Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ HUYỆN VỊ XUYÊN TỈNH HÀ GIANG 1. Vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên Vị Xuyên là một huyện biên giới phía bắc của Việt Nam, thuộc tỉnh Hà Giang. Huyện Vị Xuyên nằm trong khoảng 22 034’20’’ đến 2302’30’’ vĩ Bắc và 105030’ đến 104043’ kinh Đông. Phía Bắc giáp huyện Quản Bạ, phía Nam giáp huyện Bắc Quang, phía Đông giáp huyện Bắc Mê, thành phố Hà Giang và huyện Na Hang tỉnh Tuyên Quang, phía Tây giáp huyện Ma Li Pho tỉnh Vân Nam (Trung Quốc), phía Tây Nam giáp huyện Hoàng Su Phì [3, tr.
Sách Đại Nam nhất thống chí có viết: “huyện Vị Xuyên ở cách Phủ 77 dặm về phía Nam; đông - tây cách nhau 89 dặm, nam - bắc cách nhau 125 dặm; phía đông đến địa giới châu Chiêm Hóa và Vĩnh Điện 60 dặm; phía tây đến địa giới huyện Vĩnh Tuy 29 dặm, phía nam đến địa giới huyện Hàm Yên 88 dặm, phía bắc đến địa giới huyện Để Định và Vĩnh Điện 37 dặm” [27, tr. Theo sách Đồng Khánh địa dư chí, viết “huyện Vị Xuyên phía đông giáp giới hai huyện châu Để Định, Chiêm Hóa; phía tây giáp giới hai huyện châu Vĩnh Tuy, Lục Yên; phía nam giáp giới huyện Hàm Yên; phía bắc giáp giới phủ Khai Hóa nước Thanh. Đông - tây cách nhau 4 ngày đường, nam - bắc cách nhau 9 ngày đường” [42, tr. Địa hình Vị Xuyên khá phức tạp, phía Tây và Tây Bắc của huyện phần lớn là những dãy núi đá cao, nhiều vực sâu, rừng già, phần còn lại là những dải đồi, núi đất nối nhau liên tiếp.
Xen kẽ với những dãy núi là những thung lũng tương đối bằng phẳng, phì nhiêu tạo thành những cánh đồng lúa nước như cánh đồng Trung Thành, Việt Lâm, Tùng Bá… Vị Xuyên có nhiều đỉnh núi cao. Độ cao trung bình là 1.600m, có nhiều đỉnh cao từ 1.000m, điển hình là đỉnh Tây Côn Lĩnh cao tới 2. Tây Côn là một trong những ngọn núi cao nhất Việt Nam, được coi là “nóc nhà” của núi rừng Đông Bắc. Dải núi nằm ở phía Tây của Hà Giang, trải dài trên hai huyện Hoàng Su Phì và Vị Xuyên.
Rừng núi Vị Xuyên được chia làm hai loại: Rừng trên núi đất, đồi đất và rừng trên núi đá vôi. Rừng ở đây cung cấp cho cư dân địa phương nhiều lâm thổ 10 c sản quý. “ …Trên rừng có nhiều lâm thổ sản có giá trị, các loại gỗ quý như: Đinh, trai, nghiến, lát, phơ mu và rất nhiều song mây, tre, nứa, vầu …có hàng trăm loại dược thảo …” [3, tr. Rừng Vị Xuyên còn là nơi sinh sống của nhiều loại muông thú như hổ, báo, gấu, sơn dương, hươu, nai, cầy hương, lợn rừng, khỉ, trăn … Đất ở Vị Xuyên có nhiều loại, nhưng chủ yếu là đất nâu đỏ trên đá mắc ma bazơ và trung tính, đất nâu đỏ trên đá vôi, đất đỏ vàng, ngoài ra còn có đất phù sa ven các sông, suối, đất thung lũng dốc tụ, đất mùn vàng nhạt trên núi cao có diện tích không đáng kể.
Nhìn chung, đất có dinh dưỡng tốt thích hợp với cây ăn quả, hoa màu và cây công nghiệp. Vị Xuyên là nơi đầu nguồn của Sông Lô trên lãnh thổ Việt Nam, sông bắt nguồn từ Vân Nam - Trung Quốc và chảy vào địa phận Hà Giang tại xã Thanh Thủy (Vị Xuyên), sông chảy theo hướng bắc - nam, đoạn sông chảy qua địa bàn huyện dài 70 km với nhiều ghềnh thác, nước chảy xiết, thuyền, bè đi lại rất khó khăn. Ngoài sông Lô, còn có sông Miện và nhiều suối lớn nhỏ rất đa dạng được đổ đều trên địa bàn huyện [3, tr. Sách Đại Nam nhất thống chí chép: “Sông Lô ở cách huyện Vĩnh Tuy 49 dặm về phía tây bắc, phát nguyên từ phía đông phủ Khái Hóa nước Thanh, chảy vào địa hạt Tuyên Quang, qua địa phận các châu huyện Vính Tuy, Vị Xuyên, Chiêm Hóa, Hàm Yên, có nước sông Yên Long và sông Gâm hợp vào, rồi chảy qua phía đông tỉnh thành, gồm 74 dặm, có 173 thác, nước chảy như tên bắn, đường thủy rất hiểm trở, hạ lưu hợp với sông Chảy rồi đổ vào ngã ba sông Bạch Hạc tỉnh Sơn Tây.
Bản triều năm Minh Mệnh thứ 17 đúc cửu đỉnh, khắc hình tượng vào anh đỉnh; năm Tự Đức thứ thứ 3, liệt vào hàng sông lớn, chép trong điển thờ” [27, tr. Ngoài hệ thống sông ngòi, Vị Xuyên còn có hệ thống ao, hồ khá phong phú, tiêu biểu là Hồ Noong tọa lạc bên dãy núi Tây Côn Lĩnh thuộc địa phận xã Phú Linh có diện tích mặt nước hơn 20 ha (vào mùa cạn) và khoảng 80 ha (vào mùa mưa), là tiềm năng rất lớn cho việc nuôi trồng và đánh bắt thủy sản cũng như thu hút được đông đảo du khách tới thăm quan. 11 c Bên cạnh đó, huyện còn có suối nước khoáng nóng Quảng Ngần có nhiệt độ trung bình khoảng 610C nằm cạnh Quốc lộ 2 trên đường đi lên thành phố Hà Giang. Những năm gần đây, UBND tỉnh cùng với huyện Vị Xuyên đã xây dựng thành khu Du lịch sinh thái thu hút được đông đảo du khách mỗi khi đến Hà Giang.
Như vậy, sông suối, ao hồ có vai trò rất lớn trong đời sống và thông thương của cư dân. Đó là nguồn nước lớn với nguồn thủy sản dồi dào và đường giao thông thuận tiện. Cư dân Vị Xuyên đã tận dụng những cánh đồng phù sa màu mỡ được các con sông bồi đắp để phát triển kinh tế nông nghiệp, sử dụng nguồn nước dồi dào để tưới tiêu, đóng bè mảng chuyên chở hàng hóa ngược xuôi, khai thác nguồn thủy sản phục vụ đời sống. Là khu vực nằm trong phạm vi của đới khí hậu gió mùa ẩm, mùa đông lạnh, khô hạn và mùa hạ nóng ẩm mưa nhiều: “Mùa hè và mùa thu thường mưa nhiều, mùa đông và mùa xuân thường âm u, mỗi khi mưa lâu tiếp đến ngày nắng, khí nóng khác thường; đến tiết sương giáng thường có gió rét, tháng 3 và tháng 9 khí nóng nung nấu, nhiều người bị cảm…” [27 tr.
Ở Vị Xuyên do điều kiện địa lý cảnh quan quy định nên: “Trong năm chỉ có hai tổng Phù Loan, Nhân Mục cùng các xã Vô Điếm, Bằng Hành, Hướng Minh tổng Bằng Hành, xã Phú Linh tổng Phú Linh dân cư ở những nơi sông núi giáp nhau, cứ khoảng giờ Thân, giờ Mùi sương mù khí độc bốc lên, đến giữa giờ Thìn (hôm sau) mới tan. Các tổng xã khác dân ở hang sâu, giữa giờ Mùi khí độc bốc lên, đến giữa giờ Tỵ (hôm sau) mới tan. Tháng 3 đến tháng 7 mưa nhiều, nước sông dâng cao. Các thánh 8, 9 thời tiết ấm áp, nắng tạnh.
Các tháng mùa đông khí trời lạnh sáng càng rét đậm. tháng giêng, tháng hai thì chỉ se lạnh mà thôi” [42, tr. Nhìn chung khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa đã tạo thuận lợi cho phát triển kinh tế nhất là với sản xuất nông nghiệp. Lượng bức xạ phong phú nền nhiệt lượng cao là thuận lợi đối với việc tạo ra sinh khối lớn giúp cho cây trồng như cam, quýt, chè phát triển, các ngành khai thác và chế biến gặp nhiều thuận lợi, các ngành du lịch và giao thông có thể hoạt động quanh năm.
Khí hậu mát ở vùng cao cho phép trồng cây dược liệu quý như thảo quả, sa nhân… và chăn nuôi gia súc. Tuy nhiên về mùa đông nhiều đợt gió lạnh buốt tràn về gây ra sương muối, mùa hè mưa nhiều nên thường xảy ra lụt 12 c lội, lũ quét đã gây ảnh hưởng không nhỏ đến đời sống và sản xuất của nhân dân trong huyện, đặc biệt là đối với nông, lâm nghiệp. Về giao thông, Vị Xuyên đã có một số đường giao thông quan trọng. Sách Đồng Khánh địa dư chí có chép đến một số đường giao thông của Vị Xuyên như: Có một đường quan báo, ba tuyến đường nhỏ.
Mỗi tuyến đường đi từ điểm này đến điểm kia hết ít nhất một ngày [42, tr. Các tuyến đường này giữ vai trò quan trọng trong việc thông thương đi lại của cư dân Vị Xuyên cũng như buôn bán trao đổi hàng hóa, tiếp xúc và giao lưu văn hóa của cư dân trong huyện cũng như với các địa phương lân cận. Tuy nhiên các tuyến đường này hầu hết là đường đất, nhỏ hẹp, vượt đèo, dốc khó đi. Ngày nay, huyện Vị Xuyên có hệ thống giao thông đường bộ phát triển với hơn 30 km quốc lộ 2 chạy qua là điều kiện vô cùng thuận lợi cho sự phát triển kinh tế - văn hóa.
Các tuyến đường liên tỉnh, liên huyện, liên xã phát triển mạnh, 100% xã có đường rải nhựa tới Ủy ban. Với chương trình xây dựng nông thôn mới, các con đường bê tông nông thôn đã và đang được triển khai để thúc đẩy sự phát triển kinh tế, văn hóa, giáo dục, nâng cao đời sống của nhân dân trong huyện. Tài nguyên khoáng sản, Vị Xuyên nằm trong vùng sinh khoáng Đông Bắc Việt Nam. Qua khảo sát thăm dò của các nhà địa chất bước đầu đã phát hiện nhiều mỏ và điểm quặng với một số khoáng sản có giá trị thương mại qui mô địa phương.
Đó là khoáng sản kim loại quặng sắt (Tùng Bá), mangan (Linh Hồ) chì - kẽm (Na Sơn - Tùng Bá) vàng sa khoáng ở Bình Vàng - Đạo Đức. Khoáng sản phi kim loại: cao lanh (Tùng Bá); đá vôi có nhiều ở Thanh Thủy, Minh Tân; than bùn ở Hồ Noong - Phú Linh, nước khoáng nóng (Quảng Ngần). Khái quát lịch sử hành chính Lịch sử hành chính huyện Vị Xuyên nói riêng, Hà Giang nói chung gắn liền với lịch sử phát triển của vùng đất Tuyên Quang. Tuyên Quang thời Hùng Vương là một trong 15 bộ của quốc gia Lạc Việt, vùng đất này là địa bàn cư trú của vùng Tây Vu.
Trong thời kỳ Bắc thuộc kéo dài hàng nghìn năm, vùng đất này vẫn nằm trong địa phận huyện Tây Vu thuộc quận Giao Chỉ. Đến thế kỷ XI mang tên châu Bình Nguyên, thời Lý thuộc Phủ Phú Lương, thời Trần là Trường Phú Linh. 13 c Năm 1407 nhà Minh diệt nhà Hồ. Minh Thành Tổ xuống chiếu đổi nước ta làm quận Giao Chỉ như một địa phương của nhà Minh.
Dưới quận, nhà Minh lập ra 15 phủ gồm 36 châu, 181 huyện và 5 châu trực thuộc thẳng vào quận; trong đó Tuyên Quang và Hà Giang thuộc châu Tuyên Hóa, rồi phủ Tuyên Hóa trực thuộc quận Giao Chỉ. Sau khi đánh đuổi giặc Minh, nhà Lê củng cố, tăng cường chế độ trung ương tập quyền, chia nước ta làm 5 đạo: Nam đạo, Bắc đạo, Đông đạo, Tây đạo, Hải đạo và chia các lộ, trấn, phủ, châu, huyện lệ thuộc vào các đạo. Tuyên Quang thuộc vào Tây đạo.