CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KIỂM SOÁT RỦI RO TÍN DỤNG TRONG CHO VAY HỘ SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. KHÁI QUÁT VỀ CHO VAY HỘ SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP CỦA NHTM 1. Khái quát về cho vay của NHTM a. Khái niệm cho vay Cho vay là hình thức cấp tín dụng, theo đó NHTM giao cho khách hàng một khoản tiền để sử dụng vào mục đích và thời gian nhất định theo thỏa thuận với nguyên tắc có hoàn trả cả gốc và lãi.
Phân loại cho vay của NHTM Dựa vào mục đích vay chia thành các loại sau Cho vay tiêu dùng: Các cá nhân có nhu cầu mua sắm các vật dụng gia đình như: xe máy, vật dụng trang trí nội thất… khách hàng sẽ được cung cấp vốn trong một khoản thời gian cụ thể kèm những điều kiện vay vốn nhất định. Cho vay sản xuất kinh doanh: Mục đích của loại cho vay này là ngân hàng cho các doanh nghiệp, hộ kinh doanh, cá nhân vay để phục vụ hoạt động sản xuất, kinh doanh của mình, nhằm mở rộng hoạt động sản xuất hay đáp ứng một nhu cầu nào đó về tiền vốn. Dựa trên đặc điểm của từng ngành mà ngân hàng sẽ thiết lập các điều kiện cho vay, cách thức trả nợ dựa trên nguồn thu nhập của doanh nghiệp. Dựa vào thời hạn cho vay Dựa vào thời hạn cho vay có 3 hình thức cho vay gồm cho vay ngắn hạn, cho vay trung hạn, cho vay dài hạn Luan van 8 Cho vay ngắn hạn là loại cho vay có thời hạn đến 12 tháng và hình thức cho vay này nhằm tài trợ cho tài sản lưu động hoặc nhu cầu sử dụng vốn ngắn hạn của Nhà nước, doanh nghiệp, hộ kinh doanh, cá nhân.
Cho vay trung hạn là hình thức cho vay để tài trợ cho nhu cầu vốn đầu tư trung dài hạn của doanh nghiệp, hộ kinh doanh, cá nhân để đầu tư mua sắm máy móc thiết bị, phương tiện vận tải, xây dựng nhà xưởng, văn phòng, nhà ở… thời hạn cho vay từ trên 12 tháng đến 60 tháng. Cho vay dài hạn là hình thức cho vay để tài trợ vốn cho các dự án đầu tư có quy mô lớn, cấp vốn xây dựng cơ bản như: đầu tư xây dựng các doanh nghiệp mới, các công trình thuộc cơ sở hạ tầng…thời hạn trên 60 tháng. Dựa vào hình thức đảm bảo tiền vay của khách hàng: Căn cứ vào hình thức bảo đảm tiền vay có 02 hình thức cho vay gồm cho vay bảo đảm bằng tài sản và cho vay bảo đảm không bằng tài sản. Cho vay bảo đảm bằng tài sản là hình thức cho vay dựa trên cơ sở các đảm bảo tiền vay như cầm cố, thế chấp, hoặc bảo đảm bằng tài sản của bên thứ ba.
Hình thức này được áp dụng phổ biến cho phần lớn các nhu cầu vay vốn của người vay. Các tài sản bảo đảm sẽ giúp cho ngân hàng giảm bớt các rủi ro mất mát trong trường hợp người vay không muốn hoặc không thể trả nợ vay. Cho vay bảo đảm không bằng tài sản là hình thức cho vay không có tài sản thế chấp hoặc bảo lãnh bằng tài sản của bên thứ ba mà chỉ dựa vào uy tín của khách hàng vay vốn hoặc của người bảo lãnh để quyết định cho vay. Hình thức vay này chỉ áp dụng cho khách hàng có quan hệ thường xuyên, có uy tín với ngân hàng, tình hình tài chính lành mạnh và có khả năng phát triển trong tương lai.
Dựa vào phương thức cho vay: Luan van 9 Dựa vào phương thức cho vay có các phương thức cho vay như sau: cho vay từng lần; cho vay theo hạn mức tín dụng; cho vay theo hạn mức thấu chi; cho vay theo dự án đầu tư, cho vay đồng tài trợ, cho vay trả góp, cho vay theo hạn mức tín dụng dự phòng, cho vay qua nghiệp vụ phát hành và sử dụng thẻ tín dụng… Cho vay từng lần áp dụng đối với khách hàng có nhu cầu vay vốn từng lần. Mỗi lần vay vốn, khách hàng và ngân hàng cho vay lập thủ tục vay vốn theo quy định và ký hợp đồng tín dụng. Cho vay theo hạn mức tín dụng là phương thức cho vay áp dụng đối với khách hàng vay ngắn hạn có nhu cầu vay vốn thường xuyên, kinh doanh ổn định. Mỗi lần rút vốn vay khách hàng và ngân hàng nơi cho vay lập giấy nhận nợ kèm theo chứng từ phù hợp với mục đích sử dụng vốn trong hợp đồng tín dụng.
Cho vay theo hạn mức thấu chi là ngân hàng thỏa thuận bằng văn bản chấp nhận cho khách hàng được chi vượt số tiền hiện có trên tài khoản thanh toán của khách hàng phù hợp với các quy định của chính phủ và ngân hàng. Cho vay theo dự án đầu tư là ngân hàng cho khách hàng vay vốn để thực hiện các dự án đầu tư phát triển sản xuất, kinh doanh, dịch vụ và các dự án đầu tư phục vụ cho vay đời sống. Ngân hàng và khách hàng ký hợp đồng tín dụng và thỏa thuận mức vốn đầu tư duy trì cho cả thời gian đầu tư của dự án, phân định các kỳ hạn trả nợ. Cho vay đồng tài trợ thực hiện theo quy chế đồng tài trợ của tổ chức tín dụng (TCTD) do Thống đốc ngân hàng nhà nước Việt Nam ban hành, văn bản hướng dẫn của NHTM và thỏa thuận giữa các TCTD.
Dựa vào xuất xứ tín dụng: Căn cứ vào xuất xứ tín dụng có 2 hình thức cho vay gồm cho vay trực Luan van 10 tiếp và cho vay gián tiếp Cho vay trực tiếp là hình thức cho vay khi ngân hàng trực tiếp cấp vốn trực tiếp cho người vay vốn đồng thời người vay trực tiếp hoàn trả nợ vay cho ngân hàng. Cho vay gián tiếp là khoản vay được thực hiện thông qua việc mua lại các khế ước hoặc các chứng từ nợ đã phát sinh và còn trong thời hạn thanh toán như hình thức bao thanh toán. Khái niệm, đặc điểm của cho vay hộ sản xuất nông nghiệp a. Khái niệm HSX NN Theo phụ lục của ngân hàng nông nghiệp Việt Nam ban hành kèm theo quyết định 499A TDNH ngày 02/09/1993 thì khái niệm hộ sản xuất được nêu như sau: “ Hộ sản xuất được xác định là một đơn vị kinh tế tự chủ, được Nhà nước giao đất quản lý và sử dụng trong hoạt động sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp do Nhà nước quy định.” Vậy nên có thể hiểu: HSX NN là một đơn vị kinh tế tự chủ, được Nhà nước giao đất quản lý và sử dụng trong hoạt động sản xuất nông nghiệp do Nhà nước quy định.
Đặc điểm HSX NN Trong quan hệ kinh tế, quan hệ dân sự: Những hộ gia đình mà các thành viên có tài sản chung để hoạt động kinh doanh kinh tế chung trong quan hệ sử dụng đất, trong hoạt động sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp pháp luật quy định, là chủ đề trong các quan hệ đó. Những hộ gia đình mà đất ở được giao cho hộ cũng là chủ thể trong quan hệ dân sự liên quan đến đất ở đó. Đại diện của HSX NN: Chủ hộ là đại diện của HSX NN trong các giao dịch dân sự và lợi ích chung của hộ. Cha mẹ hoặc thành viên khác đã thành niên có thể là chủ hộ.
Chủ hộ có thể uỷ quyền cho thành viên khác đã thành niên làm đại diện của hộ trong quan hệ dân sự. Giao dịch dân sự do người đại Luan van 11 diện của HSX NN xác lập, thực hiện vì lợi ích chung của hộ làm phát sinh quyền và nghĩa vụ của HSX NN. Tài sản chung của HSX NN: Tài sản chung của HSX NN gồm tài sản do các thành viên cùng nhau tạo lập nên hoặc được tặng, cho chung và các tài sản khác mà các thành viên thoả thuận là tài sản chung của hộ. Quyền sử dụng đất hợp pháp của hộ cũng là tài sản chung của HSX NN.
Trách nhiệm dân sự của HSX NN: HSX NN phải chịu trách nhiệm dân sự về việc thực hiện quyền, nghĩa vụ dân sự do người đại diện xác lập, thực hiện nhân danh HSX NN. Hộ chịu trách nhiệm dân sự bằng tài sản chung của hộ. Nếu tài sản chung của hộ không đủ để thực hiện nghĩa vụ chung của hộ thì các thành viên phải chịu trách nhiệm liên đới bằng tài sản riêng của mình. Như vậy, HSX NN là một lực lượng sản xuất to lớn ở nông thôn.
HSX NN hoạt động trong nhiều ngành nghề trong lĩnh vực nông nghiệp và phát triển nông thôn. Bên cạnh đó các hộ này còn tiến hành sản xuất kinh doanh ngành nghề phụ. Đặc điểm sản xuất kinh doanh nhiều ngành nghề mới trên đó góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động của các HSX ở nước ta trong thời gian qua. Tuy nhiên với quy mô sản xuất nhỏ, có sức lao động ,có các điều kiện về đất đai, mặt nước nhưng thiếu vốn, thiếu hiểu biết về khoa học, kỹ thuật, thiếu kiến thức về thị trường nên hoạt động sản xuất kinh doanh còn mang nặng tính tự cấp, tự túc.
Nếu không có sự hỗ trợ của Nhà nước và các cơ chế chính sách về vốn thì kinh tế hộ không thể chuyển sang sản xuất hàng hoá, không thể tiếp cận với cơ chế thị trường. Đặc điểm của cho vay HSX NN Đối tượng đi vay là tầng lớp nông dân: Có đặc điểm cần cù, siêng năng trong sản xuất kinh doanh, nhưng kiến thức về sử dụng vốn còn nhiều hạn chế, kế hoạch trả nợ vay không chặc chẽ. Luan van 12 Tính thời vụ gắn liền với chu kỳ sinh trưởng của động thực vật: Tính chất thời vụ trong cho vay nông nghiệp có liên quan đến chu kỳ sinh trưởng của động, thực vật trong ngành nông nghiệp nói chung và các ngành nghề cụ thể mà Ngân hàng tham gia cho vay. Thường tính thời vụ được biểu hiện ở những mặt sau: Tính mùa, vụ trong sản xuất nông nghiệp quyết định thời điểm cho vay và thu nợ của Ngân hàng.
Nếu Ngân hàng tập trung cho vay vào các chuyên ngành hẹp như cho vay một số cây, con nhất định thì phải tổ chức cho vay tập trung vào một thời gian nhất định của năm, đầu vụ tiến hành cho vay, đến kỳ thu hoạch/tiêu thụ tiến hành thu nợ. Chu kỳ sống tự nhiên của cây, con là yếu tố quyết định để Ngân hàng tính toán thời hạn cho vay. Môi trường tự nhiên có ảnh hưởng đến thu nhập và khả năng trả nợ của khách hàng: Nguồn trả nợ ngân hàng chủ yếu là tiền thu từ bán nông sản và các sản phẩm chế biến có liên quan đến nông sản.