Luận văn thạc sĩ tác động của đa dạng hóa thu nhập đến rủi ro của các ngân hàng thương mại cổ phần tại việt nam giai đoạn 2005 2017

Luận văn: Tác động của đa dạng hóa thu nhập đến rủi ro ngân hàng TMCP Việt Nam giai đoạn 2005-2017. Phân tích chuyên sâu, kết quả nghiên cứu và hàm ý chính sách.

• Tác giả: Trương Phạm Hồng Hạnh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Ngọc Trang
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
• Đề tài: Tác động của đa dạng hóa thu nhập đến rủi ro của các ngân hàng thương mại cổ phần tại Việt Nam giai đoạn 2005 – 2017
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• TRANG PHỤ BÌA
• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC BẢNG BIỂU
• MỤC LỤC HÌNH ẢNH
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• TÓM TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU NGHIÊN CỨU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu
• 1.2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2.2. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.3. Phạm vi và đối tượng nghiên cứu
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
• 1.5.1. Ý nghĩa khoa học
• 1.5.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 1.6. Kết cấu luận văn
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC ĐÂY
• 2.1. Một số khái niệm cơ bản
• 2.1.1. Khái niệm về thu nhập của Ngân hàng thương mại
• 2.1.2. Khái niệm về đa dạng hóa thu nhập của NHTM
• 2.1.3. Các phương thức đa dạng hóa thu nhập của NHTM
• 2.2. Rủi ro ngân hàng
• 2.2.1. Phân loại rủi ro
• 2.2.2. Đo lường rủi ro
• 2.3. Các nghiên cứu thực nghiệm trước đây
• 2.3.1. Tác động tích cực của đa dạng hóa trong việc giảm thiểu rủi ro ngân hàng
• 2.3.2. Tác động tiêu cực của đa dạng hóa làm gia tăng rủi ro ngân hàng
• 2.3.3. Tác động phi tuyến của đa dạng hóa đối với rủi ro ngân hàng
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Giả thiết nghiên cứu
• 3.2. Mô hình nghiên cứu
• 3.2.1. Mô hình định lượng
• 3.3. Mô tả dữ liệu nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp phân tích dữ liệu
• 3.4.1. Phân tích thống kê mô tả các biến
• 3.4.2. Lựa chọn phương pháp hồi quy phù hợp
• 3.4.3. Các kiểm định liên quan
• 3.4.4. Phương pháp hồi quy các điều kiện Moment tổng quát (GMM)
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Thống kê mô tả các biến
• 4.1.1. Bảng thống kê mô tả bộ dữ liệu
• 4.1.2. Ma trận hệ số tương quan
• 4.2. Kết quả mô hình hồi quy
• 4.3. Thảo luận kết quả nghiên cứu
• 4.3.1. Đa dạng hóa thu nhập
• 4.3.2. Quy mô tổng tài sản ngân hàng
• 4.3.3. Tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản
• 4.3.4. Tỷ lệ chi tiêu hoạt động trên tổng tài sản
• 4.3.5. Tác động của tình hình kinh tế vĩ mô
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN
• 5.1. Có chính sách đa dạng hóa thu nhập phù hợp
• 5.2. Nâng cao tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản. Duy trì và kiểm soát tốc độ tăng trưởng tổng tài sản
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Đa dạng hóa thu nhập Xu hướng và thách thức ngân hàng

Giai đoạn 2005-2017 chứng kiến sự chuyển mình mạnh mẽ của hệ thống ngân hàng thương mại cổ phần (TMCP) Việt Nam. Từ mô hình kinh doanh truyền thống chủ yếu dựa vào hoạt động tín dụng, các ngân hàng đã bước vào một cuộc đua đa dạng hóa hoạt động kinh doanh. Sự thay đổi này không chỉ là xu thế tất yếu trước áp lực cạnh tranh ngày càng gia tăng mà còn là một chiến lược tìm kiếm lợi nhuận và phân tán rủi ro. Việc mở rộng sang các mảng dịch vụ, chứng khoán, bảo hiểm, và kinh doanh ngoại hối đã làm thay đổi đáng kể cơ cấu thu nhập ngân hàng. Tuy nhiên, chiến lược này cũng đặt ra những thách thức không nhỏ. Việc lấn sân sang các lĩnh vực mới, đặc biệt là các hoạt động có độ biến động cao, đòi hỏi năng lực quản trị rủi ro ngân hàng phải được nâng cao tương xứng. Luận văn thạc sĩ "Tác động của đa dạng hóa thu nhập đến rủi ro của các ngân hàng thương mại cổ phần tại Việt Nam giai đoạn 2005-2017" của tác giả Trương Phạm Hồng Hạnh đã cung cấp một phân tích định lượng sâu sắc về mối quan hệ phức tạp này. Nghiên cứu tập trung làm rõ liệu việc gia tăng thu nhập ngoài lãi (non-interest income) thực sự giúp các ngân hàng trở nên an toàn hơn hay ngược lại, làm gia tăng nguy cơ bất ổn. Phân tích được thực hiện trên dữ liệu bảng của 23 ngân hàng TMCP tiêu biểu, giai đoạn này bao trùm cả thời kỳ tăng trưởng nóng và giai đoạn tái cấu trúc sau khủng hoảng tài chính.

1.1. Bối cảnh chuyển dịch cơ cấu thu nhập ngân hàng Việt Nam

Trước năm 2005, hệ thống ngân hàng Việt Nam hoạt động tương đối đơn giản, với nguồn thu nhập chính đến từ chênh lệch lãi suất cho vay và huy động. Tuy nhiên, kể từ năm 2005, các ngân hàng TMCP đã bắt đầu một cuộc đột phá. Các sản phẩm dịch vụ thẻ, ngân hàng điện tử, và các hoạt động đầu tư, kinh doanh vàng, chứng khoán, bất động sản thông qua các công ty con liên tục ra đời. Sự chuyển dịch này nhằm mục đích giảm sự phụ thuộc vào thu nhập từ lãi, vốn chịu nhiều ảnh hưởng bởi biến động của chính sách tiền tệ và chu kỳ kinh tế. Việc phát triển các nguồn thu nhập ngoài lãi được kỳ vọng sẽ tạo ra một bộ đệm lợi nhuận, giúp hiệu quả hoạt động ngân hàng trở nên ổn định hơn.

1.2. Lý do đa dạng hóa hoạt động kinh doanh trở nên cấp thiết

Có hai nguyên nhân chính thúc đẩy xu hướng đa dạng hóa hoạt động kinh doanh của các ngân hàng TMCP. Thứ nhất, sức ép cạnh tranh từ cả các đối thủ trong nước và các ngân hàng nước ngoài ngày càng lớn, buộc các ngân hàng phải đổi mới để giữ chân khách hàng và mở rộng thị phần. Thứ hai, sau một thời gian tích lũy về vốn, công nghệ và nguồn nhân lực, các ngân hàng đã có đủ tiềm lực để mở rộng sang các lĩnh vực kinh doanh phức tạp hơn. Việc đa dạng hóa không chỉ là một chiến lược phòng thủ để phân tán rủi ro mà còn là một chiến lược tấn công nhằm nắm bắt các cơ hội tăng trưởng mới, qua đó nâng cao lợi nhuận trên tổng tài sản (ROA) và giá trị cho cổ đông.

II. Phân tích rủi ro ngân hàng khi theo đuổi đa dạng hóa

Mặc dù lý thuyết danh mục đầu tư cho rằng đa dạng hóa giúp giảm thiểu rủi ro, thực tiễn tại các ngân hàng Việt Nam lại cho thấy một bức tranh phức tạp hơn. Việc mở rộng quá nhanh sang các lĩnh vực phi truyền thống đã bộc lộ nhiều yếu kém trong công tác quản trị rủi ro ngân hàng. Cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 và những bất ổn kinh tế vĩ mô trong nước giai đoạn sau đó đã phơi bày những rủi ro tiềm ẩn này. Nhiều ngân hàng đối mặt với tình trạng mất thanh khoản nghiêm trọng, nợ xấu gia tăng, và thua lỗ từ các hoạt động đầu tư. Điều này đặt ra câu hỏi cốt lõi: Đa dạng hóa thu nhập tác động cùng chiều hay ngược chiều đến rủi ro? Nghiên cứu cho thấy mối quan hệ này không phải là tuyến tính đơn giản. Thay vào đó, nó tồn tại một điểm tối ưu, mà vượt qua đó lợi ích của việc đa dạng hóa sẽ bị triệt tiêu bởi những rủi ro phát sinh. Việc xác định được ngưỡng này có ý nghĩa sống còn đối với việc đảm bảo an toàn tài chính ngân hàng và sự ổn định hệ thống ngân hàng nói chung. Các loại rủi ro không chỉ giới hạn ở rủi ro tín dụng truyền thống mà còn bao gồm rủi ro thị trường, rủi ro hoạt động và rủi ro thanh khoản từ các mảng kinh doanh mới.

2.1. Các loại rủi ro tiềm ẩn từ nguồn thu nhập ngoài lãi

Nguồn thu nhập ngoài lãi (non-interest income) thường đến từ các hoạt động có mức độ biến động cao hơn so với hoạt động tín dụng. Ví dụ, thu nhập từ kinh doanh chứng khoán hay ngoại hối phụ thuộc rất lớn vào diễn biến thị trường, có thể mang lại lợi nhuận đột biến nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ thua lỗ nặng nề. Tương tự, các khoản đầu tư vào công ty con trong lĩnh vực bất động sản có thể gặp rủi ro khi thị trường đóng băng. Bên cạnh rủi ro thị trường, việc triển khai hàng loạt sản phẩm dịch vụ mới cũng làm gia tăng rủi ro hoạt động do sai sót trong quy trình, lỗi hệ thống công nghệ thông tin hoặc hành vi gian lận. Những rủi ro này nếu không được nhận diện và kiểm soát chặt chẽ có thể gây tổn thất nghiêm trọng.

2.2. Ảnh hưởng từ khủng hoảng tài chính và giai đoạn tái cấu trúc

Giai đoạn 2008-2012 là một phép thử khắc nghiệt đối với hệ thống ngân hàng Việt Nam. Dưới tác động của khủng hoảng tài chính toàn cầu và chính sách thắt chặt tiền tệ trong nước, lãi suất tăng vọt, nhiều doanh nghiệp lâm vào tình trạng phá sản, kéo theo nợ xấu ngân hàng tăng cao. Các ngân hàng đã mở rộng đầu tư và cho vay quá mức vào các lĩnh vực rủi ro như bất động sản, chứng khoán đã phải chịu hậu quả nặng nề nhất. Cuộc tái cấu trúc hệ thống ngân hàng sau đó, với hàng loạt thương vụ sáp nhập và mua lại bắt buộc, là minh chứng rõ ràng cho thấy rủi ro từ việc đa dạng hóa thiếu kiểm soát có thể đe dọa sự ổn định hệ thống ngân hàng.

III. Phương pháp đo lường đa dạng hóa thu nhập và rủi ro

Để định lượng một cách khoa học tác động của đa dạng hóa thu nhập đến rủi ro, nghiên cứu đã sử dụng các chỉ số và mô hình kinh tế lượng tiên tiến. Việc lượng hóa các khái niệm trừu tượng như "đa dạng hóa" và "rủi ro" là bước nền tảng để đưa ra những kết luận khách quan, dựa trên bằng chứng thực nghiệm thay vì các nhận định cảm tính. Phương pháp luận của nghiên cứu dựa trên việc thu thập và phân tích dữ liệu tài chính chi tiết của 23 ngân hàng TMCP trong suốt 13 năm. Cách tiếp cận này cho phép các nhà nghiên cứu không chỉ xác định chiều hướng tác động mà còn đo lường được cường độ của mối quan hệ. Hai công cụ chính được sử dụng là chỉ số HHI để đo mức độ tập trung thu nhập và hệ số Z-score để đánh giá rủi ro phá sản. Việc kết hợp hai chỉ số này trong một mô hình hồi quy dữ liệu bảng cho phép phân tích tác động của đa dạng hóa trong khi kiểm soát các yếu tố đặc thù khác của ngân hàng như quy mô, tỷ lệ an toàn vốn (CAR), và hiệu quả hoạt động.

3.1. Sử dụng chỉ số HHI để đo lường mức độ đa dạng hóa

Chỉ số Herfindahl-Hirschman Index (HHI) là một thước đo mức độ tập trung được sử dụng rộng rãi. Trong nghiên cứu này, chỉ số HHI được tính toán dựa trên tỷ trọng của các nguồn thu nhập khác nhau (thu nhập từ lãi và các loại thu nhập ngoài lãi) trong tổng thu nhập của ngân hàng. Giá trị HHI càng cao cho thấy cơ cấu thu nhập ngân hàng càng tập trung vào một vài nguồn, tức là mức độ đa dạng hóa thấp. Ngược lại, HHI càng thấp thì mức độ đa dạng hóa càng cao. Bằng cách sử dụng chỉ số này, nghiên cứu có thể chuyển hóa chiến lược kinh doanh của ngân hàng thành một biến số định lượng, có thể phân tích được bằng các công cụ thống kê.

3.2. Cách tính hệ số Z score để đánh giá rủi ro phá sản

Để đo lường rủi ro tổng thể, nghiên cứu sử dụng hệ số Z-score, một chỉ số phổ biến để đánh giá khoảng cách đến điểm vỡ nợ của một tổ chức tài chính. Z-score được tính toán dựa trên ba yếu tố cốt lõi: khả năng sinh lời (đo bằng lợi nhuận trên tổng tài sản (ROA)), mức vốn chủ sở hữu (đo bằng tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản), và độ biến động của lợi nhuận. Về bản chất, hệ số Z-score đo lường số độ lệch chuẩn mà lợi nhuận có thể giảm xuống trước khi vốn chủ sở hữu bị xóa sổ hoàn toàn. Do đó, Z-score càng cao thì xác suất phá sản càng thấp, và ngân hàng được xem là càng an toàn. Chỉ số này cung cấp một thước đo toàn diện về an toàn tài chính ngân hàng.

IV. Bí quyết dùng mô hình GMM phân tích dữ liệu bảng ngân hàng

Một trong những thách thức lớn nhất trong nghiên cứu kinh tế lượng là vấn đề nội sinh, tức là khi các biến giải thích và biến phụ thuộc tác động qua lại lẫn nhau, dẫn đến kết quả ước lượng bị chệch và không đáng tin cậy. Ví dụ, rủi ro có thể ảnh hưởng đến quyết định đa dạng hóa của ngân hàng, và ngược lại. Để giải quyết triệt để vấn đề này, luận văn đã áp dụng phương pháp GMM (Generalized Method of Moments – Phương pháp ước lượng Moment tổng quát). Đây là một kỹ thuật hồi quy nâng cao, đặc biệt hiệu quả khi phân tích dữ liệu bảng động. Phương pháp GMM sử dụng các biến trễ của chính các biến trong mô hình làm biến công cụ, giúp loại bỏ tương quan giữa biến giải thích và sai số, từ đó mang lại các ước lượng vững và hiệu quả. Việc lựa chọn phương pháp này cho thấy tính nghiêm túc và khoa học của nghiên cứu, đảm bảo các kết luận rút ra có độ tin cậy cao. Đây được xem là một trong những phương pháp ưu việt nhất để phân tích mối quan hệ nhân quả trong lĩnh vực tài chính ngân hàng, đặc biệt khi xử lý các bộ dữ liệu bảng phức tạp.

4.1. Xây dựng mô hình hồi quy dữ liệu bảng Panel Data

Nghiên cứu sử dụng mô hình hồi quy dữ liệu bảng, kết hợp dữ liệu theo chuỗi thời gian (2005-2017) và dữ liệu chéo (23 ngân hàng). Cách tiếp cận này có nhiều ưu điểm hơn so với chỉ phân tích dữ liệu chuỗi thời gian hoặc dữ liệu chéo riêng lẻ. Nó cho phép kiểm soát các yếu tố không quan sát được, không đổi theo thời gian của từng ngân hàng (như văn hóa doanh nghiệp, chất lượng quản trị) và các cú sốc chung ảnh hưởng đến toàn hệ thống theo từng năm. Mô hình hồi quy xem xét rủi ro (đo bằng hệ số Z-score) là biến phụ thuộc, trong khi mức độ đa dạng hóa (đo bằng chỉ số HHI) và bình phương của nó là các biến giải thích chính.

4.2. Khắc phục hiện tượng nội sinh bằng phương pháp GMM

Hiện tượng nội sinh là một vấn đề cố hữu trong tài chính. Ví dụ, một ngân hàng có rủi ro thấp có thể tự tin hơn để theo đuổi đa dạng hóa, trong khi một ngân hàng rủi ro cao có thể buộc phải đa dạng hóa để cứu vãn tình hình. Mối quan hệ hai chiều này làm cho các phương pháp hồi quy thông thường như OLS, FEM, REM cho kết quả không chính xác. Phương pháp GMM, đặc biệt là System GMM, được thiết kế để giải quyết vấn đề này. Nó cho phép đưa biến trễ của rủi ro vào mô hình như một biến giải thích, thừa nhận rằng rủi ro của năm nay phụ thuộc vào rủi ro của năm trước. Bằng cách này, mô hình nắm bắt được tính động và loại bỏ được các ước lượng sai lệch, giúp xác định chính xác hơn tác động thực sự của đa dạng hóa thu nhập.

V. Kết quả Tác động thật của đa dạng hóa thu nhập đến rủi ro

Kết quả nghiên cứu từ luận văn đã đưa ra những phát hiện quan trọng và có ý nghĩa thực tiễn cao, góp phần làm sáng tỏ cuộc tranh luận về lợi ích và rủi ro của việc đa dạng hóa thu nhập trong ngành ngân hàng Việt Nam. Phát hiện nổi bật nhất là mối quan hệ giữa đa dạng hóa thu nhập và rủi ro không phải là một đường thẳng. Thay vào đó, nó mang hình dạng chữ U ngược. Điều này có nghĩa là khi các ngân hàng bắt đầu mở rộng từ hoạt động tín dụng truyền thống sang các hoạt động tạo thu nhập ngoài lãi, rủi ro thực sự giảm xuống. Tuy nhiên, lợi ích này chỉ tồn tại đến một ngưỡng nhất định. Nếu vượt qua ngưỡng tối ưu đó, việc tiếp tục gia tăng tỷ trọng thu nhập ngoài lãi sẽ phản tác dụng và làm gia tăng rủi ro cho ngân hàng. Cụ thể, nghiên cứu đã định lượng được điểm bùng phát rủi ro này. Kết quả này cung cấp một kim chỉ nam quan trọng cho các nhà quản lý ngân hàng trong việc xây dựng chiến lược kinh doanh nhằm tối ưu hóa hiệu quả hoạt động ngân hàng và đảm bảo an toàn tài chính ngân hàng.

5.1. Mối quan hệ phi tuyến giữa thu nhập ngoài lãi và rủi ro

Kết quả hồi quy theo phương pháp GMM cho thấy hệ số của biến đa dạng hóa thu nhập (đại diện bằng HHI) là âm và có ý nghĩa thống kê, trong khi hệ số của biến bình phương đa dạng hóa là dương và có ý nghĩa thống kê. Điều này khẳng định sự tồn tại của một mối quan hệ phi tuyến. Ban đầu, việc gia tăng tỷ trọng thu nhập ngoài lãi (non-interest income) giúp phân tán rủi ro, ổn định thu nhập và làm giảm rủi ro tổng thể của ngân hàng (tức là làm Z-score tăng lên). Lợi ích này đến từ việc các nguồn thu nhập khác nhau có chu kỳ kinh doanh và độ nhạy cảm với các yếu tố vĩ mô khác nhau, giúp bù trừ cho nhau.

5.2. Ngưỡng đa dạng hóa tối ưu để đảm bảo an toàn tài chính

Phát hiện có giá trị nhất của nghiên cứu là việc xác định được ngưỡng tối ưu. Kết quả thực nghiệm cho thấy, để rủi ro ở mức thấp nhất, tỷ lệ thu nhập ngoài lãi trên tổng thu nhập nên được duy trì ở mức tối đa là 12.4%. Khi vượt qua ngưỡng 12.4%, việc đa dạng hóa sâu hơn sẽ làm gia tăng rủi ro. Nguyên nhân có thể là do ngân hàng phải dấn thân vào những lĩnh vực quá mới mẻ, thiếu kinh nghiệm quản lý, hoặc các hoạt động này vốn dĩ có rủi ro cao. Phát hiện này là một cảnh báo quan trọng: đa dạng hóa hoạt động kinh doanh không phải là một liều thuốc vạn năng. Nó đòi hỏi một chiến lược cân bằng và năng lực quản trị rủi ro ngân hàng vượt trội để không trở thành con dao hai lưỡi, đe dọa an toàn tài chính ngân hàng.

VI. Hướng đi chiến lược cho quản trị rủi ro ngân hàng Việt Nam

Từ những kết quả nghiên cứu định lượng, luận văn đã đưa ra các khuyến nghị chính sách mang tính ứng dụng cao, hướng đến mục tiêu cuối cùng là nâng cao an toàn tài chính ngân hàng và đảm bảo sự ổn định hệ thống ngân hàng Việt Nam trong dài hạn. Các giải pháp không chỉ tập trung vào việc kiểm soát mức độ đa dạng hóa mà còn nhấn mạnh tầm quan trọng của các yếu tố nền tảng khác như vốn chủ sở hữu và quy mô hoạt động. Thay vì theo đuổi đa dạng hóa một cách ồ ạt, các ngân hàng cần xây dựng một lộ trình phù hợp với năng lực cốt lõi và khả năng quản trị của mình. Bên cạnh đó, các cơ quan quản lý nhà nước, đặc biệt là Ngân hàng Nhà nước, cũng có vai trò quan trọng trong việc định hướng, giám sát và đưa ra các quy định an toàn vĩ mô để ngăn chặn rủi ro mang tính hệ thống. Việc áp dụng các chuẩn mực quốc tế như Basel trong quản trị rủi ro ngân hàng và nâng cao tỷ lệ an toàn vốn (CAR) là những bước đi cần thiết để xây dựng một hệ thống ngân hàng vững mạnh, có khả năng chống chịu tốt hơn trước các cú sốc kinh tế trong tương lai.

6.1. Khuyến nghị chính sách đa dạng hóa thu nhập phù hợp

Khuyến nghị chính là các ngân hàng TMCP cần có một chiến lược đa dạng hóa thu nhập một cách thận trọng và có chọn lọc. Thay vì dàn trải, ngân hàng nên tập trung phát triển các mảng thu nhập ngoài lãi có sự tương đồng và bổ trợ cho hoạt động kinh doanh cốt lõi. Quan trọng hơn, cần nhận thức rõ về ngưỡng tối ưu (khoảng 12.4% theo kết quả nghiên cứu) và tránh đa dạng hóa quá mức. Việc mở rộng hoạt động phải đi đôi với đầu tư tương xứng vào hệ thống quản trị rủi ro ngân hàng, đào tạo nhân lực và nâng cấp công nghệ để kiểm soát các rủi ro mới phát sinh.

6.2. Nâng cao tỷ lệ an toàn vốn CAR và vốn chủ sở hữu

Nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng một tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản cao có tác dụng làm giảm rủi ro ngân hàng một cách đáng kể. Vốn chủ sở hữu hoạt động như một tấm đệm an toàn, hấp thụ các khoản lỗ bất ngờ và duy trì khả năng hoạt động của ngân hàng trong các điều kiện bất lợi. Do đó, việc nâng cao năng lực tài chính, đặc biệt là tăng vốn điều lệ và cải thiện tỷ lệ an toàn vốn (CAR) theo chuẩn Basel II và hướng tới Basel III, là một yêu cầu cấp bách. Một nền tảng vốn vững chắc sẽ cho phép các ngân hàng vừa theo đuổi các cơ hội tăng trưởng, vừa đảm bảo khả năng chống chịu rủi ro.

6.3. Tầm nhìn dài hạn về sự ổn định hệ thống ngân hàng

Ở cấp độ vĩ mô, các kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở để Ngân hàng Nhà nước hoàn thiện các quy định về giám sát an toàn. Cần có sự giám sát chặt chẽ hơn đối với các hoạt động đầu tư rủi ro và sở hữu chéo trong hệ thống. Việc phân tích và cảnh báo sớm các xu hướng đa dạng hóa quá mức tại từng ngân hàng là cần thiết để ngăn ngừa rủi ro lan truyền. Mục tiêu cuối cùng là xây dựng một hệ thống tài chính lành mạnh, nơi các ngân hàng phát triển bền vững, đóng góp hiệu quả vào nền kinh tế và đảm bảo sự ổn định hệ thống ngân hàng quốc gia trước những biến động khó lường của thị trường.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Giai đoạn 2005 - 2017 đánh dấu bước chuyển mình quan trọng của hệ thống ngân hàng thương mại cổ phần tại Việt Nam, chuyển dịch từ mô hình tín dụng truyền thống sang kinh doanh đa dịch vụ. Sau thời kỳ bùng nổ tín dụng ban đầu, nền kinh tế đối mặt với lạm phát 12.63% vào cuối năm 2007 và lãi suất cho vay chạm đỉnh 27%/năm vào cuối năm 2011, dẫn đến nợ xấu gia tăng và làn sóng tái cấu trúc toàn diện. Điển hình từ năm 2012 đến năm 2015, có 9 ngân hàng phải hợp nhất, sáp nhập và 3 ngân hàng bị Ngân hàng Nhà nước mua lại với giá 0 đồng. Thực trạng này đặt ra vấn đề cấp thiết về việc liệu chiến lược mở rộng nguồn thu ngoài lãi có thực sự phân tán rủi ro hay ngược lại, làm trầm trọng thêm mức độ bất ổn định tài chính.

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là nhận diện cơ cấu các nguồn thu nhập, lượng hóa mức độ đa dạng hóa thông qua các chỉ số đo lường chuyên sâu và xác định mối quan hệ tác động tuyến tính hoặc phi tuyến giữa đa dạng hóa thu nhập với rủi ro phá sản. Nghiên cứu thực hiện trên mẫu 23 ngân hàng thương mại cổ phần có dữ liệu liên tục và đáng tin cậy trong suốt 13 năm (2005 - 2017), đại diện cho phần lớn quy mô toàn hệ thống. Ý nghĩa của công trình thể hiện ở việc lượng hóa ngưỡng đa dạng hóa tối ưu, cung cấp cơ sở dữ liệu thực nghiệm giúp cơ quan quản lý và các tổ chức tín dụng kiểm soát rủi ro phá sản, chuẩn hóa năng lực an toàn vốn theo chuẩn mực Basel.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng Lý thuyết Danh mục đầu tư hiện đại (Modern Portfolio Theory) và Lý thuyết Trung gian tài chính để giải thích cơ chế bù trừ rủi ro giữa các tài sản sinh lời. Thu nhập của ngân hàng thương mại được chia thành hai nhóm chính: thu nhập từ lãi và thu nhập ngoài lãi. Trong đó, thu nhập ngoài lãi hình thành từ bốn cấu phần gồm thu phí dịch vụ và hoa hồng, kinh doanh ngoại hối và vàng bạc, hoạt động đầu tư góp vốn, cùng các khoản thu nhập bất thường khác.

Mức độ đa dạng hóa thu nhập được xác định thông qua chỉ số Herfindahl-Hirschman Index (HHI) điều chỉnh theo công thức nghịch đảo để phản ánh cùng chiều với độ phân tán nguồn thu, kết hợp với tỷ lệ thu nhập ngoài lãi trên tổng thu nhập (NON). Rủi ro phá sản tổng thể của ngân hàng được đo lường thông qua chỉ số hiệu chỉnh rủi ro Z-Score, phản ánh khoảng cách đến bờ vực mất khả năng thanh toán. Do Z-Score tỷ lệ nghịch với mức độ rủi ro, biến phụ thuộc Risk được thiết lập bằng nghịch đảo logarit tự nhiên của Z-Score nhằm đảm bảo phân phối chuẩn và phản ánh thuận chiều với xác suất phá sản.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng bộ dữ liệu bảng cân bằng thu thập từ báo cáo tài chính kiểm toán và báo cáo thường niên của 23 ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam trong giai đoạn 2005 - 2017, tạo nên 293 quan sát thực nghiệm. Cỡ mẫu 23 ngân hàng được lựa chọn có chủ đích dựa trên tiêu chí hoạt động ổn định, minh bạch thông tin liên tục và đại diện cho hơn 80% thị phần tín dụng toàn ngành.

Quy trình phân tích kinh tế lượng bắt đầu từ các mô hình hồi quy tĩnh cơ bản gồm Pooled OLS, mô hình tác động cố định (FEM) và mô hình tác động ngẫu nhiên (REM). Sau khi kiểm định Hausman và kiểm định tương quan đơn vị chéo Pesaran (với giá trị thống kê 5.0000, p-value = 0.0000) chứng minh sự hiện diện của đặc tính riêng biệt giữa các ngân hàng, các khuyết tật về phương sai sai số thay đổi và tự tương quan đã được phát hiện. Nhằm khắc phục triệt để hiện tượng biến nội sinh sinh ra từ các chỉ tiêu tài chính, nghiên cứu áp dụng phương pháp hồi quy Moment tổng quát hệ thống (System GMM). Kiểm định Arellano-Bond với bậc AR(2) và kiểm định Sargan/Hansen về tính hợp lệ của biến công cụ được thực hiện nghiêm ngặt, đảm bảo các ước lượng không bị chệch và có độ tin cậy thống kê tối ưu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Mức độ đa dạng hóa thu nhập bình quân (HHI) của các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam giai đoạn 2005 - 2017 đạt 0.19 trên thang đo từ 0 đến 0.48, cho thấy hoạt động ngân hàng phần lớn vẫn phụ thuộc vào nguồn thu tín dụng truyền thống. Chỉ số rủi ro phá sản (Risk) có sự gia tăng mạnh mẽ từ mức thấp nhất 0.23 trước khủng hoảng lên đỉnh điểm 1.45 trong giai đoạn tái cấu trúc 2011 - 2012, phản ánh mức độ dễ tổn thương của hệ thống trước các cú sốc tài chính.

Kết quả hồi quy GMM khẳng định mối quan hệ phi tuyến hình chữ U giữa đa dạng hóa thu nhập và rủi ro phá sản với độ tin cậy 99% (p-value < 0.01). Việc mở rộng nguồn thu phi tín dụng ban đầu giúp ngân hàng giảm thiểu rủi ro nhờ phân tán danh mục đầu tư. Tuy nhiên, tồn tại một điểm ngưỡng tối ưu: tỷ lệ thu nhập ngoài lãi đạt mức 12.4% tổng thu nhập (dao động từ 13.5% đến 14.3% trong các mô hình ước lượng mở rộng). Khi vượt quá ngưỡng 12.4%, việc gia tăng thêm tỷ trọng thu ngoài lãi sẽ làm rủi ro phá sản tăng ngược trở lại.

Tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản (E_A) đạt giá trị trung bình 11.3% (dao động từ 2.67% tại BIDV đến 71.2% tại NCB) và có mối tương quan nghịch với rủi ro phá sản ở mức ý nghĩa 1%. Vốn tự có đóng vai trò như tấm đệm hấp thu tổn thất tài chính hữu hiệu nhất. Ngược lại, quy mô tài sản và tỷ lệ chi phí hoạt động chưa cho thấy tác động rõ rệt lên rủi ro trong mô hình GMM, trong khi các biến số vĩ mô như tăng trưởng GDP và lạm phát biến động từ 6% đến gần 13% tác động trực tiếp đến mức độ ổn định của toàn hệ thống.

Thảo luận kết quả

Mối quan hệ phi tuyến này có thể được hình dung qua biểu đồ đường parabol giữa rủi ro phá sản và mức độ đa dạng hóa thu nhập, trong đó đáy parabol chính là điểm cực tiểu rủi ro tương ứng với mức thu nhập ngoài lãi 12.4%. Khi ngân hàng đa dạng hóa ở mức vừa phải, các dịch vụ thanh toán, thẻ và hoa hồng bảo hiểm mang lại dòng tiền ổn định mà không chịu rủi ro lãi suất. Khi vượt qua ngưỡng 12.4%, các hoạt động kinh doanh đầu tư chứng khoán, bất động sản hoặc đầu tư vàng tiềm ẩn độ biến động cao và vượt quá năng lực thẩm định của ngân hàng, dẫn đến nguy cơ mất vốn.

Kết quả này tương đồng với nghiên cứu của Matthias Kohler (2013) tại Đức và Piyadasa Edirisuriya cùng các cộng sự (2015) tại khu vực Nam Á, khi chỉ ra rằng việc mở rộng quá xa khỏi hoạt động trung gian truyền thống sẽ làm suy giảm tính ổn định. Đồng thời, nghiên cứu tái khẳng định kết luận của Kevin J. Stiroh và Adrienne Rumble (2005) về mặt trái của việc gia tăng tính nhạy cảm với các cú sốc phi lãi suất, bổ sung bằng chứng thực nghiệm quan trọng cho thị trường ngân hàng đang phát triển tại Việt Nam.

Đề xuất và khuyến nghị

Tái cơ cấu danh mục thu nhập ngoài lãi hướng tới vùng an toàn: Hội đồng quản trị và Ban điều hành các ngân hàng thương mại cổ phần cần kiểm soát tỷ trọng thu nhập ngoài lãi trong phạm vi từ 10% đến 14% tổng doanh thu trong giai đoạn 2024 - 2026. Ưu tiên mở rộng các dịch vụ thu phí thuần túy như dịch vụ thanh toán quốc tế, ngân hàng số và bancassurance thay vì tập trung vào hoạt động tự doanh hay đầu tư rủi ro.

Củng cố tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản: Các tổ chức tín dụng cần thực hiện lộ trình tăng vốn điều lệ, duy trì tỷ lệ E_A tối thiểu trên 10% và hệ số an toàn vốn (CAR) theo chuẩn mực Basel II và Basel III đạt trên 8.5% đến năm 2025. Nâng cao chất lượng nguồn vốn tự có thông qua việc trích lập quỹ dự phòng rủi ro đầy đủ và giữ lại lợi nhuận chưa phân phối.

Nâng cấp hệ thống quản trị rủi ro phi tín dụng toàn diện: Khối Quản trị Rủi ro tại các ngân hàng cần xây dựng mô hình đo lường giá trị chịu rủi ro (VaR) và kịch bản kiểm tra sức chịu đựng (Stress Testing) định kỳ hàng quý cho các danh mục đầu tư tài chính, kinh doanh ngoại hối và các khoản góp vốn liên doanh, hoàn thiện trước quý IV năm 2024.

Hoàn thiện khung pháp lý giám sát an toàn vĩ mô: Ngân hàng Nhà nước cần ban hành các thông tư quy định cụ thể về giới hạn đầu tư ngoài ngành, kiểm soát sở hữu chéo và quy định trần tỷ trọng rủi ro cho các nghiệp vụ phi truyền thống, đồng thời tích hợp chỉ số cảnh báo rủi ro Z-Score vào hệ thống giám sát từ xa của Cơ quan Thanh tra Giám sát Ngân hàng trước năm 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách tiền tệ (Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tài chính): Vận dụng các phát hiện về ngưỡng đa dạng hóa 12.4% và mối quan hệ phi tuyến để thiết kế chính sách an toàn vi mô và vĩ mô, định hình giới hạn đầu tư cho từng nhóm tổ chức tín dụng theo quy mô vốn.

Ban điều hành và Giám đốc Quản trị rủi ro (CRO) tại các ngân hàng thương mại: Tham khảo phương pháp định lượng rủi ro bằng chỉ số Z-Score nghịch đảo và cơ cấu danh mục tài sản nhằm hoạch định chiến lược kinh doanh dịch vụ phù hợp với năng lực quản trị rủi ro nội bộ.

Chuyên viên phân tích đầu tư và các quỹ đầu tư tài chính: Sử dụng mô hình đánh giá sức khỏe tài chính và mức độ phân tán rủi ro để định giá cổ phiếu ngân hàng, phân tích chất lượng lợi nhuận và dự báo khả năng chống chịu của từng ngân hàng niêm yết trong giai đoạn biến động lãi suất.

Học viên cao học, nghiên cứu sinh và giảng viên chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng: Sử dụng như một tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp nghiên cứu định lượng dữ liệu bảng động, quy trình kiểm định mô hình hồi quy GMM và tổng hợp khung lý thuyết kinh tế lượng tài chính.

Câu hỏi thường gặp

Đa dạng hóa thu nhập có luôn giúp ngân hàng thương mại giảm thiểu rủi ro phá sản không? Không, đa dạng hóa thu nhập không làm giảm rủi ro theo đường thẳng tuyến tính. Nghiên cứu chỉ ra mối quan hệ phi tuyến: việc mở rộng nguồn thu ngoài lãi chỉ giúp giảm rủi ro phá sản đến một giới hạn nhất định. Nếu vượt quá ngưỡng năng lực quản trị, các hoạt động phi tín dụng sẽ làm gia tăng độ biến động doanh thu và nâng cao rủi ro hệ thống.

Ngưỡng đa dạng hóa thu nhập tối ưu 12.4% mang ý nghĩa thực tiễn như thế nào? Ngưỡng 12.4% là tỷ lệ thu nhập ngoài lãi trên tổng thu nhập mà tại đó chỉ số rủi ro phá sản của 23 ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam đạt mức thấp nhất. Đây là điểm cân bằng chiến lược, giúp các ngân hàng tối đa hóa lợi ích từ việc phân tán nguồn thu mà không bị gánh nặng bởi chi phí vận hành và rủi ro tự doanh.

Tại sao nghiên cứu lại sử dụng nghịch đảo logarit của Z-Score để đo lường rủi ro? Chỉ số Z-Score gốc tỷ lệ thuận với mức độ an toàn tài chính, tức Z-Score càng cao thì rủi ro phá sản càng thấp. Việc lấy nghịch đảo và chuyển đổi logarit tự nhiên (1/LnZ_Score) giúp biến phụ thuộc Risk biến thiên cùng chiều với xác suất phá sản, đồng thời giảm thiểu hiện tượng giá trị ngoại lai và chuẩn hóa phân phối thống kê của dữ liệu.

Ưu điểm nổi bật của phương pháp hồi quy GMM hệ thống trong đề tài này là gì? Trong dữ liệu tài chính ngân hàng, các biến giải thích như tỷ lệ vốn, chi phí và đa dạng hóa thường có quan hệ tương hỗ hai chiều với rủi ro, gây ra hiện tượng nội sinh. Phương pháp System GMM sử dụng các biến trễ làm biến công cụ, giải quyết triệt để vấn đề nội sinh, tự tương quan và phương sai thay đổi mà các mô hình OLS, FEM hay REM không xử lý được.

Tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản đóng vai trò như thế nào đối với sự ổn định của ngân hàng? Tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản (E_A) có hệ số hồi quy âm và đạt ý nghĩa thống kê ở mức 1% trong tất cả các mô hình. Điều này chứng minh nguồn vốn tự có vững mạnh chính là lá chắn bảo vệ ngân hàng trước các cú sốc thanh khoản và nợ xấu, giúp giảm thiểu đáng kể nguy cơ mất khả năng chi trả.

Kết luận

• Đa dạng hóa thu nhập tác động phi tuyến hình chữ U đến rủi ro phá sản của các ngân hàng thương mại cổ phần tại Việt Nam, mang lại hiệu quả giảm rủi ro rõ rệt trước khi chạm ngưỡng bão hòa.
• Điểm cực tiểu rủi ro được xác định tại mức tỷ lệ thu nhập ngoài lãi 12.4% trên tổng thu nhập hoạt động, cung cấp định mức tham chiếu định lượng chính xác cho các nhà quản trị ngân hàng.
• Nâng cao tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản là giải pháp cốt lõi và bền vững nhất để giảm thiểu xác suất phá sản, củng cố mức độ an toàn của toàn hệ thống tài chính.
• Quy mô tổng tài sản và tốc độ tăng trưởng tài sản không trực tiếp làm giảm rủi ro nếu thiếu đi chiến lược kiểm soát chất lượng danh mục đầu tư và năng lực quản trị rủi ro tương xứng.
• Lộ trình thực thi: Các ngân hàng thương mại cần tái cấu trúc cơ cấu nguồn thu trong vòng 12 - 24 tháng tới, ưu tiên số hóa dịch vụ thanh toán và tăng cường năng lực vốn theo chuẩn mực quốc tế Basel III.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Giới thiệu nghiên cứu. Chương 2: Cơ sở lý thuyết và tổng quan các nghiên cứu trước đây Chương 3: Phương pháp nghiên cứu. Chương 4: Kết quả nghiên cứu. Chương 5: Kết luận.

7 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHƢƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƢỚC ĐÂY 2. M t số khái niệm cơ ản 2. Khái niệm về thu nhập của Ngân hàng thƣơng mại Thu nhập của NHTM bắt nguồn từ các khoản thu do các sản phẩm, dịch vụ và nghiệp vụ của NHTM mang lại, tuy nhiên căn cứ vào tính chất thị trường về tổng quát có thể chia thành hai loại: thu nhập lãi và thu nhập ngoài lãi. Thu nhập lãi Là các khoản thu nhập có tính chất lãi suất.

Các khoản thu nhập này không phụ thuộc vào tình hình hoạt động kinh doanh của các bên tham gia mà chỉ phụ thuộc vào số tiền và mức lãi suất được thỏa thuận trong hợp đồng giữa hai bên, hay nói khác hơn là phụ thuộc vào thị trường lãi suất, như thu lãi tín dụng, thu lãi trái phiếu chính phủ, thu lãi trái phiếu hay lãi tiền gửi tại các tổ chức tín dụng khác. Đối với các khoản thu nhập lãi này thì trong NHTM, khoản thu lãi tín dụng chiếm tỷ trọng lớn và là khoản thu quan trọng nhất bởi lẽ hoạt động tín dụng là hoạt động chính của NHTM. Thu nhập ngoài lãi Là tất cả các khoản thu nhập còn lại khác của NHTM không phụ thuộcvào thị trường lãi suất, bao gồm: - Các kho n thu t phí dịch vụ và hoa hồng: Các khoản thu phí bảolãnh, phí mở thư tín dụng, phí thu hộ, phí chi hộ, phí chuyển tiền, phídịch vụ thanh toán… và các khoản hoa hồng như hoa hồng nghiệp vụ“bancassurance” là nghiệp vụ NHTM kết hợp với các công ty bảo hiểmđể bán các sản phẩm bảo hiểm. - Các kho n thu t hoạt động thương mại:Là các khoản thu phát sinhtừ hoạt động kinh doanh mua bán của NHTM, có thể kể như kinhdoanh mua bán chứng khoán, kinh doanh mua bán vàng, kinh doanhmua bán ngoại hối… - Các kho n thu t hoạt động đầu tư: Là các khoản thu đầu tư như thutừ chứng khoán đầu tư hay thu từ góp vốn thành lập công ty ví dụ nhưthành lập công ty con.

Ở các NHTM Việt Nam phổ biến là thành lậpcác Công ty chứng khoán, bất 8 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] động sản, cho thuê tài chính, bảo hiểm.ho c góp vốn thành lập mới ho c mua lại cổ phần trong các doanhnghiệp hay liên doanh với các doanh nghiệp khác thành lập công ty liên doanh. Lợi nhuận được chia cuối năm của các công ty này gópphần tạo nên khoản thu đầu tư cho NHTM - Các kho n thu khác:Là các khoản thu từ các hoạt động không thường xuyên ho c mang tính bất thường do ví dụ như các khoản thu về từ nghiệp vụ mua bán nợ, thanh lý tài sản,… 2. Khái niệm về đa ạng hóa thu nhập của NHTM Trong hoạt động kinh doanh, các NHTM luôn thực hiện việc đa dạng hóa thu nhập Đa dạng hóa thu nhập là quá trình làm phong ph và đa dạng các nguồn thu nhập của ngân hàng thông qua việc đa dạng hóa các sản phẩm, dịch vụ, nghiệp vụ NHTM và các hoạt động kinh doanh khác màluật pháp không cấm. Vì thế đa dạng hóa thu nhập đồng nghĩa với việc đa dạng hóa các sản phẩm dịch vụ, nghiệp vụ ngân hàng và các hoạt động khác nhằm mục đích gia tăng thu nhập tìm kiếm lợi nhuận.

Các phƣơng thức đa ạng hóa thu nhập của NHTM Theo khái niệm trên rõ ràng việc đa dạng hóa thu nhập gồm ba phương thức hoạt động chính là mở rộng sản phẩm, mở rộng các nghiệp vụ ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác, vì thế hiện nay trên thế giới người ta phân chia các phương thức đa dạng hóa thu nhập gồm: Đa dạng hóa thu nhập thông qua việc mở rộng các chủng loại sản phẩm dịch vụ, đa dạng hóa thu nhập thông qua việc mở rộng thị trườngvà đa dạng hóa hoàn toàn theo Lipczynski và các đồng tác giả (2005, trang 593). Trong các vấn đề kinh tế hiện nay, người ta thường thiên về hướng tiếp cận đo lường và định lượng, vấn đề nào muốn quản lý được thì phải đo lường được, có đo lường được thì mới quản lý được Theo hướng tiếp cận này, vấn đề đa dạng hóa đã được nhiều chuyên gia kinh tế trên thế giới nghiên cứu và đưa ra nhiều cách đo lường. Trong một nghiên cứu, JacobA.Biker và Katharina Haaf (A.Bikker, et al., 2002) đã liệt kê 10 chỉ số đo lường đa dạng hóa trong ngành công nghiệp ngân hàng 9 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] do nhiều tác giảt rước đây đã nghiên cứu bao gồm: (1) Chỉ số k bank - Concentration Ratio(CRk); (2) Chỉ số Herfindahl-Hirschman Index (HHI); (3) Chỉ số Hall-Tideman Index (HTI); (4) Chỉ số Rosenbluth Index (RI); (5) Chỉ sốComprehensive Industrial Concentration Index (CCI); (6) Chỉ số Hannahand Kay Index (HKI); (7) Chỉ số U Index (U); (8) Chỉ số MultiplicativeHause Index (Hm); (9) Chỉ số Additive Hause Index (Ha); (10) Chỉ số Entropy Diversification Index (EDI). Rủi ro ngân hàng Rủi ro là một khái niệm phổ biến, hầu như ai cũng có thể biết đến phạm trù này Tuy nhiên cho đến nay lại không có một khái niệm thống nhất nào về rủi ro.

Những trường phái khác nhau, các tác giả khác nhau đưa ra những khái niệm rủi ro khác nhau. Những khái niệm này rất phong ph và đa dạng và khó có thể dẫn chứng hết được, tuy nhiên có thể tóm lược các nội dung chính trong tất cả các khái niệm về rủi ro bao gồm các ý: - Rủi ro là một sự không chắc chắn là một tình trạng bất ổn với nhiều khả năng có thể xảy ra. - Trong các khả năng có thể xảy ra có ít nhất một khả năng đem lại một kết quả không mong muốn. - Kết quả không mong muốn khi xảy ra có thể gây ra tổn thất, thiệt hại cho đối tượng g p rủi ro.

Hiện nay, trong lĩnh vực tài chính ngân hàng, khái niệm rủi ro được định nghĩa một cách cụ thể hơn là: “Rủi ro là kh năng x y ra tổn thất gây ra bởi các sự kiện không mong muốn và tổn thất này chính là sự khác biệt giữa lợi nhuận thực tế và lợi nhuận kỳ vọng” Như vậy với định nghĩa rủi ro như trên các rủi ro phải ước đoán được xác suất xảy ra và các tổn thất được đo lường bằng sự khác biệt giữa lợi nhuận thực tế và lợi nhuận kỳ vọng Hay nói khác hơn trong lĩnh vực tài chính ngân hàng khi nói đến rủi ro là nói đến quan hệ giữa lợi nhuận thực tế và lợi nhuận kỳ vọng. Lợi nhuận kỳ vọng chính là lợi nhuận trung bình có trọng số là xác suất xảy ra các giá 10 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] trị lợi nhuận, và sự khác biệt giữa lợi nhuận thực tế và lợi nhuận kỳ vọng được đo lường bởi độ lệch chuẩn Độ lệch chuẩn chính là thước đo của rủi ro. Phân loại rủi ro Rủi ro của NHTM rất đa dạng và có thể được phân tích theo nhiều khía cạnh khác nhau. Một số loại rủi ro của NHTM cũng giống như các doanh nghiệp khác như rủi ro pháp lý, rủi ro chiến lược, rủi ro năng lực… và các loại rủi ro xét đến cùng là sự tổn thất là sự sụt giảm lợi nhuận.

Tại NHTM có 4 loại rủi ro cơ bản gồm: rủi ro tín dụng, rủi ro lãi suất, rủi ro tỷ giá và rủi ro thanh khoản (Rose, 1999). Trong bài nghiên cứu này, tác giả xem xét đến rủi ro phá sản của ngân hàng thương mại cổ phần tại Việt Nam Đây là rủi ro tổng thể bao gồm các loại rủi ro trên nhằm đánh giá tác động của đa dạng hóa cấu tr c thu nhập đến nguy cơ phá sản của các NHTMCP Việt Nam 2. Đo lƣờng rủi ro Việc đo lường rủi ro phá sản đối với các NHTM là hết sức cần thiết bởi lẽ chấp nhận rủi ro là trung tâm của hoạt động ngân hàng. Các ngân hàng cần đo lường các rủi ro làm cơ sở cho việc đánh giá các cơ hội kinh doanh dựa trên mối quan hệ rủi ro - lợi ích nhằm tìm ra những cơ hội đạt được những lợi ích xứng đáng với mức rủi ro chấp nhận.

Ngân hàng sẽ hoạt động tốt nếu mức rủi ro mà ngân hàng gánh chịu là hợp lý, kiểm soát được vànằm trong phạm vi khả năng các nguồn lực tài chính của ngân hàng. Qua việc phân tích các loại rủi ro cơ bản trên ta có thể thấy được đây là những rủi ro tất yếu và không thể loại trừ của NHTM, những loại rủi ro này khi xảy ra đều mang lại tổn thất về lợi nhuận cho NHTM Đối với từng loại rủi ro cơ bản trên, người ta đều có cách lượng hóa để đo lường chúng, tuy nhiên trong mục tiêu nghiên cứu của đề tài này chính là đo lường mức độ rủi ro phá sản hay rủi ro tổng thể của NHTM Theo định nghĩa rủi ro đã nêu, đo lường mức độ rủi ro chính là đo lường độ tổn thất mà rủi ro gây ra và mức độ tổn thất này được đo bằng sự chênh lệch giữa lợi nhuận thực tế và lợi nhuận kỳ vọng trong đó độ lệch chuẩn là thước đo Hiện nay nhiều nhà nghiên cứu kinh tế trên thế giới khi nghiên cứu về rủi ro phá sản của NHTM thường sử dụng chỉ số Z-Score hay c n gọi là chỉ số hiệu 11 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] chỉnh rủi ro làm công cụ để đo lường mức độ rủi ro phá sản ngân hàng. Theo nghiên cứu của Sissy và cộng sự 2016 và nghiên cứu của Kohler 2013 (được đăng trên SJR: www.com) thì chỉ số Z-Score được tính như sau: ̅̅̅̅̅̅ ̅̅̅̅̅̅ Trong đ Z-Score: Chỉ số hiệu chỉnh rủi ro; ̅̅̅̅̅̅: Lợi nhuận sau thuế trên Tổng tài s n bình quân của hai năm liền kề; ̅̅̅̅̅̅: Bình quân vốn chủ sở hữu của 2 năm liền kề trên tổng tài s n bình quân của 2 năm liền kề. Chỉ số Z-Score được tính dựa trên tổng số các số bình quân của lợi nhuận sau thuế trên tổng tài sản và vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản (vì rủi ro được tính trong thời kỳ còn ROA, E, A trên báo cáo tài chính là số thời điểm nên tác giả đã lấy số bình quân) Đối với một NHTM, tại một thời điểm tổng vốn chủ sở hữu và lợi nhuận sau thuế có được là tất cả nguồn lực của chủ sở hữu.

Do vậy chỉ số Z-Score không chỉ đo lường mức độ rủi ro mà c n đo lường khả năng phá sản khánh kiệt hay phá sản của NHTM.