Đặt vấn đề Ngành điện đã trở thành một phần không thể thiếu trong nền kinh tế của mỗi quốc gia. Để khắc phục những tồn tại, đáp ứng những thách thức mới trong công cuộc phát triển đất nước, ngành điện cần phải tiếp tục sắp xếp, đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, đảm bảo giá cả, độ tin cậy, chất lượng, quyền tự do lựa chọn của khách hàng đồng thời có khả năng cạnh tranh với các công ty điện lực trong khu vực và thế giới là vấn đề thiết yếu. Trong giai đoạn trước những năm 1980, ngành điện ở hầu hết các quốc gia trên thế giới đều hoạt động theo mô hình độc quyền liên kết dọc. Doanh nghiệp của nhà nước quản lý và vận hành độc quyền toàn bộ các khâu từ phát điện, truyền tải điện, phân phối điện, bán lẻ điện và điều độ hệ thống điện.
Ở mô hình này có ưu điểm là chỉ đạo tập trung, thực hiện vận hành và phát triển ngành theo kế hoạch, quy hoạch của Nhà nước. Tuy nhiên, nhược điểm lớn là không có tính cạnh tranh, không tạo ra động lực để nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh, khó thu hút đầu tư và làm tăng áp lực về vốn đầu tư cho ngành điện đối với ngân sách. Do đó, từ sau năm 1980, xu hướng phát triển thị trường điện đã diễn ra ở nhiều quốc gia khi mà quan niệm về độc quyền trong ngành điện dần thay đổi và lợi ích của việc phát triển thị trường điện mang lại cho nền kinh tế được đặt lên hàng đầu. Ở nước ta, ngành điện có lịch sử phát triển lâu dài và đã đóng góp nhiều cho sự phát triển kinh tế xã hội.
Chính phủ đã sớm có lộ trình hoàn thiện tổ chức, cải thiện và tự do hóa cơ chế cạnh tranh Thị trường điện ở khâu sản xuất, buôn bán điện và bán lẻ điện. Lộ trình, các điều kiện và cơ cấu ngành điện để hình thành và phát triển các cấp độ thị trường điện lực tại Việt Nam được hình thành và phát triển qua 03 cấp độ như hình 1.1 Lộ trình hình thành và phát triển TTĐ Việt Nam [1] i) Thị trường phát điện cạnh tranh (cấp độ 1): Tiếp tục thực hiện thị trường phát điện cạnh tranh đến hết năm 2014; ii) Thị trường bán buôn điện cạnh tranh (cấp độ 2) Từ năm 2015 đến năm 2016: Thực hiện thị trường bán buôn điện cạnh tranh thí điểm. Từ năm 2017 đến năm 2021: Thực hiện thị trường bán buôn điện cạnh tranh hoàn chỉnh. iii) Thị trường bán lẻ điện cạnh tranh (cấp độ 3): Từ năm 2021 đến năm 2023 Thực hiện thị trường bán lẻ điện cạnh tranh thí điểm; Từ sau năm 2023 thực hiện thị trường bán lẻ điện cạnh tranh hoàn chỉnh.
Cho đến nay, thị trường phát điện cạnh tranh vận hành chính thức từ ngày 1/7/2012 và đã chuyển sang cấp độ thị trường bán buôn điện cạnh tranh vận hành từ ngày 01/01/2019, trong khi đó thị trường bán lẻ điện vẫn chưa được triển khai thực hiện. Do đó, thị trường điện vẫn còn tồn tại một số hạn chế như sau: Thứ nhất, cơ chế gia điện chưa hợp lý, chưa phản ánh đúng bản chất giá cả thị trường và quan hệ cung – cầu, chịu sự điều tiết mạnh của Nhà nước, đó là tình trạng “bao cấp” trong ngành điện chưa hoàn toàn được xóa bỏ. Thứ hai, thị trường điện vẫn bị chi phối bởi các công ty trực thuộc hoặc có sở hữu của Tập đoàn điện lực Việt Nam – vốn là công ty độc quyền trong ngành. Việc 3 thu hút vốn đầu tư từ các thành phần kinh tế trong và ngoài nước, đặc biệt là kinh tế tư nhân tham gia hoạt động ngành điện còn gặp nhiều khó khăn.
Thứ ba, khách hàng sử dụng điện vẫn chưa có quyền lựa chọn nhà cung cấp dịch vụ nên chưa được đảm bảo đầy đủ về quyền lợi của người tiêu dùng. Điều này tạo ra nghịch lý trong quan hệ mua bán khi mà quan hệ giữa nhà cung cấp và khách hàng là không cân xứng một cách tương đối. Xuất phát từ thực trạng thị trường điện tại Việt Nam, học viên đã lựa chọn đề tài “Mô hình thị trường bán lẻ điện cạnh tranh tại Việt Nam” làm đề tài cho Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Kỹ thuật điện. Đây là nghiên cứu cần thiết để góp phần hình thành một số giải pháp phát triển toàn diện thị trường điện nói chung và thị trường điện cạnh tranh bán lẻ nói riêng, hướng đến một thị trường điện cạnh tranh toàn diện, cung cấp điện năng đến khách hàng một cách an toàn, tin cậy với dịch vụ chất lượng cao, giá cả hợp lý và đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia.
Mục tiêu đề tài Tổng hợp kinh nghiệm quốc tế về phát triển thị trường điện, đánh giá hiện trạng thị trường bán lẻ điện tại Việt Nam, từ đó đưa ra những điều chỉnh cho mô hình thị trường bán lẻ điện cạnh tranh tại Việt Nam phù hợp với thông lệ quốc tế, đáp ứng các yêu cầu của ngành điện Việt Nam, nhằm đảm bảo các mục tiêu cụ thể như sau: - Đảm bảo cung cấp điện ổn định, đầy đủ. - Cho phép khách hàng sử dụng điện lựa chọn, thay đổi đơn vị cung cấp điện. - Giá bán lẻ điện phản ánh đúng chi phí hợp lý hợp lệ và có tính cạnh tranh, đảm bảo phát triển ngành điện bền vững. - Nâng cao tính cạnh tranh, đảm bảo sự công bằng, bình đẳng, minh bạch trong các hoạt động giao dịch mua bán điện.
- Thu hút vốn đầu tư từ mọi thành phần kinh tế trong và ngoài nước tham gia hoạt động điện lực, giảm dần đầu tư của Nhà nước cho ngành điện. 4 - Nâng cao hiệu quả trong sản xuất, giảm chi phí sản xuất, quản lý các khâu, đảm bảo phát triển bền vững. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu - Tổng hợp kinh nghiệm phát triển thị trường điện của một số quốc gia phát triển và một số quốc gia có điều kiện tương đồng với Việt Nam. - Đánh giá hiện trạng thị trường điện Việt Nam bao gồm thị trường phát điện cạnh tranh, thị trường bán buôn và thị trường bán lẻ điện tại Việt Nam.
- Về mặt không gian và thời gian, Luận văn nghiên cứu thực trạng thị trường điện bán lẻ tại Việt Nam và các nước trên thế giới trong giai đoạn 2004 đến 2023, định hướng phát triển đến 2050. Ý nghĩa của luận văn 1. Ý nghĩa thực tiễn Luận văn đã chỉ ra sự cần thiết phải giảm dần sự điều tiết của Nhà nước đối với giá điện để thị trường điện vận hành theo cơ chế thị trường, qua đó khuyến khích đầu tư phát triển ngành điện đồng thời thực hiện đồng bộ các giải pháp huy động đầu tư tư nhân vào phát triển nguồn cung điện năng. Luận văn cũng chỉ ra rằng, để phát triển thị trường điện toàn diện cả ba cấp cần phải thực hực hiện tốt quản lý nhu cầu điện và duy trì mức tăng trưởng phù hợp.
Đây là biện pháp hiệu quả để giảm thiểu áp lực lên nguồn cung điện năng đảm bảo cơ cấu tiêu thụ hợp lý góp phần phát triển kinh tế - xã hội bền vững. Trên thực tế, luận văn có khả năng áp dụng vào lộ trình phát triển thị trường bán lẻ điện cạnh tranh Việt Nam. Ý nghĩa khoa học Luận văn chỉ ra sự cần thiết phải xóa bỏ sự điều tiết của Nhà nước đối với giá điện, tách bạch các chính sách hỗ trợ an sinh xã hội ra khỏi giá điện, để giá điện vận hành theo cơ chế kinh tế thị trường, qua đó khuyến khích đầu tư phát triển ngành điện, tạo môi trường đầu tư công khai, minh bạch, nâng cao hiệu quả trong sản xuất, vận hành và cung ứng điện. Cơ sở lý luận và giả thiết khoa học Luận văn được nghiên cứu dựa trên đường lối, chính sách của Đảng và pháp luật của Nhà nước về phát triển năng lượng quốc gia phù hợp với thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, xu thế hội nhập quốc tế.
Phương pháp nghiên cứu Để thực hiện luận văn, học viên sử dụng các phương pháp nghiên cứu cơ bản của kinh tế thị trường để nghiên cứu thị trường điện trong sự vận động, phát triển và liên hệ với các yếu tố ảnh hưởng. Bên cạnh đó, luận văn nghiên cứu kinh nghiệm phát triển thị trường điện của một số nước trên thế giới về phát triển thị trường điện. Đóng góp của luận văn Kết quả của luận văn là Mô hình thị trường bán lẻ điện cạnh tranh ở Việt Nam. Nhấn mạnh sự cần thiết giảm dần sự điều tiết của Nhà nước đối với giá điện, thúc đẩy thị trường điện hoạt động theo cơ chế thị trường.
Luận văn cũng nhấn mạnh rằng để phát triển thị trường điện một cách bền vững, việc quản lý nhu cầu điện và duy trì mức tăng trưởng phù hợp là rất quan trọng. Điều này có thể giúp giảm áp lực lên nguồn cung điện, đồng thời đảm bảo một cơ cấu tiêu thụ hợp lý. Qua đó, khuyến khích đầu tư và phát triển ngành điện, huy động đầu tư tư nhân vào nguồn cung điện, góp vào sự phát triển kinh tế - xã hội bền vững. Luận văn còn là tài liệu tham khảo cho các nhà hoạch định chính sách nhà nước và quản lý kinh tế ở doanh nghiệp điện nói chung, EVN nói riêng.
6 CHƯƠNG 2 MỘT SỐ KINH NGHIỆM THỊ TRƯỜNG ĐIỆN THẾ GIỚI 2. Kinh nghiệm của Singapore 2. Giới thiệu Hiện nay, toàn bộ thị trường điện Singapore được quản lý bởi Cơ quan Thị trường Năng lượng (EMA) thuộc Bộ Công Thương Singapore, cơ quan trực tiếp giám sát và quản lý các hoạt động điện lực. Các khâu: Phát điện, truyền tải, vận hành thị trường điện, bán lẻ và phân phối điện được tách bạch và thực hiện bởi các đơn vị khác nhau.
Tổng công suất đặt hệ thống điện Singapore là 13.614,4MW, trong đó chiếm phần lớn là các nhà máy Tuabin khí (chiếm trên 95%) [2]. Thị trường điện bán lẻ cạnh tranh của Singapore đã đạt đến mức hoàn chỉnh, tất cả các khách hàng đều có thể tự do lựa chọn đơn vị bán lẻ điện hoặc mua điện theo giá bán lẻ được điều tiết. Quá trình cải cách và tái cơ cấu ngành Điện Trước 1995, ngành điện Singapore theo mô hình liên kết dọc và do nhà nước sở hữu. Năm 1995, Singapore thành lập Uỷ ban quản lý ngành điện và khí để chuẩn bị cho việc xây dựng thị trường điện.
Năm 1998, bắt đầu vận hành thị trường điện bán buôn, trong đó Công ty lưới điện quốc gia thực hiện chức năng vận hành thị trường và hệ thống điện.