Luận văn thạc sĩ về pháp luật bảo hiểm thất nghiệp và thực tiễn tại Nghệ An

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu pháp luật bảo hiểm thất nghiệp và thực tiễn thực hiện ở nghệ an, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong lĩnh vực

• Tác giả: Ngô Thị Thu Hoài
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Kim Phụng
• Trường học: Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Kinh tế
• Đề tài: Pháp luật bảo hiểm thất nghiệp và thực tiễn thực hiện ở Nghệ An
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁP LUẬT BẢO HIỂM THẤT NGHIỆP
• 1.1. KHÁI NIỆM PHÁP LUẬT BHTN
• 1.1.1. Khái niệm thất nghiệp và người thất nghiệp
• 1.1.2. Khái niệm BHTN
• 1.1.3. Khái niệm pháp luật BHTN
• 1.2. CÁC NGUYÊN TẮC CỦA PHÁP LUẬT BHTN
• 1.3. NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA PHÁP LUẬT BHTN
• 2. CHƯƠNG 2: PHÁP LUẬT BHTN VIỆT NAM HIỆN HÀNH VÀ THỰC TIỄN THỰC HIỆN Ở NGHỆ AN
• 2.1. CÁC QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VIỆT NAM HIỆN HÀNH VỀ BHTN
• 2.2. THỰC TIỄN THỰC HIỆN BHTN Ở NGHỆ AN
• 2.2.1. Tình hình lao động, việc làm, thất nghiệp và nhu cầu tham gia BHTN ở Nghệ An
• 2.2.2. Những kết quả đạt được trong ba năm thực hiện BHTN ở Nghệ An
• 2.2.3. Những vướng mắc, tồn tại trong quá trình thực hiện BHTN ở Nghệ An
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ KIẾN NGHỊ NHẰM HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC HIỆN BHTN Ở NGHỆ AN
• 3.1. MỘT SỐ KIẾN NGHỊ CỤ THỂ NHẰM HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT BHTN
• 3.2. MỘT SỐ KIẾN NGHỊ NHẰM TỔ CHỨC THỰC HIỆN BHTN HIỆU QUẢ
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG, HÌNH VẼ, SƠ ĐỒ

Tóm tắt

I. Pháp luật bảo hiểm thất nghiệp

Pháp luật bảo hiểm thất nghiệp là hệ thống các quy định pháp lý điều chỉnh việc đóng góp, quản lý và sử dụng quỹ bảo hiểm thất nghiệp. Nó bao gồm các quy định về đối tượng tham gia, điều kiện hưởng, mức hưởng, và thời gian hưởng trợ cấp thất nghiệp. Thực tiễn pháp luật trong lĩnh vực này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý nhà nước, người lao động và người sử dụng lao động. Bảo hiểm thất nghiệp tại Nghệ An đã được triển khai từ năm 2009, tuy nhiên, vẫn còn nhiều vướng mắc trong quá trình thực hiện.

1.1 Khái niệm và nguyên tắc

Khái niệm bảo hiểm thất nghiệp được hiểu là sự bảo đảm thu nhập cho người lao động khi họ mất việc làm. Các nguyên tắc cơ bản bao gồm: sự đóng góp từ ba bên (Nhà nước, người lao động, người sử dụng lao động), kết hợp giữa trợ cấp tạm thời và giải quyết việc làm. Thất nghiệp và pháp luật có mối quan hệ mật thiết, đặc biệt trong việc bảo vệ quyền lợi của người lao động.

1.2 Nội dung cơ bản

Nội dung cơ bản của pháp luật bảo hiểm thất nghiệp bao gồm các quy định về đối tượng tham gia, tổ chức thực hiện, và quản lý quỹ bảo hiểm. Luật bảo hiểm thất nghiệp tại Việt Nam quy định rõ các chế độ hưởng và điều kiện để người lao động được nhận trợ cấp. Thực tiễn áp dụng pháp luật tại Nghệ An cho thấy sự cần thiết của việc hoàn thiện các quy định này.

II. Thực tiễn pháp luật bảo hiểm thất nghiệp tại Nghệ An

Thực tiễn pháp luật bảo hiểm thất nghiệp tại Nghệ An đã được nghiên cứu và đánh giá qua các năm từ 2009 đến 2012. Bảo hiểm thất nghiệp tại Nghệ An đã đạt được một số kết quả nhất định, nhưng cũng bộc lộ nhiều hạn chế. Thực trạng bảo hiểm thất nghiệp cho thấy sự cần thiết phải cải thiện hệ thống quản lý và nâng cao nhận thức của người lao động.

2.1 Tình hình thực hiện

Tình hình lao động, việc làm và thất nghiệp tại Nghệ An đã được phân tích chi tiết. Nghệ An và bảo hiểm thất nghiệp đã có những bước tiến đáng kể trong việc triển khai chính sách này. Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng pháp luật còn gặp nhiều khó khăn, đặc biệt là trong việc quản lý quỹ và giải quyết các vướng mắc phát sinh.

2.2 Những vướng mắc và tồn tại

Những vướng mắc trong quá trình thực hiện bảo hiểm thất nghiệp tại Nghệ An bao gồm: thiếu nhân lực, hạn chế trong công tác tuyên truyền, và sự phối hợp chưa đồng bộ giữa các cơ quan. Thực trạng bảo hiểm thất nghiệp cũng cho thấy sự cần thiết phải hoàn thiện các quy định pháp luật để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả của chính sách.

III. Kiến nghị hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả

Kiến nghị hoàn thiện pháp luật bảo hiểm thất nghiệp tập trung vào việc mở rộng đối tượng tham gia, hoàn thiện các chế độ hưởng, và cải thiện quy định về quỹ bảo hiểm. Nâng cao hiệu quả thực hiện bảo hiểm thất nghiệp tại Nghệ An đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý và sự tham gia tích cực của người lao động.

3.1 Hoàn thiện pháp luật

Hoàn thiện pháp luật bảo hiểm thất nghiệp cần tập trung vào việc điều chỉnh các quy định về đối tượng tham gia, điều kiện hưởng, và mức hưởng. Chính sách bảo hiểm thất nghiệp cần được cập nhật để phù hợp với thực tiễn và đảm bảo quyền lợi của người lao động.

3.2 Nâng cao hiệu quả thực hiện

Nâng cao hiệu quả thực hiện bảo hiểm thất nghiệp tại Nghệ An đòi hỏi sự cải thiện trong công tác quản lý, tuyên truyền, và đào tạo nhân lực. Thực tiễn áp dụng pháp luật cần được đánh giá thường xuyên để kịp thời điều chỉnh và khắc phục các hạn chế.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Chính sách bảo hiểm thất nghiệp chính thức có hiệu lực thi hành tại Việt Nam từ ngày 01/01/2009 theo quy định của Luật Bảo hiểm xã hội năm 2006, đánh dấu bước tiến quan trọng trong mạng lưới an sinh xã hội quốc gia. Tại tỉnh Nghệ An, với quy mô dân số xấp xỉ 3,0 triệu người và lực lượng trong độ tuổi lao động chiếm trên 62,0% (tương đương 1,5 triệu người), áp lực giải quyết việc làm luôn là bài toán cấp thiết. Hậu quả của cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu giai đoạn 2008 - 2009 đã khiến khoảng 10.000 lao động tại Nghệ An mất việc làm, đặt ra yêu cầu bức thiết phải triển khai đồng bộ các công cụ trợ cấp và nâng đỡ thị trường lao động. Mặc dù tỷ lệ thất nghiệp chung của tỉnh đã giảm từ 7,83% vào đầu năm 2005 xuống 5,81% vào cuối năm 2010, nhưng tính bền vững của việc làm vẫn đối mặt với nhiều rủi ro.

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là làm sáng tỏ cơ sở lý luận về bảo hiểm thất nghiệp, phân tích thực trạng các quy định pháp luật hiện hành và đánh giá toàn diện kết quả thực tiễn qua 3 năm đầu triển khai (2009 - 2011) tại tỉnh Nghệ An. Thông qua việc phân tích dữ liệu thực tế về quy mô tham gia, số thu quỹ, công tác chi trả trợ cấp và hoạt động xúc tiến việc làm, đề tài chỉ ra những bất cập pháp lý và vướng mắc thực tiễn. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi cung cấp hệ thống luận cứ khoa học và số liệu thực chứng, đóng góp trực tiếp vào quá trình sửa đổi, hoàn thiện hệ thống chính sách bảo hiểm thất nghiệp quốc gia và nâng cao hiệu lực thực thi tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng thuyết an sinh xã hội hiện đại và nguyên tắc chia sẻ rủi ro ba bên trong quan hệ lao động. Cơ chế này xác định trách nhiệm đồng hành giữa người lao động đóng 1%, người sử dụng lao động đóng 1% và Nhà nước hỗ trợ 1% từ ngân sách trên tổng quỹ tiền lương, tiền công tháng đóng bảo hiểm thất nghiệp. Hệ thống lý luận của đề tài tích hợp các chuẩn mực quốc tế từ Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), bao gồm Công ước số 44 năm 1934 về phòng chống thất nghiệp, Công ước số 102 năm 1952 về quy phạm tối thiểu an toàn xã hội (quy định mức trợ cấp tối thiểu bằng 45% tiền lương trước khi mất việc trong thời gian ít nhất 13 tuần), và Công ước số 168 năm 1988 về xúc tiến việc làm và bảo vệ chống thất nghiệp.

Bốn khái niệm cốt lõi được định hình chặt chẽ bao gồm: Thất nghiệp (tình trạng tổng cung lao động vượt quá khối lượng việc làm hiện có); Người thất nghiệp (người trong độ tuổi lao động, có khả năng lao động, đang không có việc làm và tích cực tìm kiếm việc làm); Bảo hiểm thất nghiệp (chế độ bù đắp một phần thu nhập và hỗ trợ người lao động duy trì, tìm kiếm việc làm); và Quỹ bảo hiểm thất nghiệp (quỹ tài chính độc lập, tập trung, hình thành từ sự đóng góp của các bên).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp toàn diện thu thập từ các báo cáo tổng kết giai đoạn 2009 - 2011 của Bảo hiểm xã hội tỉnh Nghệ An, Sở Lao động - Thương binh và Xã hội tỉnh Nghệ An và Trung tâm Giới thiệu việc làm Nghệ An. Dữ liệu bao quát toàn bộ 20 đơn vị hành chính cấp huyện, thành phố, thị xã trên địa bàn tỉnh, khảo sát trên cơ sở hơn 8.000 doanh nghiệp đang hoạt động và 278 dự án đầu tư với tổng vốn đăng ký trên 95.000 tỷ đồng trong giai đoạn 2006 - 2010.

Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa phép duy vật biện chứng, phương pháp phân tích quy phạm pháp luật, so sánh luật học và phương pháp thống kê mô tả. Cỡ mẫu khảo sát bao trùm toàn bộ 24.764 người tham gia bảo hiểm thất nghiệp năm 2009 đến hơn 25.800 người vào cuối năm 2011, cùng 1.865 hồ sơ hưởng trợ cấp được thụ lý năm 2010. Việc lựa chọn phương pháp phân tích quy phạm kết hợp dữ liệu thống kê định lượng giúp phản ánh khách quan khoảng cách giữa các quy định trong văn bản luật với diễn biến thực tế tại cơ sở, từ đó bảo đảm tính thuyết phục và giá trị ứng dụng của các kết luận khoa học.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, diện bao phủ đối tượng tham gia bảo hiểm thất nghiệp tại Nghệ An có sự tăng trưởng vững chắc nhưng chưa tương xứng với tiềm năng. Năm 2009, toàn tỉnh có 24.764 người tham gia, đến tháng 12/2011 con số này đã tăng lên hơn 25.800 người, chủ yếu tập trung ở khu vực hành chính sự nghiệp, doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài. Tuy nhiên, khối doanh nghiệp tư nhân và hợp tác xã có tỷ lệ tham gia còn rất khiêm tốn so với tổng số hơn 1,0 triệu lao động đang hoạt động kinh tế.

Thứ hai, công tác giải quyết chế độ trợ cấp diễn ra kịp thời nhưng có sự mất cân đối nghiêm trọng giữa chi trả trợ cấp tiền mặt và hỗ trợ đào tạo nghề. Năm 2010, cơ quan chức năng đã ban hành quyết định hưởng trợ cấp thất nghiệp cho 1.865 người. Dù chính sách đã thực hiện tốt chức năng bù đắp thu nhập tạm thời, nhưng tỷ lệ người thất nghiệp đăng ký học nghề để chuyển đổi việc làm chỉ đạt dưới 5%, cho thấy vai trò chủ động tái hòa nhập thị trường lao động chưa đạt kỳ vọng.

Thứ ba, tình trạng nợ đọng, chậm đóng bảo hiểm thất nghiệp của các doanh nghiệp diễn biến phức tạp. Năm 2010, Bảo hiểm xã hội tỉnh Nghệ An đã phải lập hồ sơ khởi kiện ra tòa án 4 doanh nghiệp nợ đọng kéo dài gồm Công ty Nạo vét đường biển 2, Công ty Cổ phần Xây dựng và Tư vấn thiết kế cầu đường Nghệ An, Công ty Cổ phần Gốm Vinh Viglacera và Công ty Cổ phần Công nghiệp ô tô Trường Sơn. Đến năm 2011, tiếp tục có 2 đơn vị bị khởi kiện là Công ty Công trình giao thông miền Trung và Công ty Cổ phần Đầu tư xây dựng 24.

Thứ tư, thủ tục hành chính bộc lộ nhiều điểm nghẽn pháp lý. Quy định người lao động phải nộp đủ hồ sơ trong vòng 15 ngày kể từ ngày đăng ký thất nghiệp, bao gồm việc xuất trình sổ bảo hiểm xã hội đã chốt, tạo ra rào cản lớn. Trên thực tế, quy trình chốt và trả sổ bảo hiểm tại nhiều doanh nghiệp thường kéo dài từ 30 đến 60 ngày, khiến không ít lao động bị quá hạn nộp hồ sơ và mất quyền lợi chính đáng.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những tồn tại trên bắt nguồn từ cả góc độ thể chế lẫn năng lực thực thi. Khủng hoảng kinh tế khiến các doanh nghiệp địa phương gặp khó khăn tài chính, dẫn đến tình trạng chây ỳ đóng quỹ và trốn tránh nghĩa vụ chốt sổ cho người lao động khi đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động. Quy định pháp luật hiện hành chưa có chế tài đủ mạnh để buộc người sử dụng lao động phải cấp giấy xác nhận chấm dứt hợp đồng đúng thời hạn cho người lao động.

Khi mô tả diễn biến qua các bảng số liệu thống kê trong nghiên cứu, đặc biệt là Bảng 2.1 về tình hình thực hiện chính sách và Bảng 2.2 về số thu qua các năm, có thể thấy rõ nguồn thu quỹ liên tục gia tăng nhưng chi phí dành cho hoạt động tư vấn, giới thiệu việc làm và dạy nghề lại chiếm tỷ trọng quá nhỏ. So sánh với chuẩn mực của Công ước số 168 từ ILO, chính sách bảo hiểm thất nghiệp tại Việt Nam nói chung và Nghệ An nói riêng trong giai đoạn này mới chỉ dừng lại ở tính chất bị động là cứu trợ kinh tế sau khi mất việc, chưa kích hoạt mạnh mẽ cấu phần tích cực là chủ động xúc tiến việc làm và nâng cao kỹ năng nghề nghiệp cho người lao động.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, sửa đổi quy định về quy trình và thời hạn giải quyết chế độ bảo hiểm thất nghiệp. Cần nâng thời hạn nộp hồ sơ hưởng trợ cấp từ 15 ngày lên 30 ngày kể từ ngày đăng ký thất nghiệp, đồng thời quy định chế tài xử phạt hành chính nghiêm khắc buộc người sử dụng lao động phải hoàn tất thủ tục chốt và trả sổ bảo hiểm xã hội cho người lao động trong thời hạn tối đa 7 ngày làm việc. Cơ quan chủ trì thực hiện là Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội phối hợp với Bảo hiểm xã hội Việt Nam trình Quốc hội trong kỳ sửa đổi luật tiếp theo.

Thứ hai, mở rộng diện đối tượng tham gia bắt buộc và tăng cường biện pháp thu nợ. Từng bước mở rộng diện tham gia bảo hiểm thất nghiệp đối với người lao động có hợp đồng mùa vụ từ 3 tháng trở lên và người làm việc trong các hộ kinh doanh cá thể. Đặt mục tiêu nâng tốc độ tăng trưởng đối tượng tham gia tại Nghệ An lên 15% đến 20% mỗi năm trong giai đoạn 2012 - 2015. Bảo hiểm xã hội tỉnh Nghệ An cần chủ động phối hợp với các cơ quan tư pháp đẩy mạnh công tác thanh tra liên ngành và xử lý dứt điểm các đơn vị nợ đọng kéo dài trên 6 tháng.

Thứ ba, tái cơ cấu cơ chế tài chính và quản lý quỹ bảo hiểm thất nghiệp. Xây dựng lộ trình giảm dần tỷ lệ hỗ trợ cố định 1% từ ngân sách Nhà nước khi quỹ đã đi vào vận hành ổn định, chuyển vai trò của ngân sách sang cơ chế bảo trợ và cấp bù khi quỹ phát sinh mất cân đối tài chính lớn. Bộ Tài chính và Bảo hiểm xã hội Việt Nam cần thiết lập các danh mục đầu tư bảo toàn vốn an toàn, tạo lợi nhuận bền vững để tái đầu tư cho hệ thống an sinh.

Thứ tư, nâng cao chất lượng mạng lưới đào tạo nghề và dịch vụ việc làm. Nâng cấp Trung tâm Giới thiệu việc làm tỉnh Nghệ An và hoàn thiện hệ thống Sàn giao dịch việc làm định kỳ được vận hành từ tháng 10/2010. Phấn đấu nâng tỷ lệ người nhận trợ cấp thất nghiệp được tư vấn học nghề và kết nối việc làm mới thành công đạt mức 35% đến 40% trong vòng 6 tháng kể từ khi mất việc. Sở Lao động - Thương binh và Xã hội tỉnh Nghệ An cần liên kết chặt chẽ với hơn 8.000 doanh nghiệp trên địa bàn để đào tạo sát với nhu cầu thực tế của thị trường.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm cơ quan quản lý nhà nước và lập pháp: Các chuyên viên, nhà nghiên cứu tại Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, Ủy ban Xã hội của Quốc hội có thể sử dụng các số liệu thực chứng từ 3 năm đầu triển khai tại địa phương làm cơ sở lý luận và thực tiễn để thẩm tra, hoàn thiện Dự thảo Luật Việc làm và sửa đổi Luật Bảo hiểm xã hội.

Nhóm cơ quan thực thi chính sách an sinh xã hội: Lãnh đạo và cán bộ nghiệp vụ thuộc Bảo hiểm xã hội các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương có thể học hỏi bài học kinh nghiệm của Bảo hiểm xã hội tỉnh Nghệ An trong việc vận hành mô hình một cửa liên thông, phối hợp liên ngành giải quyết hồ sơ và áp dụng biện pháp tố tụng để thu hồi nợ đọng quỹ.

Nhóm người sử dụng lao động và cán bộ quản trị nhân sự: Các doanh nghiệp, hiệp hội nghề nghiệp nắm rõ các khung quy chuẩn pháp lý bắt buộc về trích nộp 1% quỹ lương, trách nhiệm pháp lý khi chấm dứt hợp đồng lao động và quy trình bảo lưu thời gian đóng bảo hiểm xã hội cho nhân sự, hạn chế tối đa rủi ro tranh chấp lao động.

Nhóm viện nghiên cứu, giảng viên và học viên chuyên ngành luật: Giảng viên, sinh viên và học viên cao học chuyên ngành Luật Kinh tế, Luật Lao động và An sinh xã hội có được nguồn tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp tiếp cận luật học thực nghiệm, phân tích chuẩn mực quốc tế từ ILO và kỹ năng đánh giá tác động chính sách xã hội.

Câu hỏi thường gặp

Nguyên tắc ba bên trong cơ chế đóng góp quỹ bảo hiểm thất nghiệp được quy định như thế nào? Theo quy định hiện hành, quỹ được duy trì nhờ sự đóng góp định kỳ hàng tháng từ ba nguồn: người lao động đóng 1% tiền lương tháng, người sử dụng lao động đóng 1% quỹ tiền lương của các lao động tham gia và ngân sách Nhà nước hỗ trợ 1% quỹ tiền lương. Mô hình này bảo đảm sự gắn kết trách nhiệm xã hội và chia sẻ rủi ro chung giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người lao động.

Vì sao thời hạn 15 ngày nộp hồ sơ sau khi đăng ký thất nghiệp lại gây khó khăn cho người lao động? Quy định yêu cầu hồ sơ phải có bản chính sổ bảo hiểm xã hội đã chốt thời gian đóng. Tuy nhiên trong thực tế, việc rút sổ bảo hiểm xã hội từ doanh nghiệp cũ thường kéo dài từ 30 đến 60 ngày do thủ tục đối soát phức tạp hoặc doanh nghiệp chây ỳ nợ tiền đóng, khiến người lao động không kịp hoàn tất hồ sơ trong 15 ngày theo luật định.

Chức năng của chính sách bảo hiểm thất nghiệp theo tiêu chuẩn quốc tế gồm những nội dung gì? Theo Công ước số 102 và Công ước số 168 của ILO, chính sách bảo hiểm thất nghiệp có hai chức năng căn bản: bù đắp thu nhập tạm thời thông qua trợ cấp tiền mặt và chủ động hỗ trợ người lao động tái hòa nhập thị trường thông qua các biện pháp tư vấn, giới thiệu việc làm, chi trả bảo hiểm y tế và hỗ trợ kinh phí học nghề chuyển đổi.

Cơ quan Bảo hiểm xã hội tỉnh Nghệ An đã xử lý các trường hợp doanh nghiệp nợ đọng bảo hiểm thất nghiệp bằng biện pháp nào? Bên cạnh công tác đôn đốc và thu lãi chậm đóng, Bảo hiểm xã hội tỉnh Nghệ An đã thực hiện các biện pháp pháp lý quyết liệt thông qua việc khởi kiện ra tòa án đối với các đơn vị nợ lớn kéo dài, tiêu biểu là 4 doanh nghiệp trong năm 2010 và 2 doanh nghiệp trong năm 2011 để thu hồi nợ bảo vệ quyền lợi người lao động.

Mức hưởng trợ cấp thất nghiệp hàng tháng của người lao động được xác định trên cơ sở nào? Mức hưởng trợ cấp thất nghiệp hàng tháng được tính bằng 60% mức bình quân tiền lương, tiền công tháng đóng bảo hiểm thất nghiệp của 6 tháng liền kề trước khi thất nghiệp. Mức chi trả này vừa bảo đảm mức sống sinh hoạt tối thiểu cho người lao động, vừa tạo động lực kinh tế thúc đẩy họ chủ động tìm kiếm công việc mới có thu nhập cao hơn.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về chế độ bảo hiểm thất nghiệp dựa trên chuẩn mực của các Công ước ILO số 44, 102 và 168, đồng thời phân tích sâu sắc các nguyên tắc vận hành quỹ an sinh ba bên tại Việt Nam.
• Công trình cung cấp bức tranh thực chứng sống động về 3 năm triển khai chính sách tại tỉnh Nghệ An giai đoạn 2009 - 2011, ghi nhận sự gia tăng quy mô với hơn 25.800 người tham gia và 1.865 trường hợp được giải quyết chế độ trong năm 2010.
• Nghiên cứu nhận diện chính xác các rào cản thể chế, đặc biệt là nút thắt thủ tục nộp sổ bảo hiểm xã hội trong 15 ngày, tỷ lệ tham gia đào tạo nghề còn thấp và tình trạng nợ đọng kéo dài tại các doanh nghiệp.
• Hệ thống 4 nhóm giải pháp được đề xuất mang tính đột phá, chú trọng việc nới lỏng thời hạn hoàn thiện hồ sơ lên 30 ngày, mở rộng đối tượng tham gia bắt buộc và thiết lập cơ chế thoái vốn ngân sách Nhà nước hợp lý.
• Luận văn là tài liệu tham khảo học thuật và thực tiễn có giá trị cao, tạo tiền đề vững chắc cho các cơ quan quản lý, viện nghiên cứu và doanh nghiệp cùng phối hợp hoàn thiện mạng lưới an sinh xã hội bền vững cho người lao động Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 MOT SO VAN DE LÝ LUẬN VÉ PHAP LUAT BẢO HIEM THAT NGHIỆP 1. KHÁI NIEM PHAP LUẬT BHTN 1. Khái niệm that nghiệp va người that nghiệp Thất nghiệp là một hiện tượng kinh tế - xã hội tồn tại trong nền kinh tế thị trường. Ở hau hết các quốc gia có chế độ chính trị, trình độ phát triển khác nhau đều có một ty lệ thất nghiệp nhất định.

Công ước số 102 (1952) của tố chức Lao động quốc tế (ILO) đã đưa ra khái niệm thất nghiệp tại Điều 20: “7hát nghiệp là hiện tượng NLD bị ngừng thu nhập do không có khả năng tìm được việc làm thích hợp trong trường hợp người đó có khả năng làm việc và sẵn sàng làm việc”. Định nghĩa này của ILO dựa trên một tiêu chí quan trọng “sự ngừng thu nhập” của NLD dé xác định hiện tượng thất nghiệp. Quan điểm này xuất phat từ căn cứ chỉ có việc làm mới mang lại thu nhập cho NLD và việc bị ngừng thu nhập đồng nghĩa với việc bị mắt việc làm. Định nghĩa này còn chỉ ra điều kiện NLD bị “øgừng thu nhập”, bi coi là thất nghiệp là NLD không có khả năng tìm việc làm thích hợp trong khi có khả năng và sẵn sàng làm việc để tạo ra thu nhập.

Định nghĩa thất nghiệp của ILO được nhiều nước tán thành và đưa vào áp dụng ở quốc gia mình. Theo đó có thể hiểu thất nghiệp là tình trạng phát sinh khi “tổng cung về lao động của những NLD muốn làm việc với mức tiền lương danh nghĩa tại một thời điểm lớn hơn khối lượng việc làm hiện có”[39]. Ở nước ta, dưới góc độ pháp lý thì thuật ngữ “thất nghiệp” cũng đã từng được đề cập ở hai văn bản, đó là: Sắc lénh số 29/SL ngày 12/03/1947 (Điều 76) và Nghị định số 233/HĐBT ngày 22/6/1990 của Hội đồng bộ trưởng ban hành quy chế lao động đối với các xí nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (khoản 1 Điều 46). Trong hai văn bản này mới chỉ đề cập thuật ngữ thất nghiệp mà không đưa ra một định nghĩa về thất nghiệp.

Trên cơ sở quan điểm nêu trên về thất nghiệp của Tổ chức lao động quốc tế (ILO), Văn phòng lao động quốc tế (BIT) đã đưa ra khái niệm về người thất nghiệp như sau: Người thất nghiệp là người trong độ tuổi lao động, có khả năng lao động nhưng không có việc làm. Họ có thé là người chưa có việc làm hoặc có việc làm nhưng đã thôi việc và đang can tìm việc lam có thu nhập [56, tr. Định nghĩa này cho thấy, không phải người nào không có việc làm cũng được xếp vào nhóm “người thất nghiệp”, mà phải có những điều kiện nhất định thì họ mới được coi là người thất nghiệp. Sở dĩ người thất nghiệp phải là người “trong độ tuổi lao động, có khả năng lao động” là vì, về mặt tự nhiên, con người chỉ có thé lao động khi cơ thể đạt đến một sự phát triển về thê lực và trí lực- tức là phải đạt đến một độ tudi nào đó dé có thé bằng chính hành vi của mình thực hiện các công việc phù hợp - và chưa bị suy giảm khả năng lao động do tuổi già.

Và có một thực tế là không phải tất cả những người trong độ tuổi lao động đều có thé tham gia lao động, mà một bộ phận do những nguyên nhân nào đó (tàn tật, tai nạn.) dẫn đến không có khả năng lao động. Bên cạnh các đặc trưng kê trên, người thất nghiệp còn phải là người “đang không có việc lam, dang di tìm việc lam”. Tinh trạng không có việc làm của những người thất nghiệp được hiểu là họ không có các nguồn thu nhập dưới dạng tiền lương do không tham gia quan hệ lao động. Những người không có việc làm nhưng phải đang tích cực tìm kiếm việc làm và sẵn sàng đi làm khi được giới thiệu của cơ quan lao động mới được coi là “người thất nghiệp”.

Đây là điều kiện quan trọng để phân biệt người thất nghiệp và người không có việc làm nói chung. Xuất phát từ khái niệm thất nghiệp của ILO, pháp luật của các nước đã đưa ra khái niệm về người thất nghiệp. Khoản 4 Điều 3 Luật BHXH 2006 của Việt Nam .quy định: “Người thất nghiệp là người dang đóng BHTN mà bị mất việc làm hoặc cham dứt HĐLĐ, HĐLV nhưng chưa tìm được việc làm”. Việc xác định khái niệm “người thất nghiệp” là vấn đề quan trọng, liên quan đến nhiều vấn đề, trong đó quan trọng nhất là vấn đề xác định phạm vi, đối tượng điều chỉnh của chế độ BHTN.

Do đặc điểm xã hội và chính sách kinh tế của từng quốc gia, khái niệm “người thất nghiệp” có thể được mở rộng hoặc thu hẹp. Khái niệm “người thất nghiệp” theo quy định của pháp luật Việt Nam đã được thu hẹp lại so với quan điểm của ILO. Điều này cũng hoàn toàn phù hợp với cơ chế quản lý nguồn lao động của Việt Nam và cũng là phù hợp khi chúng ta lần đầu triển khai thực hiện chế độ bảo hiểm được đánh giá là khó thực hiện nhất trong các chế độ BHXH này. Như vậy, trên thế giới tuy có những quan niệm rộng, hẹp khác nhau về người thất nghiệp nhưng tựu trung ở ba tiêu chí cơ bản để xác định người thất nghiệp như sau: (1) có kha năng lao động: (2) đang không có việc làm; (3) đang tìm việc làm.

Khái nệm BHTN Dé giải quyết tình trạng thất nghiệp, nhiều biện pháp đã được thực hiện nhằm trợ giúp kịp thời cho những người thất nghiệp trong thời gian chưa tìm được việc làm và tạo cơ hội cho họ học nghé, tim kiém công việc mới. Một trong số các biện pháp đó là xây dựng và thực hiện chế độ BHTN. BHTN đã xuất hiện từ cuối thế kỷ XIX, khởi đầu là nguồn tài chính của quỹ công đoàn, dần dần một số chủ doanh nghiệp vì lợi ích của chính mình để 6n định đội ngũ của công nhân lành nghề đã thành lập quỹ trợ cấp thôi việc, nghỉ việc tạm thời, thất nghiệp một phần trong đoanh nghiệp. Về sau, một số thành phó, chính quyền đứng ra thành lập quỹ BHTN với phương thức tự nguyện và đến những năm đầu của thế kỷ XX, BHTN được tiến hành theo phương thức bắt buộc có sự tham gia của Nhà nước, NLĐ và NSDLĐ.

BHTN được ban hành để bù đắp thu nhập cho người bị thất nghiệp và tạo điều kiện thuận lợi cho người bị thất nghiệp có cơ hội quay trở lại thị trường lao động, kích thích họ tích cực tìm việc làm và sẵn sàng đi làm việc theo sự giới thiệu của cơ quan lao động. Trợ cấp thất nghiệp được chi trả cho những cá nhân bị thất nghiệp nhưng bản thân họ không có lỗi và họ đã mat đi nguồn sinh sống của bản thân và gia đình. Việc chỉ trả trợ cấp thất nghiệp nhằm hỗ trợ một phần thu nhập cho NLD bị mất việc làm và giúp họ có điều kiện học nghé, tạo cơ hội tiếp tục tham gia thị trường lao động. Nguồn chi trả được lấy từ một quỹ tài chính tập trung được tồn tích dần bởi sự đóng góp của NSDLĐ, NLĐ có hỗ trợ thêm của Nhà nước.

Từ những phân tích trên đây có thể hiểu khái niệm BHTN theo hướng: BHTN là sự bảo đảm hoặc bù đắp một phan thu nhập từ lao động của NLD bị mat việc lam do thất nghiệp, thông qua việc hình thành và sử dụng một quỹ tài chính được đóng góp từ các bên tham gia BHTN, nhằm góp phan đảm bảo an toàn đời sống của NLD và gia đình họ, đồng thời góp phan bảo đảm an toàn xã hội. Theo Công ước số 102 của ILO, BHTN là một trong chín nhánh của BHXH. Cùng với các chế độ BHXH khác, chế độ BHTN đã góp phần hoàn thiện và nâng cao kha năng bảo vệ NLD của hệ thống pháp luật về BHXH. Giống như các chế độ BHXH khác, BHTN cũng xuất phát từ quan hệ lao động, có mục đích bù đắp thu nhập của NLĐ.

Bên cạnh đó, BHTN cũng có một số đặc trưng riêng: Thứ nhất, BHTN xuất phát từ quan hệ lao động nhưng khi thực hiện lại liên quan nhiều đến lĩnh vực việc làm. Việc thực hiện chỉ trả trợ cấp thất nghiệp luôn được gan với van dé giải quyêt việc làm cho NLD. Thứ hai, BHTN không chỉ thu và chỉ trả trợ cấp thất nghiệp mà còn thực hiện các biện pháp để đưa NLĐ trở lại thị trường lao động. Do đó, cơ quan BHTN vừa có trách nhiệm đăng ky thất nghiệp, kiểm tra các điều kiện của NLD trước khi trả trợ cấp thất nghiệp vừa phải kịp thời nam bắt các thông tin về thị trường lao động để giới thiệu việc làm, đào tạo nghé phù hợp cho người thất nghiệp.

Đây là điểm khác biệt của hoạt động quản lý BHTN so với việc quản lý các chế độ BHXH khác. Thứ ba, đối tượng áp dụng chế độ BHTN là những người trong độ tuổi lao động, có sức lao động nhưng bị mắt việc làm, tạm thời không có thu nhập và sẵn sàng trở lại làm việc. Như vậy, đối tượng hưởng BHTN là những NLD bị chấm dứt quan hệ lao động một cách không tự nguyện trong khi họ vẫn có khả năng lao động. Còn đối tượng của các chế độ BHXH khác là những NLD vẫn đang tồn tại quan hệ lao động (chế độ trợ cấp ốm đau; thai sản) hoặc chấm dứt quan hệ lao động do không có khả năng tiếp tục làm việc (hưu trí; tử tuất).

Thứ tw, việc thực hiện chế độ BHTN rất phức tạp và khó quản lý. Quy mô và tý lệ thất nghiệp không thể dự đoán chính xác, gây khó khăn rất lớn trong việc hạch toán và cân đối thu — chỉ của quỹ BHTN. Hoạt động của BHTN lại có mối liên quan mật thiết với hệ thống đào tạo nghề, các trung tâm giới thiệu việc làm và chương trình quốc gia về việc làm nên phải có sự phối hợp đồng bộ giữa cơ quan quan lý BHTN với các cơ quan quan lý chức năng khác trong lĩnh vực lao động việc làm. BHTN không chỉ bó hẹp trong việc thực hiện các nghiệp vụ BHXH thuần tuý mà còn phải giúp NLĐ tìm kiếm và tạo việc làm.

Đây là hai chức năng cơ bản của BHTN và cũng là điểm khác biệt cơ bản của BHTN so với các chế độ BHXH khác. Thứ năm, việc xác định điều kiện hưởng trợ cấp thất nghiệp khó khăn hơn so với các chế độ BHXH khác. Sở dĩ như vậy vì ranh giới để phân định giữa có việc làm và không có việc làm, giữa có thu nhập và không có thu nhập không rõ ràng, khó xác định và kiểm tra trong thực tế.