CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÔNG TÁC KIỂM SOÁT CHI THƯỜNG XUYÊN NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC QUA KHO BẠC NHÀ NƯỚC 1. Một số vấn đề chung về chi thường xuyên ngân sách nhà nước 1. Khái niệm chi thường xuyên Ngân sách Nhà nước Tại khoản 14, điều 4, Luật NSNN số 83/2015/QH13 do Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thông qua ngày 25/6/2015 định nghĩa: “Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước”. Chi NSNN là việc phân phối và sử dụng quỹ NSNN nhằm đảm bảo thực hiện chức năng của Nhà nước theo những nguyên tắc nhất định.
Đó là quá trình phân phối lại các nguồn tài chính đã được tập trung vào NSNN và đưa chúng đến mục đích sử dụng. Do đó, chi NSNN là những việc cụ thể không chỉ dừng lại trên các định hướng mà phải phân bổ cho từng mục tiêu, từng hoạt động và từng công việc thuộc chức năng của Nhà nước. Chi NSNN bao gồm Chi đầu tư phát triển; Chi dự trữ quốc gia; Chi thường xuyên; Chi trả nợ lãi vay; Chi viện trợ; Các khoản chi khác theo quy định của pháp luật. Tại khoản 6, điều 4, Luật NSNN số 83/2015/QH13 do Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thông qua ngày 25/6/2015 thì Chi thường xuyên là nhiệm vụ chi của Ngân sách nhà nước nhằm đảm bảo hoạt động của bộ máy nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị- xã hội hổ trợ hoạt động của các tổ chức khác và thực hiện các nhiệm vụ thường xuyên của Nhà nước về phát triển kinh tế xã hội, đảm bảo quốc phòng, an ninh.
e 8 Chi thường xuyên NSNN là quá trình phân phối sử dụng nguồn lực của Tài chính Nhà nước nhằm trang trải những nhu cầu của cơ quan Nhà nước, các tổ chức chính trị xã hội thuộc khu vực công, qua đó thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước ở các hoạt động sự nghiệp giáo dục và đào tạo, kinh tế, y tế, xã hội, khoa học và công nghệ môi trường, văn hóa thông tin, thể dục thể thao và các hoạt động sự nghiệp khác. Quá trình sử dụng kinh phí chi thường xuyên NSNN thực chất là việc cấp kinh phí chi thường xuyên của Ngân sách cho các cấp, các ngành, các đơn vị để các cấp, các ngành, các đơn vị trang trải các chi phí thực hiện các nhiệm vụ thường xuyên về quản lý kinh tế - xã hội và đảm bảo an ninh quốc phòng đã được giao. Tóm lại, chi thường xuyên là các khoản chi có tác động ngắn, dưới 1 năm, là những khoản chi chủ yếu phục vụ cho chức năng quản lý và điều hành xã hội một cách thường xuyên của Nhà nước trong các lĩnh vực như: Quốc phòng, an ninh, sự nghiệp giáo dục, y tế, văn hóa thông tin, thể dục thể thao, khoa học công nghệ …, chi thường xuyên NSNN là quá trình phân phối lại nguồn vốn từ quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước nhằm duy trì hoạt động bình thường của bộ máy nhà nước gắn với việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ mà Nhà nước đảm nhiệm. Phân loại chi thường xuyên NSNN Phân loại chi thường xuyên NSNN là việc sắp xếp các khoản chi theo các tiêu thức nhất định.
Căn cứ vào mục đích sử dụng vốn, chi thường xuyên gồm các khoản sau: + Chi sự nghiệp kinh tế: hoạt động của các đơn vị sự nghiệp kinh tế nhằm phục vụ cho yêu cầu phát triển sản xuất kinh doanh, quản lý KT-XH và tạo điều kiện cho các ngành kinh tế hoạt động và phát triển một cách thuận lợi + Chi sự nghiệp văn hóa - xã hội: chi sự nghiệp giáo dục, đào tạo; y tế; văn hóa thể thao; truyền hình; khoa học, công nghệ và môi trường; xã hội… e 9 + Chi quản lý hành chính: các khoản chi cho hoạt động của các cơ quan hành chính Nhà nước thuộc bộ máy chính quyền từ trung ương đến địa phương; + Chi hoạt động của Đảng Cộng sản Việt Nam; tổ chức chính trị - xã hội; + Chi trợ giá theo chính sách của Nhà nước; + Chi chương trình quốc gia; trợ cấp cho các đối tượng chính sách xã hội; + Chi tài trợ tổ chức xã hội, xã hội nghề nghiệp theo quy định pháp luật. + Chi trả lãi tiền do Nhà nước vay; + Chi viện trợ cho các Chính phủ và các tổ chức nước ngoài; + Các khoản chi khác theo quy định của pháp luật. Căn cứ tính chất kinh tế, chi thường xuyên bao gồm 4 nhóm mục như sau: + Các khoản chi cho cá nhân gồm: tiền lương, tiền phụ cấp lương, học bổng học sinh, sinh viên, phúc lợi tập thể, chi về công tác, người có công với cách mạng và xã hội, chi lương hưu, trợ cấp xã hội và các khoản thanh toán cá nhân khác; + Các khoản chi nghiệp vụ chuyên môn gồm: thanh toán dịch vụ công cộng; vật tư văn phòng; thông tin tuyên truyền, liên lạc; hội nghị; công tác phí; chi phí thuê mướn sửa chữa thường xuyên; nghiệp vụ chuyên môn từng ngành + Các khoản chi mua sắm sửa chữa tài sản cố định và xây dựng nhỏ gồm: sửa chữa tài sản cố định phục vụ chuyên môn và các công trình cơ sở hạ tầng, chi mua sắm tài sản dùng cho công tác chuyên môn + Các khoản chi khác gồm: chi phí chung duy trì sự hoạt động, quản lý, điều hành của mỗi đơn vị như thông tin, tuyên truyền, chi tiếp khách… 1. Đặc điểm chi thường xuyên NSNN - Chấp hành dự toán chi thường xuyên: các đơn vị dự toán cơ bản đã chấp hành dự toán đã giao, phân bổ dự toán chi cho các đơn vị sử dụng ngân sách theo định mức, chế độ, chính sách, tiêu chuẩn và công khai dự toán chi ngay từ đầu năm đáp ứng nhiệm vụ chi e 10 - Luôn gắn với quyền lực của Nhà nước, có tính pháp lý cao: tất cả mọi khoản chi đều phải tuân theo quy định của Nhà nước - Các khoản chi thường xuyên phát sinh đều đặn, ổn định và có tính chu kỳ trong một khoảng thời gian hàng tháng, hàng quý, hàng năm phù hợp với nhịp độ phát triển của nền kinh tế - Việc sử dụng kinh phí chi thường xuyên chủ yếu chi cho con người, sự kiện, sự việc - Chi thường xuyên của NSNN chủ yếu đáp ứng nhu cầu chi tiêu để thực hiện nhiệm vụ Nhà nước về quản lý kinh tế xã hội, đảm bảo an ninh quốc phòng - Các khoản chi thường xuyên phần lớn nhằm mục đích tiêu dùng.
Hầu hết các khoản chi thường xuyên nhằm trang trải cho các nhu cầu về kiểm soát hành chính, hoạt động sự nghiệp, về an ninh quốc phòng, trật tự an toàn xã hội và các hoạt động xã hội khác do Nhà nước tổ chức. - Phạm vi và mức độ chi thường xuyên NSNN gắn liền với cơ cấu tổ chức bộ máy nhà nước và việc thực hiện các chính sách kinh tế, chính trị, xã hội của Nhà nước trong từng thời kỳ. Kiểm soát chi thường xuyên ngân sách nhà nước qua Kho bạc nhà nước 1.Khái niệm kiểm soát chi thường xuyên ngân sách nhà nước Kiểm soát chi thường xuyên NSNN qua KBNN là quá trình xem xét các khoản chi NSNN đã được thủ trưởng đơn vị sử dụng NSNN quyết định chi gửi đến cơ quan Kho bạc nhằm đảm bảo chi đúng theo các chính sách chế độ, định mức chi tiêu do Nhà nước quy định, đồng thời để phát hiện và ngăn chặn các khoản chi trái với quy định hiện hành. Kiểm soát chi thường xuyên NSNN qua KBNN là việc KBNN sử dụng các công cụ nghiệp vụ của mình thực hiện thẩm định, kiểm tra, kiểm soát các khoản chi thường xuyên NSNN qua KBNN nhằm đảm bảo các khoản chi đó e 11 được thực hiện đúng đối tượng, đúng chế độ, tiêu chuẩn, định mức do Nhà nước quy định và theo những nguyên tắc, hình thức, phương pháp quản lý tài chính của Nhà nước.
Đặc điểm của công tác kiểm soát chi thường xuyên ngân sách nhà nước Kiểm soát chi thường xuyên ngân sách Nhà nước qua Kho bạc Nhà nước có một số đặc điểm sau: - Chi thường xuyên NSNN chủ yếu là các khoản chi thanh toán cá nhân, chi hoạt động nghiệp vụ của các đơn vị có quan hệ với NSNN nên phần lớn hoạt động kiểm soát chi diễn ra đều đặn trong suốt cả năm, không có tính thời vụ, trừ các khoản chi để phục vụ mua sắm tài sản, sửa chữa lớn tài sản thường dồn vào quý 4 hàng năm. - Nhiệm vụ chi thường xuyên NSNN phải đảm bảo ngân sách cho mọi lĩnh vực hoạt động của xã hội, do đó rất nhiều nội dung phức tạp. Vì vậy, công tác kiểm soát chi thường xuyên NSNN cũng phải được thực hiện trên nhiều lĩnh vực, nhiều nội dung chi. Ngoài những quy định chung về chi NSNN thì mỗi lĩnh vực hoạt động lại có những yêu cầu, quy định riêng, nội dung, tính chất của mỗi nguồn kinh phí phải được áp dụng chi theo những định mức, tiêu chuẩn phù hợp.
- Đa phần các khoản chi thường xuyên NSNN như tiền lương, tiền công, học bổng,… đều mang tính cấp thiết, gắn với nhu cầu đời sống hàng ngày của cán bộ, công chức, viên chức, sinh viên, học sinh,… hoặc các khoản chi về nghiệp vụ chuyên môn nhằm đảm bảo duy trì thường xuyên hoạt động của các đơn vị sử dụng NSNN, do vậy công tác kiểm soát chi thường xuyên bị áp lực lớn về thời gian. Bên cạnh đó, hầu hết các đơn vị thụ hưởng NSNN đều có chung tâm lý muốn giải quyết kinh phí trong những ngày đầu của tháng nên công tác kiểm soát chi của KBNN luôn gặp áp lực về thời gian trong giai đoạn này. e 12 - Trong thực tế, hoạt động kiểm soát chi thường xuyên NSNN thường phải kiểm soát những khoản chi nhỏ lẻ, vì vậy chứng từ để chứng minh cho những nghiệp vụ đã phát sinh thường không được đơn vị tập hợp đầy đủ, hoặc không rõ ràng, thiếu minh bạch,. gây khó khăn cho cán bộ kiểm soát chi.
Đồng thời, các cơ quan quản lý cũng rất khó để tổng hợp đưa ra những quy định có thể bao quát hết những khoản chi này trong hoạt động kiểm soát chi.