Luận văn thạc sĩ hus nghiên cứu phát triển các mô hình sinh thái rừng phòng hộ ven hồ hòa bình thí điểm tại tiểu khu 54 lòng hồ sông đà và khoảnh 3 xã thung nai huyện cao phong tỉnh hòa bình

Luận văn thạc sĩ phân tích hus nghiên cứu phát triển các mô hình sinh thái rừng phòng hộ ven hồ hòa bình thí điểm tại tiểu khu, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải

• Tác giả: Nguyễn Thị Oanh
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Văn Thụy
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Tự nhiên - Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Khoa học môi trường
• Đề tài: Nghiên Cứu Phát Triển Các Mô Hình Sinh Thái Rừng Phòng Hộ Ven Hồ Hòa Bình
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• CÁC TỪ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Khái quát các nghiên cứu chức năng sinh thái rừng trên thế giới và ở Việt Nam
• 1.1.1. Trên thế giới
• 1.1.2. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 2. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 2.1. Khái quát đánh giá các điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội của khu vực nghiên cứu
• 2.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 2.1.1.1. Vài nét về khu vực phòng hộ sông Đà và thuỷ điện Hoà Bình
• 2.1.1.2. Điều kiện tự nhiên của khu vực nghiên cứu
• 2.1.1.2.1. Vị trí địa lý
• 2.1.1.2.2. Điều kiện thổ nhưỡng
• 2.1.1.2.3. Tài nguyên rừng
• 2.1.1.2.4. Tài nguyên động vật
• 2.1.2. Điều kiện kinh tế- xã hội
• 2.1.2.1. Những tác động của hồ chứa Hoà Bình tới đời sống kinh tế xã hội và môi trường vùng ven hồ
• 2.1.2.2. Dân số, dân tộc và lao động
• 2.1.2.3. Đặc điểm kinh tế
• 2.1.3. Hiện trạng các mô hình trồng rừng phòng hộ xây dựng tại khu vực nghiên cứu
• 2.1.4. Diễn biến của một số yếu tố khí tượng tại khu vực nghiên cứu
• 2.1.5. Diễn biến thảm thực vật tại các mô hình nghiên cứu
• 2.1.6. Hiệu quả chống xói mòn của các mô hình nghiên cứu
• 2.1.7. Hiệu quả điều tiết dòng chảy bề mặt tại các mô hình nghiên cứu
• 2.1.8. Ảnh hưởng của các mô hình tới tính chất đất
• 2.1.9. Lượng rơi rụng tại các mô hình nghiên cứu
• 2.1.10. Nghiên cứu lượng dinh dưỡng bị mất theo các dòng chảy bề mặt tại các mô hình nghiên cứu
• 2.2. Nghiên cứu phát triển các mô hình phục hồi rừng phòng hộ xung yếu ven hồ sông Đà tỉnh Hoà Bình
• 2.2.1. Các giải pháp kỹ thuật
• 2.2.2. Các giải pháp kinh tế-xã hội
• 3. KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• 3.1. Kết luận
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về mô hình sinh thái rừng phòng hộ ven hồ Hòa Bình

Mô hình sinh thái rừng phòng hộ ven hồ Hòa Bình đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Hồ Hòa Bình không chỉ là nguồn nước chính cho nhiều khu vực mà còn là nơi sinh sống của nhiều loài động thực vật quý hiếm. Việc phát triển mô hình này giúp duy trì sự đa dạng sinh học và bảo vệ tài nguyên nước. Theo nghiên cứu của Nguyễn Thị Oanh (2012), mô hình sinh thái rừng phòng hộ có thể giảm thiểu xói mòn và cải thiện chất lượng đất.

1.1. Đặc điểm sinh thái của rừng phòng hộ ven hồ Hòa Bình

Rừng phòng hộ ven hồ Hòa Bình có đặc điểm sinh thái đa dạng với nhiều loại cây bản địa và hệ sinh thái phong phú. Các loài cây như keo, bạch đàn và các loại cây bản địa khác đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái. Hệ sinh thái này không chỉ cung cấp nơi cư trú cho động vật mà còn giúp điều tiết dòng chảy và bảo vệ đất khỏi xói mòn.

1.2. Vai trò của rừng phòng hộ trong bảo vệ môi trường

Rừng phòng hộ ven hồ Hòa Bình có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ môi trường. Chúng giúp giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu, điều tiết nước và bảo vệ đất khỏi xói mòn. Theo nghiên cứu của Đặng Huy Huỳnh (1990), rừng phòng hộ có thể giảm thiểu lượng bùn cát lắng đọng trong hồ, từ đó bảo vệ nguồn nước và duy trì sự sống cho các loài thủy sinh.

II. Vấn đề và thách thức trong phát triển rừng phòng hộ ven hồ Hòa Bình

Mặc dù rừng phòng hộ ven hồ Hòa Bình mang lại nhiều lợi ích, nhưng việc phát triển mô hình này cũng gặp phải nhiều thách thức. Tình trạng khai thác rừng bừa bãi, canh tác không hợp lý và biến đổi khí hậu đang đe dọa đến sự tồn tại của rừng. Theo Lưu Danh Doanh (2012), việc mất rừng và suy thoái rừng đã dẫn đến tình trạng xói mòn nghiêm trọng và giảm chất lượng đất.

2.1. Tác động của khai thác rừng đến môi trường

Khai thác rừng bừa bãi đã gây ra nhiều tác động tiêu cực đến môi trường. Việc này không chỉ làm giảm diện tích rừng mà còn làm tăng nguy cơ xói mòn và mất đất. Theo nghiên cứu của Võ Đại Hải (1996), xói mòn đất tăng lên đáng kể khi diện tích rừng giảm, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng nước trong hồ.

2.2. Biến đổi khí hậu và ảnh hưởng đến rừng phòng hộ

Biến đổi khí hậu đang gây ra nhiều thách thức cho rừng phòng hộ ven hồ Hòa Bình. Nhiệt độ tăng cao và lượng mưa không ổn định làm thay đổi cấu trúc sinh thái của rừng. Theo nghiên cứu của Farley và cộng sự (2005), sự thay đổi này có thể làm giảm khả năng giữ nước của đất và tăng nguy cơ xói mòn.

III. Phương pháp phát triển mô hình sinh thái rừng phòng hộ hiệu quả

Để phát triển mô hình sinh thái rừng phòng hộ ven hồ Hòa Bình một cách hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp khoa học và công nghệ hiện đại. Việc kết hợp giữa trồng rừng và bảo vệ rừng tự nhiên là rất cần thiết. Theo Nguyễn Thị Oanh (2012), các mô hình trồng rừng hỗn hợp có thể mang lại hiệu quả cao hơn so với trồng rừng đơn loài.

3.1. Các mô hình trồng rừng hỗn hợp

Mô hình trồng rừng hỗn hợp kết hợp giữa các loại cây bản địa và cây kinh tế như keo, bạch đàn. Việc này không chỉ giúp tăng cường đa dạng sinh học mà còn cải thiện chất lượng đất. Theo nghiên cứu của CIFOR, mô hình này giúp tăng khả năng chống xói mòn và cải thiện nguồn nước.

3.2. Kỹ thuật phục hồi rừng phòng hộ

Kỹ thuật phục hồi rừng phòng hộ bao gồm việc trồng lại cây, bảo vệ cây non và cải tạo đất. Các biện pháp này giúp tăng cường khả năng phục hồi của rừng và bảo vệ môi trường. Theo nghiên cứu của Trung tâm Lâm nghiệp quốc tế, việc áp dụng các kỹ thuật này có thể giúp phục hồi nhanh chóng diện tích rừng đã mất.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu mô hình rừng phòng hộ

Kết quả nghiên cứu về mô hình sinh thái rừng phòng hộ ven hồ Hòa Bình đã cho thấy nhiều ứng dụng thực tiễn. Các mô hình này không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn mang lại lợi ích kinh tế cho cộng đồng địa phương. Theo nghiên cứu của Nguyễn Thị Oanh (2012), các mô hình trồng rừng đã giúp cải thiện đời sống của người dân và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

4.1. Lợi ích kinh tế từ mô hình rừng phòng hộ

Mô hình rừng phòng hộ không chỉ mang lại lợi ích về môi trường mà còn tạo ra nguồn thu nhập cho người dân. Việc trồng rừng giúp tạo ra sản phẩm gỗ và các sản phẩm từ rừng khác, từ đó cải thiện đời sống cho cộng đồng. Theo nghiên cứu của Đặng Huy Huỳnh (1990), mô hình này có thể tạo ra hàng triệu đồng mỗi năm cho người dân địa phương.

4.2. Kết quả bảo vệ môi trường từ mô hình rừng phòng hộ

Mô hình rừng phòng hộ đã giúp giảm thiểu xói mòn và cải thiện chất lượng nước trong hồ Hòa Bình. Theo nghiên cứu của Lưu Danh Doanh (2012), việc trồng rừng đã giúp giảm lượng bùn cát lắng đọng trong hồ, từ đó bảo vệ nguồn nước và duy trì sự sống cho các loài thủy sinh.

V. Kết luận và tương lai của mô hình sinh thái rừng phòng hộ

Mô hình sinh thái rừng phòng hộ ven hồ Hòa Bình có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Tuy nhiên, để mô hình này phát huy hiệu quả, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng địa phương. Theo Nguyễn Thị Oanh (2012), việc nâng cao nhận thức và trách nhiệm của cộng đồng là rất cần thiết để bảo vệ rừng.

5.1. Tương lai của mô hình sinh thái rừng phòng hộ

Tương lai của mô hình sinh thái rừng phòng hộ ven hồ Hòa Bình phụ thuộc vào sự quan tâm và đầu tư từ chính phủ và cộng đồng. Việc áp dụng các công nghệ mới và phương pháp quản lý bền vững sẽ giúp mô hình này phát triển mạnh mẽ hơn trong tương lai.

5.2. Khuyến nghị cho phát triển mô hình rừng phòng hộ

Cần có các chính sách hỗ trợ cho việc phát triển mô hình rừng phòng hộ, bao gồm việc cung cấp tài chính, kỹ thuật và đào tạo cho người dân. Theo nghiên cứu của CIFOR, việc này sẽ giúp tăng cường hiệu quả của mô hình và bảo vệ môi trường một cách bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Vùng đầu nguồn sông Đà là vùng phòng hộ có vai trò quan trọng đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước ta. Trong những năm qua, cùng với việc xây dựng đập Hoà Bình là việc khai thác rừng bừa bãi, tập quán canh tác trên đất dốc không đúng kỹ thuật của dân cư địa phương rất phổ biến (như đốt nương làm rẫy và thức sử dụng đất không hợp lý. Hậu quả là tài nguyên đất, rừng nơi đây đang đứng trước nguy cơ suy thoái nghiêm trọng cả về số lượng và chất lượng. Điều này gây ảnh hưởng xấu đến môi trường sinh thái, kinh tế xã hội cũng như đời sống cộng đồng dân cư trong khu vực.

Do vậy, việc phục hồi, bảo vệ và phát triển rừng phòng hộ đầu nguồn khu vực xung yếu nói chung và ở khu vực vùng lòng hồ sông Đà nói riêng đang là vấn đề cấp bách trong những năm gần đây. Theo Đặng Huy Huỳnh (1990), diện tích lưu vực hồ Hoà Bình là 2.000 ha, trong đó diện tích rừng trên lưu vực chỉ còn 266. Lượng bùn cát lắng đọng hàng năm do mưa, bão, trượt lở trung bình khoảng 83,6 triệu tấn. Với tốc độ đó sau 25 năm lòng hồ thuỷ điện Hoà Bình sẽ mất 60% dung tích chính.

Theo Lưu Danh Doanh (Trung tâm khảo quản lý và khảo sát môi trường) [38] thì “Lưu vực sông Đà và hồ chứa Hoà Bình thuộc khu vực có cường độ xói mòn vào loại mạnh nhất so với các lưu vực sông khác ở nước ta. Trung bình hàng năm trên 1km2 bị mất đi khoảng 20.000 tấn đất màu. Mức độ bồi lắng của hồ Hoà Bình thuộc loại nghiêm trọng”. Nguyên nhân của tình trạng trên là do rừng phòng hộ trong khu vực đã, đang bị suy thoái nghiêm trọng, chức năng phòng hộ và bảo vệ môi trường của rừng bị suy giảm.

Hậu quả trực tiếp của việc mất rừng và suy thoái rừng là xói mòn, mất đất, bồi lắng lòng hồ do các nguyên nhân khác nhau. Do vậy, kiểm soát sự mất đất do xói mòn đã trở thành vấn đề mang tính cấp thiết. Một trong những biện pháp quan trọng là trồng rừng hay phục hồi lại rừng đã mất. Trong những năm qua, nhà nước đã triển khai rất nhiều các chương trình, dự án nhằm khôi phục lại diện tích rừng đã bị tàn phá tại khu vực ven hồ sông Đà (như chương trình PAM, dự án 661, 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] LUẬN VĂN THẠC SỸ NĂM 2012 dự án RENFODA- JICA.

Các chương trình, dự án đã thiết kế và triển khai nhiều mô hình trồng rừng và bước đầu mang lại những hiệu quả nhất định về mặt môi trường vùng đầu nguồn. Tuy vậy, những nghiên cứu chuyên sâu mang tính quan trắc theo thời gian của các công trình trên còn hạn chế. Vì vậy để đóng góp các cơ sở khoa học cho vấn đề này, chúng tôi tiến hành đề tài “Nghiên cứu phát triển các mô hình sinh thái rừng phòng hộ ven hồ Hoà Bình. CHƢƠNG 1 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] LUẬN VĂN THẠC SỸ NĂM 2012 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU Khái quát các nghiên cứu chức năng sinh thái rừng trên thế giới và ở Việt Nam 1.

Trên thế giới Việc nghiên cứu về sinh thái rừng và ảnh hưởng của rừng trồng đến môi trường đã được nhiều nhà khoa học trên thế giới quan tâm. Nhiều nghiên cứu đã khẳng định vai trò to lớn của rừng trong việc phòng hộ đầu nguồn. Các chức năng phòng hộ của rừng bao gồm cả việc giữ đất và do đó kiểm soát xói mòn và quá trình lắng đọng bùn cát, điều tiết dòng chảy, hạn chế lũ lụt, cung cấp nguồn nước, kiểm soát chất lượng nước. Việc mất đi lớp thảm phủ rừng do việc khai thác gỗ bừa bãi hoặc sử dụng đất không hợp lý ở vùng đầu nguồn có thể gây ra những hậu quả nghiêm trọng đối với vùng hạ lưu (Hamilton và King, 1993)[43].

Ở các nước phát triển trên thế giới, việc nghiên cứu về sinh thái rừng nói chung và sinh thái rừng trồng nói riêng đã được rất nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu và giới thiệu trong các tài liệu và diễn đàn quốc tế từ đầu thế kỷ 20. Các nghiên cứu tập trung vào ảnh hưởng của rừng trồng tới lập địa. Mấy chục năm gần đây, đã có nhiều nghiên cứu về rừng đã bước đầu cho thấy sự thoái hóa lập địa do khai thác rừng Thông Pinus radiata với chu kỳ ngắn ở Úc. Theo các tác giả, có tới 90% chất dinh dưỡng trong sinh khối bị lấy đi khỏi rừng khi khai thác.

Turvey (1983) [35] cũng cho rằng sự thay thế rừng Bạch đàn tự nhiên bằng rừng Thông Pinus radiatan với chu kỳ chặt 15- 20 năm cũng làm giảm độ phì của đất do khai thác gỗ. Mặt khác, tầng thảm mục dày và khó phân giải của Thông cũng làm chậm sự quay vòng của các nguyên tố khoáng và đạm ở các lập địa này. Các nghiên cứu của các tác giả cũng quan tâm nhiều tới vai trò của rừng trong việc phòng hộ môi trường, đề cập tới vấn đề dinh dưỡng đất, chế độ nước, khả năng ngăn cản xói mòn, dòng chảy. Tác giả Gosh (1978) [35] đã đánh giá ảnh hưởng của rừng trồng Bạch đàn đến chế độ nước và chất dinh dưỡng trong đất tại Ấn Độ và nhiều vùng trên thế giới nhưng chưa có những kết luận khẳng định.

Theo 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] LUẬN VĂN THẠC SỸ NĂM 2012 Gósh các mối lợi về kinh tế do Bạch đàn đưa lại còn lớn hơn nhiều so với mặt hại nếu có. Những nghiên cứu cho thấy việc trồng rừng có thể đem lại những ảnh hưởng tích cực khi mà độ phì đất được cải thiện và đem lại ảnh hưởng tiêu cực nếu nó làm mất cân bằng hay cạn kiệt nguồn dinh dưỡng trong đất. Nhìn chung, việc trồng rừng cải thiện các tính chất vật lý đất (xét sau một khoảng thời gian dài sau khi trồng). Tuy nhiên, việc sử dụng cơ giới hoá trong xử lý thực bì, khai thác, trồng rừng cũng chính là nguyên nhân dẫn đến sự suy giảm sức sản xuất của đất [41].

Trong vùng nhiệt đới, rừng cây mọc nhanh ảnh hưởng đến đất không chỉ ở việc tiêu thụ dinh dưỡng. Tốc độ tuần hoàn vật chất cũng diễn ra một cách nhanh chóng hơn. Khi trồng rừng thì có một yếu tố quan trọng là khi đó có sự đảo lộn quá trình trao đổi vật chất giữa rừng và đất khi thay thế các hệ sinh thái tự nhiên đa dạng bằng một hệ sinh thái nhân tạo độc canh có sự tác động của con người. Những nghiên cứu gần đây tập trung tìm hiểu về các chức năng sinh thái môi trường của rừng.

Theo Lee Soo-hwa (Lee-Soo-hwa, 2007.net/news/news) cho rằng đất rừng tốt có thể thấm được khoảng 250 mm nước mưa trong một giờ. Tuy nhiên, theo ông thì rừng Thông qua tác động tới cấu trúc sẽ không tốt cho cải thiện nguồn nước thậm chí còn làm tăng sự thiếu nước do làm cho một lượng nước lớn bị ngăn giữ lại từ các tầng tán và bốc hơi. Ngược lại, khi rừng được cải thiện tầng tán thì sẽ tạo điều kiện cho nước mưa thấm vào đất nhiều hơn, đất lưu giữ được nước tốt hơn và sự chiếu sáng sẽ làm cho các vi sinh vật đất như giun hoạt động tốt hơn. Vì vậy có tác dụng duy trì nguồn nước và cải thiện nguồn nước tốt hơn.

Theo Farley và cộng sự (2005) [35] đã chỉ ra rằng khi đất trảng cỏ và đất cây bụi chuyển sang rừng trồng thì lượng dòng chảy năm giảm đi 44% và 31%. Tác động làm giảm dòng chảy kiệt của rừng trồng còn thể hiện rõ hơn cả lượng dòng chảy trung bình năm. Theo Nisbet (2001)[35], rừng có thể có tác dụng làm giảm dòng chảy mặt và chống xói mòn tốt; tuy nhiên các hoạt động trồng rừng và tác 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] LUẬN VĂN THẠC SỸ NĂM 2012 động vào rừng như: làm đường giao thông, làm đất khi trồng rừng, chăm sóc rừng, khai thác .có thể dẫn tới làm tăng dòng chảy mặt và xói mòn cho lưu vực. Theo Zhang và cộng sự (2007)[35] cho rằng, nếu các chỉ số về trạng thái thảm thực vật rừng (cấu trúc, loại đất, địa hình.) có ảnh hưởng đến dòng chảy của lưu vực thì phân bố không gian của rừng cũng ảnh hưởng quan trọng, nhất là khi rừng được phân bố ở những khu vực tiếp nối trực tiếp với hệ thống tích nước của thuỷ vực như sông, suối, hồ.

Mặt khác, rừng trồng có ảnh hưởng đối với dòng chảy mặt và dòng chảy ngầm cho nên nó gây ảnh hưởng đối với độ mặn của nước sông suối trong lưu vực. Ở những nơi lượng muối phân bố nhiều ở tầng lớp đất mặt thì ảnh hưỏng đó sẽ thể hiện rõ chỉ trong vòng 2 - 5 năm sau khi trồng rừng. Tuy nhiên, đối với vùng mà sự phân bố nguồn mặn chủ yếu ở tầng nước ngầm thì ảnh hưởng đó sẽ chậm hơn rất nhiều tuỳ thuộc vào đặc điểm của hệ thống nước ngầm nơi đó. Ngoài ra, những khoảng trống ở phần trên sườn dốc có thể gây ra ảnh hưởng đối với sản lượng nước thấp hơn ở phần dưới sườn dốc.

Vì vậy, cần ưu tiên lựa chọn vùng trồng rừng cho hợp lý trên quan điểm quản lý nguồn nước. Guardiola và cộng sự (2010)[35], việc thay thế các rừng cây bản địa bằng rừng Cao su ở Nam Keng (Trung Quốc) và ở Pang Khum (miền Bắc Thái Lan) đã làm tăng lượng bốc thoát hơi nước, do đó làm giảm dòng chảy cũng như lượng nước được tích trữ trong lưu vực. Mặc dù, việc trồng rừng và những biện pháp bảo tồn đất có những tác dụng nhất định trong việc giảm đỉnh lũ nhưng ít có trường hợp nào cho thấy các biện pháp đó có tác dụng làm tăng dòng chảy kiệt. Nhiều nghiên cứu khác cũng cho thấy việc trồng rừng đã làm giảm sản lượng nước bình quân và dòng chảy trong mùa khô của lưu vực.

Trong không ít trường hợp, dòng chảy kiệt bị giảm đáng kể sau khi trồng rừng. Tuy nhiên, trong một số trường hợp nó lại tăng dòng chảy ngầm và dòng chảy kiệt nhờ có việc làm tăng tính thấm nước của đất. Trung bình sự giảm sản lượng dòng chảy do trồng rừng biến động trong khoảng từ 50 mm/năm đối với vùng khô cho đến 300 mm/năm đối với vùng ẩm ướt. Điều đó có thể làm giảm sản lượng nước tương đối năm ở mức 20 - 40% (Ge Sun và cộng sự, 2005).

13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.