Tổng quan nghiên cứu

Lễ hội truyền thống của người Việt là không gian bảo tồn và trao truyền các giá trị di sản văn hóa vật thể và phi vật thể quý báu của dân tộc. Trên phạm vi toàn quốc, các tài liệu thư tịch ghi nhận có tới 1.656 làng xã thờ phụng Tam vị Sơn thần Tản Viên, riêng địa bàn tỉnh Hà Tây cũ đã có 121 di tích tôn vinh vị phúc thần đứng đầu trong Tứ bất tử. Tọa lạc tại vùng đất bán sơn địa phía Nam thị xã Sơn Tây, xã Sơn Đông sở hữu tổng diện tích tự nhiên gần 3.000 ha, bao gồm 2.000 ha đồi gò, 800 ha đất canh tác màu mỡ cùng khoảng 200 ha diện tích mặt nước đầm hồ, tiêu biểu là hồ Đồng Mô. Đây là vùng đất cổ có bề dày định cư lâu đời của người Việt, kế thừa liên tục các tầng văn hóa khảo cổ từ Sơn Vi qua Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun đến Đông Sơn. Trong tiến trình phát triển và đô thị hóa sau khi sáp nhập địa giới hành chính về Thủ đô Hà Nội từ năm 2008, việc nghiên cứu toàn diện lễ hội đền Măng Sơn đóng vai trò vô cùng cấp thiết nhằm giải quyết bài toán dung hòa giữa hiện đại hóa kinh tế và giữ gìn di sản cội nguồn. Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Văn hóa học khảo cứu có hệ thống về thần tích Đức Thánh Tản, không gian di tích đền Măng Sơn cùng mối liên hệ mật thiết với đình Sơn Trung, đình Sơn Đông. Mục tiêu trọng tâm của đề tài là khẳng định các giá trị lịch sử - văn hóa đặc sắc, đánh giá thực trạng quản lý lễ hội và đề xuất hệ thống giải pháp bảo tồn gắn với khai thác du lịch bền vững. Kết quả nghiên cứu là nguồn tư liệu khoa học chuẩn xác, góp phần nâng cao ý thức trách nhiệm bảo vệ di sản của 12.556 cư dân địa phương và bổ sung một chuyên khảo giá trị vào hệ thống nghiên cứu văn hóa dân gian xứ Đoài.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết cấu trúc - chức năng văn hóa của Radcliffe-Brown và Bronislaw Malinowski để luận giải cơ chế vận hành của lễ hội làng xã như một thiết chế duy trì trật tự đạo đức, biểu dương sức mạnh tập thể và tăng cường tính cố kết cộng đồng. Kết hợp với đó, lý thuyết không gian văn hóa lễ hội và lý thuyết biến đổi văn hóa được ứng dụng nhằm phân tích sự thích ứng của các tập tục cổ truyền trước những chuyển dịch kinh tế - xã hội thời kỳ đổi mới. Khung nghiên cứu tập trung vào 4 khái niệm hạt nhân: lễ hội truyền thống, không gian văn hóa làng xã, biểu tượng tín ngưỡng dân gian và di sản văn hóa phi vật thể. Mô hình nghiên cứu làm rõ mối tương quan giữa 3 lớp giá trị biểu tượng của Tản Viên Sơn Thánh (người anh hùng trị thủy, tổ sư bách nghệ dạy dân sinh kế, anh hùng bảo vệ bờ cõi) đối với việc củng cố cấu trúc xã hội địa phương và tạo động lực thúc đẩy phát triển du lịch sinh thái văn hóa.

Phương pháp nghiên cứu

Tác giả đã thu thập nguồn dữ liệu thực tế thông qua việc kết hợp các văn bản Hán Nôm cổ, ngọc phả, 3 đạo sắc phong triều Nguyễn và hồ sơ quản lý di tích tại 2 thôn hạt nhân là Sơn Trung và Sơn Đông. Nghiên cứu thực hiện khảo sát điền dã với cỡ mẫu 150 phiếu điều tra xã hội học phân tầng ngẫu nhiên dành cho người dân địa phương và du khách trẩy hội, kết hợp 20 cuộc phỏng vấn sâu với các bậc cao niên, thủ từ và thành viên ban khánh tiết. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được lựa chọn nhằm tiếp cận chính xác những nghệ nhân nắm giữ tri thức dân gian và quy chuẩn thực hành diễn trình nghi lễ cổ truyền. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích liên ngành giữa văn hóa học, dân tộc học, sử học và xã hội học là để đối sánh khách quan giữa thư tịch thành văn với thực hành nghi lễ thực tế, đảm bảo tính khoa học đa chiều. Toàn bộ quá trình điền dã, thu thập dữ liệu và xử lý tư liệu được tiến hành liên tục trong giai đoạn 3 năm từ năm 2009 đến năm 2012.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, luận văn xác định đền Măng Sơn nằm trong cụm di tích thờ Tản Viên liên hoàn cùng đình Sơn Trung (lưu giữ chuông đồng đúc năm 1833 và sắc phong năm 1911), đình Sơn Đông (lưu giữ sắc phong các năm 1887, 1909, 1924) và chùa Khai Nguyên có niên đại khoảng 400 năm. Lễ hội đền Măng Sơn diễn ra chính hội vào ngày mùng 7 tháng Giêng hàng năm với cơ chế rước kiệu luân phiên độc đáo: năm chẵn tổ chức rước kiệu Tam vị Đức Thánh từ đình Sơn Đông lên đền Măng Sơn, năm lẻ tổ chức rước từ đình Sơn Trung lên đền.

Thứ hai, lễ hội mang tính độc bản khi gắn liền với huyền tích Tản Viên Sơn Thánh dạy dân săn bắn và bảo vệ mùa màng. Tính đặc thù này thể hiện qua mâm lễ vật bắt buộc phải có hộp quả lục lăng do 8 người khiêng cùng mâm cỗ mặn từ thịt thú rừng, kết hợp hành động diễn xướng xé thịt thú rừng phân phát lộc thánh cho dân làng trong nghi thức thủ tạc của chủ tế.

Thứ ba, cơ cấu kinh tế - xã hội của địa phương đã tạo tiền đề vững chắc cho việc bảo tồn lễ hội. Thống kê năm 2010 toàn xã có 2.927 hộ với 12.556 nhân khẩu, lực lượng lao động trong độ tuổi là 7.282 người (chiếm 58% dân số). Trong đó, lao động nông nghiệp chiếm 45% (3.276 người), tiểu thủ công nghiệp - xây dựng chiếm 22,6% (1.650 người), thương mại - dịch vụ chiếm 32,4%. Tỷ lệ người dân tham gia tích cực vào các hoạt động chuẩn bị và hành lễ đạt trên 85%, khẳng định lễ hội là môi trường trao truyền văn hóa nguyên vẹn giữa các thế hệ.

Thứ tư, không gian đền Măng Sơn lưu giữ hệ thống cổ vật có giá trị nghệ thuật cao, tiêu biểu là bộ long ngai bài vị chạm rồng mang phong cách mỹ thuật thời Lê thế kỷ 18, đôi nghê gỗ cổ, tấm bia đá Cảnh Hưng thất niên (1746) cùng 3 đạo sắc phong thời vua Gia Long (1810) và vua Thiệu Trị (1846). Các hạng mục nhà đại bái và nghi môn đã được nhân dân đóng góp tôn tạo khang trang vào năm 2009.

Thảo luận kết quả

So sánh với các lễ hội thờ Tản Viên tiêu biểu trong vùng như đền Và (tưởng niệm công ơn trị thủy và dạy dân đánh cá vào rằm tháng 9 âm lịch) hay đền Thính (tưởng niệm dạy dân trồng trọt và làm thính gạo), lễ hội đền Măng Sơn là nơi duy nhất bảo lưu trọn vẹn lớp văn hóa săn bắn thời tiền sơ sử. Tín ngưỡng thờ phụng chung vị thần hộ mệnh đã hợp nhất 12 kẻ sơ khai (kẻ Cốc, kẻ Gạo, kẻ Siết, kẻ Đầm, kẻ Bồi, kẻ Mong, kẻ Nội, kẻ Biển, kẻ Lụa, kẻ Ngang, kẻ Lụa, kẻ Ngưu) thành một khối cộng đồng đoàn kết, vượt qua sự phân hóa xã hội thời phong kiến thực dân trước năm 1945 (khi 10 hộ địa chủ chiếm hơn 70% ruộng đất và hơn 90% dân số mù chữ).

Thực trạng biến đổi văn hóa và tiềm năng di sản có thể được biểu thị trực quan qua biểu đồ cơ cấu lao động 3 khu vực kinh tế (45% nông nghiệp, 22,6% tiểu thủ công nghiệp, 32,4% dịch vụ) cùng bảng tổng hợp phân loại niên đại hệ thống hiện vật cổ từ thế kỷ 18 đến đầu thế kỷ 20. Phân tích trực quan này cho thấy rõ sự dịch chuyển tích cực của đời sống người dân, đồng thời mở ra tiềm năng lớn để kết nối đền Măng Sơn với vùng sinh thái hồ Đồng Mô rộng 200 ha nhằm phát triển du lịch văn hóa bền vững.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, số hóa và lập hồ sơ quản lý di tích toàn diện: Tiến hành số hóa 3D toàn bộ không gian kiến trúc, lập cơ sở dữ liệu số cho 100% văn bia thời Cảnh Hưng 1746, 3 đạo sắc phong triều Nguyễn và các hiện vật gỗ thời Lê. Mục tiêu hoàn thành gắn mã QR cung cấp thông tin lịch sử trước quý IV/2027 do Ban Quản lý di tích phối hợp với Phòng Văn hóa và Thông tin thị xã Sơn Tây thực hiện.

Thứ hai, kết nối tour tuyến du lịch di sản sinh thái: Xây dựng tuyến du lịch liên hoàn đền Măng Sơn - hồ Đồng Mô (200 ha) - đình Sơn Trung - chùa Khai Nguyên (400 năm tuổi) - đền Và, đặt mục tiêu tăng trưởng 20% đến 25% lượng khách tham quan mỗi năm trong giai đoạn 2026 - 2030 do Ủy ban nhân dân xã Sơn Đông chủ trì cùng các hiệp hội lữ hành Hà Nội.

Thứ ba, chuẩn hóa công tác đào tạo và kế thừa nghi lễ: Tổ chức định kỳ 2 khóa tập huấn chuyên môn mỗi năm về diễn trình tế lễ cổ truyền, đào tạo tối thiểu 40 thanh niên ưu tú đảm nhiệm đội hình tế nam quan, tế nữ quan và phụ trách nghi trượng trước năm 2028 dưới sự hướng dẫn của Hội Người cao tuổi xã Sơn Đông.

Thứ tư, huy động nguồn lực xã hội hóa bền vững: Thành lập Quỹ bảo tồn di sản đền Măng Sơn với chỉ tiêu vận động từ 500 triệu đến 1 tỷ đồng mỗi năm, phân bổ tối thiểu 60% kinh phí cho tu bổ tôn tạo di tích và 40% cho công tác tổ chức lễ hội hàng năm dưới sự giám sát chặt chẽ của Hội đồng nhân dân và cộng đồng nhân dân địa phương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, các nhà nghiên cứu văn hóa học, dân tộc học và lịch sử: Khai thác kho tư liệu thực địa về 121 di tích thờ Tản Viên tại Hà Tây cũ, hệ thống thần tích dạy nghề săn bắn độc đáo và phương pháp tiếp cận di sản phi vật thể dưới góc độ liên ngành.

Thứ hai, cán bộ quản lý văn hóa và cơ quan chính quyền địa phương: Vận dụng mô hình quản lý thực tiễn tại xã Sơn Đông để giải quyết mối quan hệ giữa bảo tồn di tích với quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế khi tỷ lệ lao động phi nông nghiệp đạt trên 55%.

Thứ ba, doanh nghiệp lữ hành và các nhà phát triển du lịch: Ứng dụng các đề xuất kết nối không gian văn hóa tâm linh đền Măng Sơn với quần thể sinh thái hồ Đồng Mô rộng 200 ha nhằm thiết kế các chương trình tham quan 1 đến 2 ngày thu hút khách du lịch trong nước và quốc tế.

Thứ tư, giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Văn hóa học: Sử dụng công trình như tài liệu tham khảo chuẩn mực về cấu trúc luận văn thạc sĩ mã số 60 31 70, phương pháp điền dã kết hợp 150 phiếu điều tra thực địa và kỹ thuật giải mã tư liệu Hán Nôm cổ.

Câu hỏi thường gặp

Lễ hội đền Măng Sơn diễn ra vào thời gian nào và có quy mô tổ chức ra sao? Lễ hội được tổ chức chính hội vào ngày mùng 7 tháng Giêng âm lịch hàng năm tại xã Sơn Đông. Trước đây lễ hội kéo dài từ ngày mùng 6 với sự tham gia của 5 xã cổ, hiện nay quy tụ toàn thể 12.556 người dân thuộc 2.927 hộ trong xã cùng hàng nghìn du khách thập phương tham gia nghi lễ rước kiệu luân phiên trang nghiêm.

Hình tượng Đức Thánh Tản Viên tại đền Măng Sơn có điểm gì khác biệt so với các nơi khác? Khác với đền Và gắn với sự tích trị thủy hay đền Thính dạy nghề làm nem thính, đền Măng Sơn tôn vinh công lao Tản Viên Sơn Thánh dạy dân săn bắn thú rừng. Nghi lễ duy trì tục dâng hộp quả lục lăng do 8 người khiêng và nghi thức thủ tạc xé thịt thú rừng mô phỏng phương thức sinh kế cổ truyền.

Đền Măng Sơn hiện còn lưu giữ những di vật lịch sử có giá trị khoa học nào? Không gian đền và các đình liên quan bảo tồn nguyên vẹn 3 cỗ long ngai chạm rồng thời Lê thế kỷ 18, tấm bia đá Cảnh Hưng thất niên (1746), quả chuông đồng Minh Mệnh thứ 14 (1833) cùng 3 đạo sắc phong triều Nguyễn ban tặng vào năm 1810 và 1846.

Mô hình rước kiệu luân phiên năm chẵn năm lẻ tại Sơn Đông diễn ra như thế nào? Theo quy ước truyền thống, vào các năm chẵn, đoàn rước phụng nghinh kiệu Tam vị Đức Thánh từ đình Sơn Đông lên đền Măng Sơn; vào các năm lẻ, nghi lễ rước kiệu được tiến hành từ đình Sơn Trung lên đền. Đoàn rước quy tụ hơn 50 thanh niên ưu tú đảm nhiệm các vị trí nghi trượng.

Làm thế nào để phát triển du lịch đền Măng Sơn mà không làm mai một bản sắc văn hóa? Địa phương cần tích hợp đền Măng Sơn vào tuyến du lịch hồ Đồng Mô 200 ha, kiểm soát sức chứa dưới 5.000 khách mỗi ngày hội, đồng thời trích tối thiểu 40% doanh thu dịch vụ tái đầu tư cho việc đào tạo thế hệ trẻ thực hành diễn xướng nghi lễ nguyên bản.

Kết luận

  • Khẳng định đền Măng Sơn là trung tâm tín ngưỡng đặc sắc tôn vinh Tản Viên Sơn Thánh với thần tích dạy dân săn bắn độc nhất trong hệ thống 121 di tích xứ Đoài.
  • Xác lập diễn trình nghi lễ rước kiệu luân phiên năm chẵn lẻ và nghi thức dâng tế phản ánh sinh động truyền thống cố kết của 12 kẻ cổ xưa tại xã Sơn Đông.
  • Cung cấp cơ sở dữ liệu khoa học về 3 đạo sắc phong triều Nguyễn cùng hệ thống cổ vật thế kỷ 18 phục vụ đắc lực công tác bảo tồn di sản.
  • Đề xuất lộ trình 4 nhóm giải pháp chiến lược giai đoạn 2026 - 2030 gắn bảo tồn di tích với phát triển chuỗi du lịch sinh thái hồ Đồng Mô 200 ha.
  • Đóng góp luận cứ thực tiễn quan trọng giúp chính quyền thị xã Sơn Tây và 12.556 người dân bảo vệ không gian văn hóa truyền thống bền vững.

Giai đoạn 2026 - 2028 là thời điểm then chốt để các cơ quan quản lý văn hóa và chính quyền thị xã Sơn Tây triển khai số hóa 100% hiện vật, đồng thời nâng cấp hạ tầng du lịch di sản. Độc giả, nhà nghiên cứu và các nhà hoạch định chính sách hãy cùng chung tay khai thác các giá trị học thuật từ công trình này để gìn giữ vẹn nguyên hồn cốt di sản văn hóa xứ Đoài cho các thế hệ mai sau.