng và nhà nước luôn quan tâm đến việc xây dựng môi trường học tập tích cực ở các trường học nhằm nâng cao chất lượng giáo dục. Đường lối chính 10 sách của Đảng thực sự là những hướng quan trọng ở tầm vĩ mô, chỉ đạo toàn diện công tác nâng cao chất lượng giáo dục.
Ở Việt Nam, xây dựng trường mầm non LTLTT mới được quan tâm trong những năm gần đây. Vào đầu năm 2017, Bộ GD-ĐT đã ban hành 2 văn bản chỉ đạo việc triển khai chuyên đề “Xây dựng trường mầm non lấy trẻ làm trng tâm” giai đoạn 2016-2010. Theo văn bản này, xây dựng trường mầm non LTLTT cần đạt được 5 tiêu chí, trong các tiêu chí đó có hai nội dung cơ bản là xây dựng CSVC và tổ chức các hoạt động chăm sóc, giáo dục LTLTT. Nhiều hội thảo khoa học và công trình nghiên cứu khoa học về xây dựng “Môi trường giáo dục lấy trẻ làm trung tâm” ở các trường đã được triển khai có hiệu quả và đem lại nhiều mặt tích cực cho môi trường hoạt động giáo dục.
Theo tác giả Lê Thị Luận cũng đề cập tới một số yêu cầu GDMN khi thực hiện chương trình GDMN theo quan điểm LTLTT đăng tại tạp trí giáo dục đặc biệt Tháng 7/2015 của Viện Khoa học giáo dục Việt Nam. Gần đây có một số đề tài, khóa luận tốt nghiệp của học viên và sinh viên đã nghiên cứu các vấn đề như: Môi trường giáo dục, môi trường văn hóa giáo dục, môi trường học tập, xây dựng môi trường học tập thân thiện, học sinh tích cực. Một số khái niệm cơ bản của đề tài 1. Giáo dục Ở cấp độ xã hội, theo nghĩa rộng giáo dục được hiểu là một lĩnh vực của hệ thống kinh tế - xã hội, một thiết chế vận động theo một phương hướng đặc thù (mục đích phát triển nhân cách) với các giai đoạn diễn tiến cụ thể.