Luận văn thạc sĩ về tín dụng trá hình thông qua trái phiếu doanh nghiệp tại Việt Nam

Khám phá luận văn thạc sĩ về tín dụng trá hình qua trái phiếu doanh nghiệp tại Việt Nam, phân tích tác động và giải pháp hiệu quả.

• Tác giả: Phan Anh Tiến
• Người hướng dẫn: TS. Huỳnh Thế Du
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Chính sách công
• Đề tài: Tín Dụng Trá Hình Thông Qua Trái Phiếu Doanh Nghiệp: Trường Hợp Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• DANH MỤC CÁC PHỤ LỤC
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Bối cảnh chính sách
• 1.2. Vấn đề chính sách
• 1.3. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.4. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.5. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.6. Phương pháp nghiên cứu và Khung phân tích
• 1.7. Nguồn thông tin
• 1.8. Kết cấu của nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN LÝ THUYẾT VÀ KHUNG PHÂN TÍCH
• 2.1. Tổng quan lý thuyết
• 2.1.1. Khuynh hướng tài trợ trực tiếp, gián tiếp trên thế giới
• 2.1.2. Ưu và nhược điểm của các hình thức huy động vốn của doanh nghiệp
• 2.1.3. Tín dụng trá hình thông qua trái phiếu doanh nghiệp trên thế giới
• 2.2. Khung phân tích
• 2.2.1. Mối quan hệ ủy quyền - thừa hành
• 2.2.2. Những điều kiện thúc đẩy phát hành trái phiếu doanh nghiệp
• 3. CHƯƠNG 3: PHÂN TÍCH HIỆN TRẠNG
• 3.1. Liệu phần lớn trái phiếu doanh nghiệp Việt Nam phát hành giai đoạn 2008 - 2011 là trái phiếu thực thụ hay tín dụng trá hình
• 3.2. Hệ quả của tín dụng trá hình thông qua trái phiếu doanh nghiệp đối với Việt Nam
• 3.2.1. Vô hiệu hóa các điều kiện bảo đảm an toàn hoạt động của các ngân hàng
• 3.2.1.1. Quy định về giới hạn cấp tín dụng
• 3.2.1.2. Qui định không cấp tín dụng cho doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực kinh doanh chứng khoán mà ngân hàng nắm quyền kiểm soát
• 3.2.1.3. Qui định không được cấp tín dụng cho cổ đông là pháp nhân có đại diện góp vốn
• 3.2.2. Nợ xấu và thanh khoản yếu kém của ngân hàng
• 3.2.3. Hạn chế sự phát triển của thị trường trái phiếu doanh nghiệp
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH
• 4.1. Khuyến nghị chính sách
• 4.1.1. Giảm các trường hợp đồng chủ sở hữu giữa ngân hàng - doanh nghiệp và ngân hàng - ngân hàng
• 4.1.2. Hoàn thiện các điều kiện thúc đẩy phát hành trái phiếu doanh nghiệp
• 4.1.3. Giám sát việc tuân thủ thông tư 28/2011/TT của các ngân hàng
• 4.1.4. Hoàn thiện qui định về phát hành trái phiếu doanh nghiệp thông qua làm rõ việc không gia hạn nợ trái phiếu doanh nghiệp
• 4.1.5. Ổn định kinh tế vĩ mô
• 4.2. Hạn chế của nghiên cứu
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về tín dụng trá hình qua trái phiếu doanh nghiệp tại Việt Nam

Tín dụng trá hình thông qua trái phiếu doanh nghiệp đang trở thành một vấn đề nóng trong bối cảnh kinh tế Việt Nam. Nghiên cứu này sẽ cung cấp cái nhìn tổng quan về tình hình phát hành trái phiếu doanh nghiệp và những rủi ro liên quan đến tín dụng trá hình. Từ đó, giúp người đọc hiểu rõ hơn về bản chất của tín dụng và trái phiếu doanh nghiệp tại Việt Nam.

1.1. Khái niệm tín dụng trá hình và trái phiếu doanh nghiệp

Tín dụng trá hình là hình thức cấp tín dụng mà không tuân thủ các quy định pháp lý. Trái phiếu doanh nghiệp là công cụ tài chính cho phép doanh nghiệp huy động vốn. Sự kết hợp giữa hai khái niệm này tạo ra những thách thức lớn cho hệ thống tài chính.

1.2. Lịch sử phát triển thị trường trái phiếu doanh nghiệp tại Việt Nam

Thị trường trái phiếu doanh nghiệp tại Việt Nam bắt đầu phát triển từ những năm 1990. Tuy nhiên, sự phát triển này vẫn còn chậm và gặp nhiều khó khăn, đặc biệt là trong việc phân biệt giữa trái phiếu thực thụ và tín dụng trá hình.

II. Vấn đề và thách thức của tín dụng trá hình qua trái phiếu doanh nghiệp

Tín dụng trá hình thông qua trái phiếu doanh nghiệp đang gây ra nhiều vấn đề nghiêm trọng cho nền kinh tế Việt Nam. Các doanh nghiệp thường sử dụng trái phiếu như một công cụ để lách các quy định về tín dụng, dẫn đến nhiều hệ lụy cho hệ thống ngân hàng.

2.1. Hệ quả của tín dụng trá hình đối với ngân hàng

Tín dụng trá hình làm gia tăng nợ xấu trong hệ thống ngân hàng. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến khả năng thanh khoản mà còn làm giảm niềm tin của nhà đầu tư vào thị trường tài chính.

2.2. Tác động đến thị trường trái phiếu doanh nghiệp

Sự tồn tại của tín dụng trá hình làm suy yếu thị trường trái phiếu doanh nghiệp. Điều này dẫn đến việc giảm tính thanh khoản và khả năng huy động vốn của các doanh nghiệp.

III. Phương pháp nghiên cứu tín dụng trá hình qua trái phiếu doanh nghiệp

Nghiên cứu này sử dụng phương pháp phân tích định tính để đánh giá bản chất của tín dụng trá hình thông qua trái phiếu doanh nghiệp. Các dữ liệu được thu thập từ nhiều nguồn khác nhau để đảm bảo tính chính xác và khách quan.

3.1. Phân tích định tính và khung phân tích

Phân tích định tính giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng đến tín dụng trá hình. Khung phân tích sẽ được xây dựng dựa trên lý thuyết ủy quyền và thừa hành.

3.2. Nguồn thông tin và dữ liệu nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng thông tin từ các báo cáo tài chính, tài liệu pháp lý và các nghiên cứu trước đó để làm cơ sở cho phân tích.

IV. Kết quả nghiên cứu về tín dụng trá hình qua trái phiếu doanh nghiệp

Kết quả nghiên cứu cho thấy phần lớn trái phiếu doanh nghiệp tại Việt Nam thực chất là tín dụng trá hình. Điều này đã dẫn đến nhiều hệ lụy cho hệ thống ngân hàng và thị trường tài chính.

4.1. Phân tích thực trạng trái phiếu doanh nghiệp

Nghiên cứu chỉ ra rằng nhiều doanh nghiệp phát hành trái phiếu không thực sự cần vốn mà chỉ nhằm mục đích lách các quy định tín dụng.

4.2. Hệ quả của tín dụng trá hình đối với nền kinh tế

Tín dụng trá hình không chỉ làm gia tăng nợ xấu mà còn ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của nền kinh tế Việt Nam.

V. Giải pháp hạn chế tín dụng trá hình qua trái phiếu doanh nghiệp

Để hạn chế tín dụng trá hình, cần có các giải pháp đồng bộ từ phía chính phủ và các cơ quan quản lý. Các chính sách cần được hoàn thiện để đảm bảo tính minh bạch và an toàn cho thị trường tài chính.

5.1. Hoàn thiện khung pháp lý về phát hành trái phiếu

Cần có các quy định rõ ràng về việc phát hành trái phiếu doanh nghiệp để ngăn chặn tình trạng lách luật.

5.2. Tăng cường giám sát và quản lý thị trường trái phiếu

Các cơ quan chức năng cần tăng cường giám sát hoạt động phát hành trái phiếu để đảm bảo tính minh bạch và an toàn cho nhà đầu tư.

VI. Kết luận và triển vọng tương lai của tín dụng trá hình qua trái phiếu doanh nghiệp

Tín dụng trá hình qua trái phiếu doanh nghiệp là một vấn đề cần được giải quyết triệt để. Việc cải cách chính sách và nâng cao nhận thức của các doanh nghiệp sẽ giúp cải thiện tình hình này trong tương lai.

6.1. Tương lai của thị trường trái phiếu doanh nghiệp

Thị trường trái phiếu doanh nghiệp cần được phát triển bền vững để thu hút vốn đầu tư và nâng cao tính thanh khoản.

6.2. Khuyến nghị cho các nhà quản lý

Các nhà quản lý cần có những biện pháp cụ thể để hạn chế tín dụng trá hình và đảm bảo sự phát triển ổn định của thị trường tài chính.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tính đến cuối năm 2012, thị trường tài chính Việt Nam ghi nhận sự mất cân đối sâu sắc khi dư nợ tín dụng nội địa qua hệ thống ngân hàng chiếm tới 115,4% GDP, gấp khoảng 6,5 lần tổng quy mô thị trường trái phiếu (17,8% GDP). Đáng chú ý, trái phiếu chính phủ chiếm hơn 90% tổng dư nợ trái phiếu lưu hành, trong khi thị trường trái phiếu doanh nghiệp chỉ chiếm tỷ trọng khiêm tốn dưới 2,3% GDP. Bất chấp quy mô thị trường chung còn nhỏ bé, hoạt động phát hành trái phiếu doanh nghiệp riêng lẻ giai đoạn 2008 - 2011 lại bùng nổ mạnh mẽ với sự tham gia của các ngân hàng thương mại trong vai trò người mua chính.

Vấn đề cốt lõi được đặt ra là phần lớn các đợt phát hành này không tuân theo các nguyên tắc thị trường vốn thông thường mà thực chất là các khoản cấp tín dụng trá hình từ ngân hàng cho doanh nghiệp. Luận văn thạc sĩ chính sách công của tác giả Phan Anh Tiến, thực hiện tại Chương trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright năm 2014 dưới sự hướng dẫn của Tiến sĩ Huỳnh Thế Du, tập trung kiểm chứng ba mục tiêu trọng tâm:

1. Xác định bản chất thực sự của các đợt phát hành trái phiếu doanh nghiệp giai đoạn 2008 - 2011 là công cụ tài chính thực thụ hay tín dụng trá hình.
2. Phân tích các hệ quả tiêu cực của tín dụng trá hình đối với sự an toàn của hệ thống ngân hàng và sự phát triển của thị trường vốn.
3. Đề xuất các giải pháp chính sách toàn diện nhằm xóa bỏ tín dụng trá hình tại Việt Nam.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào thị trường tài chính Việt Nam từ năm 2008 đến năm 2011, đồng thời mở rộng đối chiếu dữ liệu đến năm 2012 và 2013. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi bóc tách cơ chế lách trần tín dụng 15% vốn tự có quy định tại Luật Các tổ chức tín dụng số 47/2010/QH12. Nghiên cứu làm sáng tỏ nguyên nhân sâu xa dẫn đến các cuộc tái cơ cấu, sáp nhập bắt buộc như vụ sáp nhập Ngân hàng Nhà Hà Nội vào Ngân hàng Sài Gòn - Hà Nội năm 2012 và hợp nhất ba ngân hàng Ngân hàng Sài Gòn, Ngân hàng Việt Nam Tín Nghĩa, Ngân hàng Đệ Nhất năm 2011.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng nền tảng phân tích dựa trên sự kết hợp chặt chẽ giữa các lý thuyết kinh tế tài chính và quản trị học hiện đại:

• Lý thuyết tài trợ trực tiếp và tài trợ gián tiếp: Theo Frederic (2012), Levine (1999) và Sakurai (2001), các quốc gia có cấu trúc tài chính dựa vào ngân hàng như Đức và Nhật Bản thường nghiêng về tài trợ gián tiếp, nơi ngân hàng đóng vai trò trung gian đáp ứng nhu cầu vốn dài hạn của doanh nghiệp. Ngược lại, các nền kinh tế như Mỹ và Anh phát triển mạnh tài trợ trực tiếp qua thị trường cổ phiếu và trái phiếu. Tại các hệ thống tài trợ gián tiếp thống trị, ngân hàng có xu hướng tận dụng lợi thế kinh tế theo quy mô trong việc sản xuất thông tin và giám sát ủy thác để chuyển hóa các khoản nợ vay thành công cụ nợ.
• Lý thuyết ủy quyền - thừa hành (Principal-Agent Theory): Được phát triển bởi Ross (1973), Jensen và Meckling (1976), lý thuyết này giải thích sự xung đột lợi ích giữa người ủy quyền (cổ đông, người gửi tiền) và người thừa hành (ban điều hành ngân hàng). Trong lĩnh vực ngân hàng, mâu thuẫn này bộc lộ khi các cổ đông lớn hoặc ban lãnh đạo đưa ra các quyết định cấp tín dụng mạo hiểm, chỉ định rót vốn cho các doanh nghiệp sân sau thông qua hình thức mua trái phiếu nhằm lách các rào cản an toàn vốn.
• Khung điều kiện thúc đẩy phát triển thị trường trái phiếu doanh nghiệp: Luengnaruemitchai và Ong (2005) cùng Shimizu (2008) chỉ ra rằng một thị trường trái phiếu lành mạnh đòi hỏi cơ sở nhà đầu tư đa dạng, hệ thống xếp hạng tín nhiệm độc lập, quy trình phát hành minh bạch và tính thanh khoản cao trên thị trường thứ cấp.

Bên cạnh đó, nghiên cứu làm rõ các khái niệm then chốt gồm: tín dụng trá hình (ngân hàng mua trái phiếu riêng lẻ và nắm giữ đến ngày đáo hạn), sở hữu chéo giữa ngân hàng và doanh nghiệp, chênh lệch giá mua bán (bid-ask spread) và rủi ro thanh khoản từ chênh lệch kỳ hạn.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng phương pháp phân tích định tính chuyên sâu kết hợp phương pháp nghiên cứu tình huống (case study) thực nghiệm:

• Nguồn dữ liệu và cỡ mẫu: Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ báo cáo tài chính kiểm toán và báo cáo thường niên của 13 ngân hàng thương mại cổ phần điển hình giai đoạn 2008 - 2012, mở rộng khảo sát lên 36 ngân hàng năm 2010 và 24 ngân hàng năm 2012 với tổng dư nợ nền kinh tế khoảng 1,7 triệu tỷ đồng. Số liệu vĩ mô và thị trường nợ được trích xuất từ Ngân hàng Thế giới (World Bank), cơ sở dữ liệu AsianBondsOnline của Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB giai đoạn 2008 - 2013) và cổng thông tin tài chính Cafef.vn.
• Phương pháp chọn mẫu: Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu có chủ đích, tập trung vào các ngân hàng có tỷ trọng đầu tư trái phiếu doanh nghiệp cao bất thường và các doanh nghiệp phát hành trái phiếu quy mô hàng nghìn tỷ đồng trong lĩnh vực bất động sản, xây dựng, chứng khoán (như Tập đoàn Vạn Thịnh Phát, Địa ốc Phương Trang, Vinashin, Đô thị Kinh Bắc, Công ty Đầu tư An Đông).
• Lý do lựa chọn phương pháp: Phương pháp phân tích tình huống kết hợp đối chiếu báo cáo tài chính cho phép bóc tách bản chất kinh tế thực sự của các hợp đồng mua bán trái phiếu, nhận diện hành vi lách luật và chu chuyển vốn giữa các thực thể có quan hệ sở hữu ngầm mà các mô hình hồi quy định lượng khó phát hiện.
• Timeline nghiên cứu: Dữ liệu tập trung phân tích sâu chu kỳ 2008 - 2011, theo dõi diễn biến xử lý nợ xấu và tái cơ cấu đến hết năm 2013.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, phần lớn trái phiếu doanh nghiệp phát hành tại Việt Nam giai đoạn 2008 - 2011 mang bản chất là tín dụng trá hình. Dữ liệu từ 13 ngân hàng thương mại cho thấy tỷ trọng dư nợ trái phiếu doanh nghiệp nắm giữ đến ngày đáo hạn so với tổng dư nợ trái phiếu nắm giữ đạt mức rất cao: 53% năm 2008, tăng vọt lên 72% năm 2009, đạt đỉnh 92% năm 2010 và duy trì ở mức 77% năm 2011. Tính đến cuối năm 2012, dư nợ trái phiếu doanh nghiệp tại 24 ngân hàng đạt 121,9 nghìn tỷ đồng, tương đương 7,02% tổng dư nợ cho vay. Khoảng 90% người mua trái phiếu doanh nghiệp là các ngân hàng thương mại, trong khi hầu hết các trái phiếu này đều phát hành riêng lẻ, không niêm yết và không có giao dịch trên thị trường thứ cấp.

Thứ hai, tín dụng trá hình đã vô hiệu hóa nghiêm trọng các quy định đảm bảo an toàn hoạt động của hệ thống ngân hàng, đặc biệt là giới hạn cấp tín dụng 15% vốn tự có theo Luật Các tổ chức tín dụng số 47/2010/QH12:

• Ngân hàng Việt Nam Tín Nghĩa mua 6.000 tỷ đồng trái phiếu của Công ty Cổ phần Tập đoàn Vạn Thịnh Phát vào năm 2010, tương đương 154% vốn tự có của ngân hàng (3.902 tỷ đồng).
• Ngân hàng Phương Tây mua 1.500 tỷ đồng trái phiếu của Công ty Phát triển Đô thị Kinh Bắc vào năm 2009, chiếm 131,9% vốn tự có của ngân hàng (1.137 tỷ đồng).
• Ngân hàng Sài Gòn mua 2.800 tỷ đồng trái phiếu của Công ty Cổ phần Đầu tư An Đông năm 2008 (chiếm 99,7% vốn tự có) và 3.200 tỷ đồng trái phiếu của Công ty Cổ phần Đầu tư Địa ốc Ô tô Phương Trang năm 2009 (chiếm 69,8% vốn tự có).
• Các ngân hàng còn lách quy định cấm cấp tín dụng cho công ty chứng khoán trực thuộc (trường hợp Ngân hàng Á Châu, Ngân hàng Đại Á và Chứng khoán ACBS với 700 tỷ đồng) hoặc cấp vốn cho cổ đông pháp nhân có đại diện góp vốn (Ngân hàng An Bình mua 1.000 tỷ đồng trái phiếu Tập đoàn Điện lực Việt Nam, tương đương 21,5% vốn tự có).

Thứ ba, tín dụng trá hình là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến gia tăng nợ xấu và khủng hoảng thanh khoản hệ thống. Hơn 60% trái phiếu doanh nghiệp tại Việt Nam có kỳ hạn từ 1 đến 3 năm, tập trung vào lĩnh vực bất động sản và xây dựng - hai lĩnh vực có tỷ lệ nợ xấu năm 2012 lên tới 15,35% và 11,32%. Điển hình, Ngân hàng Nhà Hà Nội nắm giữ 600 tỷ đồng trái phiếu của Vinashin (chiếm 20,1% vốn tự có), dẫn tới mất thanh khoản trầm trọng, phải vay ròng trên thị trường liên ngân hàng 7.120 tỷ đồng năm 2011 (bằng 37,8% tiền gửi khách hàng) và buộc phải sáp nhập vào Ngân hàng Sài Gòn - Hà Nội năm 2012. Tương tự, Ngân hàng Sài Gòn vay ròng liên ngân hàng 12.547 tỷ đồng (30,68% tiền gửi) và Ngân hàng Việt Nam Tín Nghĩa vay ròng 7.202 tỷ đồng năm 2010, dẫn đến quyết định hợp nhất bắt buộc vào tháng 12/2011.

Thứ tư, tín dụng trá hình làm tê liệt thị trường thứ cấp và cản trở sự phát triển của thị trường trái phiếu doanh nghiệp. Cơ sở nhà đầu tư bị thu hẹp cục bộ khi ngân hàng thương mại chiếm 90% và công ty bảo hiểm chiếm 8%. Chênh lệch giá mua bán (bid-ask spread) tại Việt Nam cao gấp nhiều lần so với Hàn Quốc, Malaysia và Hồng Kông, làm triệt tiêu tính thanh khoản và khiến quy mô thị trường trái phiếu doanh nghiệp Việt Nam luôn ở mức thấp.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của hiện tượng này bắt nguồn từ cấu trúc sở hữu chéo phức tạp giữa ngân hàng và doanh nghiệp, kết hợp với các rào cản hành chính và chi phí phát hành trái phiếu ra công chúng còn cao. Bên cạnh đó, việc thiếu hụt quy định cấm gia hạn nợ trái phiếu đã tạo kẽ hở cho các ngân hàng thực hiện đảo nợ (như trường hợp Công ty Cổ phần Năm Bảy Bảy được Ngân hàng Quốc tế Việt Nam gia hạn khoản nợ trái phiếu 350 tỷ đồng từ năm 2012 sang năm 2016).

So sánh với kinh nghiệm quốc tế, thực trạng của Việt Nam giai đoạn này tương đồng với Hàn Quốc và Malaysia trước cuộc khủng hoảng tài chính châu Á năm 1997, khi hơn 80% trái phiếu doanh nghiệp do ngân hàng nắm giữ và bảo lãnh. Tuy nhiên, sau khủng hoảng, Hàn Quốc đã mở rộng cơ sở nhà đầu tư sang các hộ gia đình và quỹ đầu tư, đưa quy mô thị trường trái phiếu doanh nghiệp đạt hơn 60% GDP vào năm 2012. Malaysia cũng thực hiện Kế hoạch tổng thể khu vực tài chính năm 2001 để giảm chi phí phát hành, giúp quy mô trái phiếu doanh nghiệp đạt 42,8% GDP năm 2012.

Toàn bộ dữ liệu của nghiên cứu có thể được trực quan hóa thông qua các biểu đồ so sánh cơ cấu thị trường tài chính, biểu đồ xu hướng nắm giữ trái phiếu đến ngày đáo hạn (tăng từ 53% lên 92%) và bảng tổng hợp các trường hợp vượt trần cấp tín dụng nhằm làm nổi bật mức độ rủi ro hệ thống.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xóa bỏ sở hữu chéo và giảm thiểu các trường hợp đồng chủ sở hữu giữa ngân hàng và doanh nghiệp:

• Thực hiện thoái vốn bắt buộc đối với các tập đoàn kinh tế, tổng công ty nhà nước và nhóm cổ đông lớn tư nhân đang chi phối vốn tại các ngân hàng thương mại cổ phần.
• Đặt mục tiêu giảm tỷ lệ sở hữu của một cổ đông và người có liên quan về đúng hạn mức luật định, chấm dứt hoàn toàn tình trạng cấp vốn vượt giới hạn 15% vốn tự có cho các doanh nghiệp sân sau.
• Timeline thực hiện: Giai đoạn 2014 - 2016.
• Chủ thể thực hiện: Ngân hàng Nhà nước Việt Nam phối hợp với Bộ Tài chính và Thanh tra Chính phủ.

2. Tăng cường giám sát việc tuân thủ Thông tư 28/2011/TT-NHNN và kiểm soát chặt chẽ giới hạn tín dụng:

• Tích hợp toàn bộ dư nợ mua trái phiếu doanh nghiệp vào hệ thống tính toán hạn mức tăng trưởng tín dụng và tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu của từng ngân hàng.
• Đặt mục tiêu kiểm soát 100% các khoản đầu tư trái phiếu doanh nghiệp phát hành riêng lẻ, xử phạt nghiêm các hành vi chuyển nhóm tài sản để né trần cấp tín dụng, kéo giảm tỷ lệ nợ xấu toàn ngành xuống dưới 3%.
• Timeline thực hiện: Định kỳ hàng quý và kiểm toán độc lập hàng năm.
• Chủ thể thực hiện: Cơ quan Thanh tra, giám sát ngân hàng và Ban Kiểm soát các ngân hàng thương mại.

3. Hoàn thiện khung pháp lý về phát hành trái phiếu doanh nghiệp và cấm gia hạn nợ trái phiếu:

• Sửa đổi Nghị định 90/2011/NĐ-CP theo hướng quy định rõ ràng trái phiếu doanh nghiệp không được phép gia hạn nợ tự động như các khoản vay thông thường nhằm ngăn chặn hành vi đảo nợ ngầm.
• Chuẩn hóa 100% điều kiện phát hành riêng lẻ, yêu cầu bắt buộc đăng ký và lưu ký tập trung để giám sát dòng tiền trả nợ gốc khi đáo hạn.
• Timeline thực hiện: Hoàn thành trong năm 2014 - 2015.
• Chủ thể thực hiện: Bộ Tài chính và Ủy ban Chứng khoán Nhà nước.

4. Phát triển hạ tầng thị trường vốn và đa dạng hóa cơ sở nhà đầu tư:

• Khẩn trương thành lập và cấp phép cho các tổ chức định mức tín nhiệm độc lập nội địa; ban hành chính sách ưu đãi thuế đối với lãi trái tức nhằm thu hút các định chế tài chính phi ngân hàng.
• Nâng tỷ trọng nắm giữ trái phiếu của các quỹ hưu trí, quỹ tương hỗ và công ty bảo hiểm lên trên 30% vào năm 2020, kéo giảm chênh lệch giá mua bán (bid-ask spread) xuống mức tương đương các nước trong khu vực (dưới 50 điểm cơ bản).
• Timeline thực hiện: Lộ trình trung và dài hạn 2014 - 2020.
• Chủ thể thực hiện: Bộ Tài chính, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước và các tổ chức trung gian tài chính.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tài chính, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước. Luận văn cung cấp bằng chứng thực nghiệm rõ ràng về các thủ thuật lách trần tín dụng 15%, phục vụ trực tiếp cho việc hoàn thiện các quy định quản lý an toàn vĩ mô và lành mạnh hóa thị trường vốn.
• Ban quản trị và khối quản trị rủi ro tại các ngân hàng thương mại: Giúp nhận diện rủi ro tiềm ẩn từ việc đầu tư trái phiếu doanh nghiệp không có tài sản bảo đảm, tình trạng mất cân đối kỳ hạn và nguy cơ nợ xấu, từ đó thiết lập hạn mức đầu tư an toàn và quy trình thẩm định tín dụng nghiêm ngặt.
• Giám đốc tài chính (CFO) và chuyên viên tài chính doanh nghiệp: Giúp doanh nghiệp hiểu rõ mặt hạn chế của các khoản nợ vay trá hình ngắn hạn (1 - 3 năm), từ đó xây dựng chiến lược huy động vốn dài hạn bền vững thông qua phát hành trái phiếu ra công chúng có bảo lãnh và xếp hạng tín nhiệm.
• Giảng viên, chuyên gia nghiên cứu và học viên cao học ngành Tài chính - Ngân hàng, Chính sách công: Luận văn là tài liệu tham khảo mẫu mực về việc ứng dụng lý thuyết ủy quyền - thừa hành vào phân tích sự méo mó của hệ thống tài chính tại một nền kinh tế chuyển đổi như Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

Tín dụng trá hình thông qua trái phiếu doanh nghiệp là gì? Tín dụng trá hình là hoạt động ngân hàng mua trực tiếp hoặc bảo lãnh các đợt phát hành trái phiếu riêng lẻ của doanh nghiệp rồi nắm giữ đến ngày đáo hạn. Về hình thức, đây là khoản đầu tư chứng khoán nợ, nhưng về bản chất kinh tế, đây là một khoản cấp tín dụng nhằm lách quy định về trần cho vay 15% vốn tự có và nới lỏng yêu cầu tài sản bảo đảm.

Tại sao mối quan hệ sở hữu chéo lại thúc đẩy tín dụng trá hình bùng nổ? Theo lý thuyết ủy quyền - thừa hành, các cổ đông lớn nắm quyền chi phối đồng thời tại ngân hàng và doanh nghiệp thường tạo áp lực để ban điều hành ngân hàng rót vốn cho các dự án sân sau. Ví dụ tiêu biểu là Ngân hàng Việt Nam Tín Nghĩa đã mua tới 6.000 tỷ đồng trái phiếu của Công ty Vạn Thịnh Phát, chiếm 154% vốn tự có của ngân hàng.

Tín dụng trá hình đã dẫn đến sự sáp nhập của Habubank như thế nào? Ngân hàng Nhà Hà Nội đã nắm giữ 600 tỷ đồng trái phiếu của Vinashin, tương đương 20,1% vốn tự có. Khi con nợ mất khả năng thanh toán, khoản trái phiếu này trở thành nợ xấu nặng nề, buộc ngân hàng phải vay ròng liên ngân hàng 7.120 tỷ đồng (bằng 37,8% tiền gửi khách hàng) để duy trì thanh khoản và dẫn đến việc phải sáp nhập vào SHB năm 2012.

Thông tư 28/2011/TT-NHNN đã giải quyết triệt để được vấn đề tín dụng trá hình chưa? Thông tư 28/2011/TT-NHNN là giải pháp can thiệp kịp thời khi buộc các ngân hàng phải tính dư nợ trái phiếu doanh nghiệp vào tổng dư nợ cấp tín dụng. Tuy nhiên, thông tư này chưa thể triệt tiêu hoàn toàn tín dụng trá hình do chưa xóa bỏ được triệt để sở hữu chéo, thiếu tổ chức xếp hạng tín nhiệm và chưa có chế tài cấm gia hạn nợ trái phiếu.

Thị trường trái phiếu doanh nghiệp Việt Nam cần điều kiện gì để phát triển minh bạch? Thị trường cần giảm tỷ lệ nắm giữ của khối ngân hàng thương mại từ mức 90% xuống, mở rộng cơ sở nhà đầu tư sang các quỹ bảo hiểm, quỹ hưu trí như kinh nghiệm của Malaysia (trái phiếu đạt 42,8% GDP năm 2012), đồng thời thành lập các tổ chức xếp hạng tín nhiệm uy tín để minh bạch hóa rủi ro và tăng cường thanh khoản thị trường thứ cấp.

Kết luận

• Nghiên cứu chứng minh phần lớn trái phiếu doanh nghiệp phát hành tại Việt Nam giai đoạn 2008 - 2011 thực chất là tín dụng trá hình, với tỷ lệ ngân hàng nắm giữ đến ngày đáo hạn lên tới 72% - 92%.
• Tín dụng trá hình làm vô hiệu hóa các quy định an toàn của hệ thống ngân hàng, đặc biệt là giới hạn cấp tín dụng 15% vốn tự có đối với một khách hàng theo Luật Các tổ chức tín dụng số 47/2010/QH12.
• Sự cấu kết sở hữu chéo và đầu tư trái phiếu không tài sản bảo đảm là nguyên nhân chính gây tích tụ nợ xấu, dẫn đến khủng hoảng thanh khoản và buộc phải sáp nhập, hợp nhất các ngân hàng như vụ Habubank (2012) và SCB - TNB - FCB (2011).
• Việc hơn 90% lượng trái phiếu phát hành bị các ngân hàng thương mại gom giữ đã làm tê liệt thị trường thứ cấp, duy trì chênh lệch giá mua bán ở mức cao và cản trở sự phát triển của kênh dẫn vốn trung - dài hạn.
• Giải pháp căn cơ đòi hỏi phải xử lý triệt để tình trạng sở hữu chéo, giám sát nghiêm ngặt Thông tư 28/2011/TT-NHNN, cấm gia hạn nợ trái phiếu doanh nghiệp và nhanh chóng thành lập các tổ chức định mức tín nhiệm độc lập.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là đã phơi bày bản chất kinh tế thực sự của thị trường trái phiếu doanh nghiệp Việt Nam giai đoạn 2008 - 2011, cung cấp khung luận cứ khoa học vững chắc cho tiến trình tái cơ cấu hệ thống tài chính. Để tiếp tục hoàn thiện khung chính sách tiền tệ và thị trường vốn cho giai đoạn tiếp theo, các cơ quan quản lý và giới nghiên cứu cần tiếp tục theo dõi sát sao việc lành mạnh hóa thị trường trái phiếu theo các chuẩn mực quốc tế. Hãy tải và nghiên cứu toàn văn luận văn để nắm bắt bức tranh toàn diện và sâu sắc về cấu trúc tài chính Việt Nam!

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH ------------------------- CHƢƠNG TRÌNH GIẢNG DẠY KINH TẾ FULBRIGHT PHAN ANH TIẾN TÍN DỤNG TRÁ HÌNH THÔNG QUA TRÁI PHIẾU DOANH NGHIỆP: TRƢỜNG HỢP VIỆT NAM Ngành: Chính sách công Mã số: 60340402 LUẬN VĂN THẠC SĨ CHÍNH SÁCH CÔNG NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: TS. HUỲNH THẾ DU TP. Hồ Chí Minh - Năm 2014 i LỜI CAM ĐOAN Tôi cam đoan luận văn này hoàn toàn do tôi thực hiện. Các đoạn trích dẫn và số liệu sử dụng trong luận văn đều đƣợc dẫn nguồn và có độ chính xác cao nhất trong phạm vi hiểu biết của tôi.

Luận văn này không nhất thiết phản ánh quan điểm của Trƣờng Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh hay Chƣơng trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright. Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 5 tháng 5 năm 2014 Tác giả luận văn Phan Anh Tiến ii LỜI CẢM ƠN Tôi chân thành cảm ơn sự hƣớng dẫn, chia sẻ và động viên của Thầy Huỳnh Thế Du trong suốt quá trình thực hiện luận văn. Cảm ơn Thầy Nguyễn Xuân Thành và Thầy Đỗ Thiên Anh Tuấn đã cho tôi những góp ý quan trọng về đề tài luận văn trong các đợt seminar. Cảm ơn các Thầy Cô ban giảng viên Chƣơng trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright đã mang lại cho tôi những kiến thức và kỹ năng cần thiết để tôi thực hiện luận văn này.

Cảm ơn gia đình, các Thầy Cô đồng nghiệp và bạn bè đã luôn động viên tinh thần và tạo điều kiện tốt nhất để tôi tập trung hoàn thành luận văn này. iii TÓM TẮT Phát hành trái phiếu là một trong những hình thức huy động vốn khá phổ biến của doanh nghiệp bên cạnh việc phát hành cổ phiếu và vay nợ ngân hàng. Tại Việt Nam, những doanh nghiệp phát hành đƣợc trái phiếu vẫn còn tập trung ở các ngành bất động sản, xây dựng và chứng khoán. Các doanh nghiệp này không chỉ huy động đƣợc tín dụng ngân hàng mà còn phát hành trái phiếu cho ngân hàng với giá trị rất lớn.

Tuy vậy, phần lớn dƣ nợ trái phiếu doanh nghiệp Việt Nam thực chất là các khoản cấp tín dụng của ngân hàng cho doanh nghiệp hay tín dụng trá hình (đặc biệt là doanh nghiệp và ngân hàng có mối quan hệ đồng chủ sở hữu). Tín dụng trá hình thông qua trái phiếu doanh nghiệp đã vô hiệu hóa các điều kiện đảm bảo an toàn hoạt động của các ngân hàng. Bên cạnh đó, hình thức tín dụng trá hình này còn dẫn đến nợ xấu của hệ thống ngân hàng, thanh khoản yếu kém và vì vậy phải tái cơ cấu hoạt động trong bối cảnh kinh tế khó khăn và thị trƣờng bất động sản trầm lắng. Điển hình là trƣờng hợp sáp nhập NHTMCP Nhà Hà Nội vào NHTMCP Sài Gòn - Hà Nội năm 2012 hay trƣờng hợp hợp nhất NHTMCP Sài Gòn và NHTMCP Việt Nam Tín Nghĩa năm 2011.

Không những vậy, tín dụng trá hình còn góp phần dẫn đến sự không hoạt động của thị trƣờng trái phiếu thứ cấp, vì vậy nó hạn chế sự phát triển của thị trƣờng trái phiếu doanh nghiệp. Tuy thông tƣ 28/2011/TT của NHNN quy định dƣ nợ trái phiếu doanh nghiệp đƣợc tính vào dƣ nợ cấp tín dụng có thể ngăn chặn việc lách giới hạn tín dụng của các ngân hàng khi mua trái phiếu doanh nghiệp nhƣng điều này không đồng nghĩa với việc tín dụng trá hình dƣới hình thức này sẽ hoàn toàn mất đi. Thông qua kinh nghiệm quốc tế và điều kiện thực tiễn Việt Nam, nghiên cứu đã đề xuất một số khuyến nghị chính sách để giải quyết vấn đề tín dụng trá hình thông qua trái phiếu doanh nghiệp. Các khuyến nghị bao gồm: (1) Giảm các trƣờng hợp đồng chủ sở hữu giữa ngân hàng - doanh nghiệp và ngân hàng - ngân hàng, (2) Hoàn thiện các điều kiện thúc đẩy phát hành trái phiếu doanh nghiệp, (3) Giám sát việc tuân thủ Thông tƣ 28/2011/TT của các ngân hàng, (4) Hoàn thiện quy định phát hành trái phiếu về việc làm rõ không cho phép gia hạn nợ trái phiếu doanh nghiệp và (5) Ổn định kinh tế vĩ mô.

iv MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. iii MỤC LỤC .iv DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT .vi DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU. vii DANH MỤC CÁC HÌNH. viii DANH MỤC CÁC PHỤ LỤC.ix CHƢƠNG 1: GIỚI THIỆU VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU .1 Bối cảnh chính sách .2 Vấn đề chính sách .3 Mục tiêu nghiên cứu .4 Câu hỏi nghiên cứu .5 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu .6 Phƣơng pháp nghiên cứu và Khung phân tích .7 Nguồn thông tin .8 Kết cấu của nghiên cứu.

7 CHƢƠNG 2: TỔNG QUAN LÝ THUYẾT VÀ KHUNG PHÂN TÍCH .1 Tổng quan lý thuyết .1 Khuynh hƣớng tài trợ trực tiếp, gián tiếp trên thế giới .2 Ƣu và nhƣợc điểm của các hình thức huy động vốn của doanh nghiệp .3 Tín dụng trá hình thông qua trái phiếu doanh nghiệp trên thế giới .2 Khung phân tích .1 Mối quan hệ ủy quyền - thừa hành .2 Những điều kiện thúc đẩy phát hành trái phiếu doanh nghiệp. 15 v CHƢƠNG 3: PHÂN TÍCH HIỆN TRẠNG .1 Liệu phần lớn trái phiếu doanh nghiệp Việt Nam phát hành giai đoạn 2008 - 2011 là trái phiếu thực thụ hay tín dụng trá hình .2 Hệ quả của tín dụng trá hình thông qua trái phiếu doanh nghiệp đối với Việt Nam.1 Vô hiệu hóa các điều kiện bảo đảm an toàn hoạt động của các ngân hàng .1 Quy định về giới hạn cấp tín dụng .2 Qui định không cấp tín dụng cho doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực kinh doanh chứng khoán mà ngân hàng nắm quyền kiểm soát .3 Qui định không đƣợc cấp tín dụng cho cổ đông là pháp nhân có đại diện góp vốn.2 Nợ xấu và thanh khoản yếu kém của ngân hàng .3 Hạn chế sự phát triển của thị trƣờng trái phiếu doanh nghiệp. 28 CHƢƠNG 4: KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH .2 Khuyến nghị chính sách .1 Giảm các trƣờng hợp đồng chủ sở hữu giữa ngân hàng - doanh nghiệp và ngân hàng - ngân hàng .2 Hoàn thiện các điều kiện thúc đẩy phát hành trái phiếu doanh nghiệp .3 Giám sát việc tuân thủ thông tƣ 28/2011/TT của các ngân hàng .4 Hoàn thiện qui định về phát hành trái phiếu doanh nghiệp thông qua làm rõ việc không gia hạn nợ trái phiếu doanh nghiệp.5 Ổn định kinh tế vĩ mô .3 Hạn chế của nghiên cứu. 33 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

39 vi DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT Từ viết tắt Tên tiếng Anh Tên tiếng Việt ABB An Binh Bank Ngân hàng An Bình ACB Asia Commercial Bank Ngân hàng Á Châu ACBS Asia Commercial Bank Securities Công ty chứng khoán ngân hàng Á Châu CTCP Công ty cổ phần DAB Dai A Bank Ngân hàng Đại Á DN Doanh nghiệp EVN Vietnam Electricity Tập đoàn Điện lực Việt Nam FCB First Commercial Bank Ngân hàng Tiên Phong GDP Gross Domestic Product Tổng sản phẩm nội địa HBB Hanoi Building Commercial Bank Ngân hàng Nhà Hà Nội LPB Lien Viet Post Bank Ngân hàng Bƣu điện Liên Việt NH Ngân hàng NHTMCP Ngân hàng thƣơng mại cổ phần NVB Nam Viet Bank Ngân hàng Nam Việt SCB Saigon Commercial Bank Ngân hàng Sài Gòn SHB Saigon - Hanoi Commercial Bank Ngân hàng Sài Gòn Hà Nội TNB Tin Nghia Bank Ngân hàng Việt Nam Tín Nghĩa TPCP Trái phiếu chính phủ TPDN Trái phiếu doanh nghiệp TTTP Thị trƣờng trái phiếu TTTPDN Thị trƣờng trái phiếu doanh nghiệp VIB Vietnam International Commercial Bank Ngân hàng Quốc tế Việt Nam WTB Western Bank Ngân hàng Phƣơng Tây WTO World Trade Organization Tổ chức Thƣơng mại Thế giới vii DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU Bảng 3.1: Danh sách các DN phát hành trái phiếu và NH nắm giữ .2: Các trƣờng hợp tín dụng trá hình vô hiệu hóa qui định giới hạn cấp tín dụng .3: Các trƣờng hợp tín dụng trá hình vô hiệu hóa qui định về giới hạn cấp tín dụng thông qua mối quan hệ đồng chủ sở hữu giữa ngân hàng và doanh nghiệp .4: Dƣ nợ TPDN so với dƣ nợ cho vay của các NH giai đoạn 2008 - 2012. 26 viii DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 1.1: Cơ cấu thị trƣờng tài chính Việt Nam .2: Cơ cấu qui mô TTTP Việt Nam.1: Cơ cấu tài sản tài chính của Hàn Quốc trƣớc và sau khủng hoảng 1997 .2: Đặc điểm, nguyên nhân, hệ quả và giải pháp đối với tín dụng trá hình .1: Tỷ lệ nợ xấu của hệ thống NH (2004 – Q4/2012). 25 ix DANH MỤC CÁC PHỤ LỤC Phụ lục 1: Cơ cấu tài sản tài chính ở Mỹ và Đức năm 2003. 39 Phụ lục 2: Dư nợ TPDN nắm giữ đến đáo hạn so với dư nợ TPDN (2008 - 2012).

39 Phụ lục 3: Vay ròng trên thị trƣờng liên NH của HBB (2008 - Q1/2012). 39 Phụ lục 4: Vay ròng trên thị trƣờng liên NH của SCB (2008 - 30/9/2011). 39 Phụ lục 5: Tỷ lệ vốn chủ sở hữu/tổng nguồn vốn của TNB. 40 Phụ lục 6: Vay ròng trên thị trƣờng liên NH của TNB (2008 - 30/9/2011).

40 Phụ lục 7: Cho vay và đi vay ròng trên thị trƣờng liên NH quí 3/2011. 40 Phụ lục 8: Tỷ lệ vốn chủ sở hữu/tổng nguồn vốn của SCB. 41 Phụ lục 9: Dƣ nợ TPDN so với dƣ nợ cho vay của từng NH giai đoạn 2008 - 2012. 41 Phụ lục 10: Kỳ hạn TPDN Việt Nam.

42 Phụ lục 11: Tỷ lệ các nhà đầu tƣ trong TTTPDN Malaysia. 43 Phụ lục 12: Tỷ lệ các nhà đầu tƣ trong TTTPDN Hàn Quốc (1998 - 2013). 43 Phụ lục 13: Chênh lệch giá mua bán TPDN phát hành mới của một số quốc gia Châu Á 43 Phụ lục 14: Chênh lệch giá mua bán TPDN của một số quốc gia Châu Á. 44 Phụ lục 15: Qui mô thị trƣờng TPDN của một số quốc gia Châu Á.

44 1 CHƢƠNG 1: GIỚI THIỆU VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.1 Bối cảnh chính sách Thị trƣờng trái phiếu doanh nghiệp (TTTPDN) là một trong những kênh huy động vốn tiềm năng cho các doanh nghiệp (DN) ngoài việc vay nợ ngân hàng (NH) và phát hành cổ phiếu. Đối với Việt Nam, TTTPDN bắt đầu hoạt động sau khi Chính phủ ban hành Nghị định 120/CP ngày 17/9/1994 về phát hành cổ phiếu và trái phiếu của doanh nghiệp nhà nƣớc (Saga, 2007). Xét về số lƣợng DN phát hành, tuy vậy, mãi đến năm 1996, TTTPDN mới khởi đầu bằng việc Công ty Cổ phần (CTCP) Cơ điện lạnh huy động đƣợc 5 triệu USD thông qua phát hành trái phiếu chuyển đổi (Saga, 2007).