Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TỘI VI PHẠM QUY ĐỊNH VỀ THAM GIA GIAO THÔNG ĐƯỜNG BỘ 1. Khái niệm về giao thông đường bộ Để hiểu rõ và áp dụng điều luật một cách chính xác, trước tiên cần hiểu khái niệm, ý nghĩa của những thuật ngữ được sử dụng trong quy định pháp luật. Đối với tội vi phạm quy định về tham gia GTĐB cần hiểu khái niệm GTĐB, người tham gia GTĐB, khái niệm tội vi phạm quy định về tham gia GTĐB cũng như có sự hiểu biết nhất định về các tội xâm phạm ATGTĐB theo quy định của BLHS năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017). Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói: "Bất kỳ ai, muốn sống thì phải có bốn điều: Ăn, mặc, ở, đi lại.
Người còn nói: "Giao thông là mạch máu của tổ chức. Giao thông tốt thì mọi chuyện dễ dàng. Giao thông xấu thì các việc đình trệ"[41] , "Giao thông vận tải có nhiều ngành. Có ngành thủy, ngành bộ, có xe, có cầu, có phà.
Các cô các chú phải ra sức thi đua. Thi đua làm cho giao thông: Một là thông suốt, hai là an toàn, ba là liên tục” [41]. Có thể thấy Chủ tịch Hồ Chí Minh đã rất quan tâm, chú trọng đến vấn đề giao thông vận tải, đánh giá đúng vai trò, vị trí của giao thông vận tải trong đời sống xã hội. Theo từ điển Tiếng Việt thì: Giao thông được hiểu là "việc đi lại từ nơi này đến nơi khác của người và phương tiện chuyên chở”.
Giao thông là hình thức di chuyển, đi lại công khai bao gồm các đối tượng như người đi bộ, xe, thuyền, tàu điện, tàu hỏa, tàu bay, các phương tiện giao thông công cộng, thậm chí cả xe dùng sức kéo động vật hay động vật tham gia đơn lẻ hoặc cùng nhau. Tùy theo phương tiện và không gian vận chuyển, có thể là giao thông đường bộ, giao thông đường sắt, đường thủy hoặc hàng không. Theo Luật GTĐB năm 2008, đường bộ gồm đường, cầu đường bộ, hầm đường bộ, bến phà đường bộ (Khoản 1 Điều 3). Đường bộ là loại đường dành 8 cho các loại phương tiện giao thông như ô tô, xe cơ giới, xe máy, xe đạp và người đi bộ, không dành cho máy bay, tàu hỏa, tàu thủy … Như vậy, có thể đưa ra khái niệm về GTĐB như sau: Giao thông đường bộ là việc đi lại, di chuyển từ nơi này đến nơi khác của người và phương tiện chuyên chở trên đường, cầu đường bộ, hầm đường bộ, bến phà đường bộ.
Khái niệm, các dấu hiệu pháp lý của tội vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ 1. Khái niệm Trước khi tìm hiểu khái niệm của Tội vi phạm quy định về tham gia GTĐB thì khái niệm người tham gia GTĐB cũng cần được làm rõ để có thể xác định phạm vi chủ thể của tội phạm, từ đó áp dụng điều luật, một cách chính xác nhất. "Người tham gia giao thông gồm người điều khiển, người sử dụng phương tiện giao thông đường bộ; người điều khiển, dẫn dắt súc vật, người đi bộ trên đường bộ"[20]. Theo đó, có thể hiểu người tham gia GTĐB bao gồm tất cả những người thực hiện hoạt động đi lại, di chuyển trên đường bộ.
Điều 3 Luật GTĐB cũng đã nêu ra khái niệm về những người tham gia GTĐB và một số khái niệm liên quan như sau: "23. Người điều khiển phương tiện gồm người điều khiển xe cơ giới, xe thô sơ, xe máy chuyên dùng tham gia giao thông đường bộ. Người lái xe là người điều khiển xe cơ giới. Người vận tải là tổ chức, cá nhân sử dụng phương tiện giao thông đường bộ để thực hiện hoạt động vận tải đường bộ".
Bên cạnh đó, điều luật còn quy định: "17. Phương tiện giao thông đường bộ gồm phương tiện giao thông cơ giới đường bộ, phương tiện giao thông thô sơ đường bộ. Phương tiện giao thông cơ giới đường bộ (sau đây gọi là xe cơ giới) gồm xe ô tô; máy kéo; rơ moóc hoặc sơ mi rơ moóc được kéo bởi xe ô 9 tô, máy kéo; xe mô tô hai bánh; xe mô tô ba bánh; xe gắn máy (kể cả xe máy điện) và các loại xe tương tự. Phương tiện giao thông thô sơ đường bộ (sau đây gọi là xe thô sơ) gồm xe đạp (kể cả xe đạp máy), xe xích lô, xe lăn dùng cho người khuyết tật, xe súc vật kéo và các loại xe tương tự.
Xe máy chuyên dùng gồm xe máy thi công, xe máy nông nghiệp, lâm nghiệp và các loại xe đặc chủng khác sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh có tham gia giao thông đường bộ. Phương tiện tham gia giao thông đường bộ gồm phương tiện giao thông đường bộ và xe máy chuyên dùng. Vận tải đường bộ là hoạt động sử dụng phương tiện giao thông đường bộ để vận chuyển người, hàng hóa trên đường bộ. Điều 3 Nghị định số 46/2016/NĐ-CP ngày 26/05/2016 của Chính Phủ quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực giao thông đường bộ và đường sắt có giải thích như sau: "a) Máy kéo là loại xe gồm phần đầu máy tự di chuyển, được lái bằng càng hoặc vô lăng và rơ moóc được kéo theo (có thể tháo rời với phần đầu kéo); [7].
b) Các loại xe tương tự xe ô tô là loại phương tiện giao thông đường bộ chạy bằng động cơ có từ hai trục, bốn bánh xe trở lên, có phần động cơ và thùng hàng (nếu có) lắp trên cùng một xát xi (kể cả loại xe 4 bánh chạy bằng năng lượng điện); c) Các loại xe tương tự xe mô tô là phương tiện giao thông đường bộ chạy bằng động cơ, có hai bánh hoặc ba bánh, có dung tích làm việc của động cơ từ 50cm3 trở lên, có vận tốc thiết kế lớn nhất lớn hơn 50 km/h, có khối lượng bản thân không lớn hơn 400 kg; 10 d) Xe máy điện là xe gắn máy được dẫn động bằng động cơ điện có công suất lớn nhất không lớn hơn 4 kW, có vận tốc thiết kế lớn nhất không lớn hơn 50 km/h; đ) Các loại xe tương tự xe gắn máy là phương tiện giao thông đường bộ chạy bằng động cơ, có hai bánh hoặc ba bánh và vận tốc thiết kế lớn nhất không lớn hơn 50 km/h, trừ các xe quy định tại Điểm e Khoản này; e) Xe đạp máy là xe thô sơ hai bánh có lắp động cơ, vận tốc thiết kế lớn nhất không lớn hom 25 km/h và khi tắt máy thì đạp xe đi được (kể cả xe đạp điện)" [7]. Như vậy, các văn bản pháp luật chuyên ngành đã có quy định cụ thể, rõ ràng về khái niệm người tham gia giao thông và những khái niệm khác liên quan đến người tham gia GTĐB, góp phần làm rõ hơn về chủ thể của tội vi phạm quy định về tham gia GTĐB. Từ đó, có thể tìm hiểu sâu hơn về những đặc điểm, dấu hiệu của tội vi phạm quy định về tham gia GTĐB và đưa ra được khái niệm chung về tội phạm này. Tội vi phạm quy định về tham gia GTĐB là một tội phạm, do đó, chúng ta cần đi từ khái niệm tội phạm cũng như các dấu hiệu của tội phạm, từ đó rút ra được khái niệm của tội vi phạm quy định về tham gia GTĐB.
Về khái niệm tội phạm, BLHS Việt Nam năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) quy định như sau: "Điều 8. Khái niệm tội phạm 1. Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật hình sự, do người có năng lực trách nhiệm hình sự hoặc pháp nhân thương mại thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc, xâm phạm chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hóa, quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, xâm phạm quyền con người, quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, xâm phạm những lĩnh vực khác của trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa mà theo quy định của Bộ luật này phải bị xử lý hình sự. Những hành vi tuy có dấu hiệu của tội phạm nhưng tính chất nguy hiểm cho xã hội không đáng kể thì không phải là tội phạm và được xử lý bằng các biện pháp khác." Do tội vi phạm quy định về tham gia GTĐB cũng là một tội phạm, vì vậy chắc chắn cũng sẽ có đầy đủ các dấu hiệu của tội phạm nói chung.
Tuy nhiên, trước hết chúng ta cần hiểu vi phạm quy định về tham gia GTĐB là hành vi vi phạm quy định về ATGTĐB trong khi tham gia GTĐB gây thiệt hại cho tính mạng hoặc gây thiệt hại nghiêm trọng cho sức khỏe, tài sản của người khác [15, tr. Theo đó, tội vi phạm quy định về tham gia GTĐB quy định tại Điều 260 BLHS năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) có những dấu hiệu của tội phạm như sau: Thứ nhất, về tính nguy hiểm cho xã hội là dấu hiệu cơ bản, quan trọng nhất trong các dấu hiệu của tội phạm. Tội vi phạm quy định về tham gia GTĐB trực tiếp xâm phạm đến sự hoạt động bình thường của các phương tiện GTĐB, xâm phạm đến tính mạng, sức khỏe của người khác, tài sản của nhà nước, của các tổ chức và các nhân khác. Thứ hai, đặc điểm về lỗi của người thực hiện hành vi.
Lỗi là thái độ tâm lý của con người với hành vi nguy hiểm cho xã hội mà họ thực hiện và đối với hậu quả do hành vi đã gây ra dưới dạng lỗi cố ý hoặc lỗi vô ý. Tội vi phạm quy định về tham gia GTĐB luôn được thực hiện với lỗi vô ý, vì nếu thực hiện với lỗi cố ý thì có thể bị truy cứu TNHS về tội phạm khác như các tội: xâm phạm tính mạng, sức khỏe, tài sản của người khác. Thứ ba, về tính trái pháp luật: Hành vi nguy hiểm cho xã hội bị coi là tội phạm nếu "được quy định trong Luật Hình sự" còn gọi là tính trái PLHS. Hành vi trái PLHS là làm những việc mà PLHS cấm làm hoặc không làm, không làm đầy đủ những việc mà pháp luật quy định phải làm.
Khi người phạm tội thực hiện hành vi trái với quy định của luật chuyên ngành (Luật 12 GTĐB) gây hậu quả được quy định trong Điều 260 BLHS 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) thì sẽ bị coi là tội phạm. Thứ tư, tính phải chịu hình phạt: Do đã thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội nên bất cứ tội phạm nào cũng phải chịu sự đe dọa của hình phạt.