I. Toàn cảnh cho thuê tài chính Việt Nam Đòn bẩy hiện đại hóa
Thị trường cho thuê tài chính tại Việt Nam đang dần khẳng định vai trò là một kênh dẫn vốn trung và dài hạn hiệu quả, đặc biệt trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa nền kinh tế. Hoạt động này không chỉ giải quyết bài toán thiếu hụt vốn cho đầu tư tài sản cố định mà còn thúc đẩy quá trình đổi mới công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Về bản chất, cho thuê tài chính là một hình thức tín dụng trung và dài hạn. Theo đó, công ty cho thuê tài chính (CTTC) mua tài sản theo yêu cầu của bên thuê và cho bên thuê thuê lại tài sản đó trong một khoảng thời gian nhất định. Kết thúc hợp đồng, bên thuê có thể mua lại, thuê tiếp hoặc trả lại tài sản. Giải pháp này mang lại lợi ích vượt trội so với vay vốn ngân hàng truyền thống, đặc biệt đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME). Các doanh nghiệp này thường gặp khó khăn trong việc đáp ứng các yêu cầu khắt khe về tài sản thế chấp. Với việc mở rộng cho thuê tài chính ở Việt Nam, doanh nghiệp có thể tiếp cận máy móc, thiết bị hiện đại mà không cần bỏ ra một lượng vốn đầu tư ban đầu quá lớn. Chính tài sản cho thuê đã là tài sản đảm bảo. Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp tập trung nguồn lực vào hoạt động sản xuất kinh doanh cốt lõi, góp phần trực tiếp vào sự phát triển kinh tế quốc gia.
1.1. Khái niệm và đặc điểm của hoạt động cho thuê tài chính
Cho thuê tài chính (Financial Leasing) là một hoạt động tín dụng được quy định cụ thể trong Luật các Tổ chức Tín dụng. Đây là phương thức cấp vốn mà trong đó, bên cho thuê (công ty cho thuê tài chính) cam kết mua tài sản, máy móc, thiết bị theo yêu cầu của bên thuê và nắm giữ quyền sở hữu. Bên thuê được quyền sử dụng tài sản đó và phải trả tiền thuê trong suốt thời hạn đã thỏa thuận. Đặc điểm cơ bản của hoạt động này là sự tách biệt giữa quyền sở hữu và quyền sử dụng tài sản. Công ty cho thuê tài chính giữ quyền sở hữu, trong khi doanh nghiệp có quyền sử dụng để phục vụ sản xuất. Hợp đồng cho thuê thường có thời hạn dài, chiếm phần lớn thời gian hữu dụng của tài sản. Tổng số tiền thuê thường tương đương hoặc lớn hơn giá trị ban đầu của tài sản. Hoạt động này được xem là giải pháp tài chính tối ưu cho các doanh nghiệp cần đầu tư vào tài sản cố định nhưng hạn chế về nguồn vốn.
1.2. Vai trò của kênh cho thuê tài chính trong công nghiệp hóa
Trong tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, nhu cầu về đổi mới công nghệ, máy móc, dây chuyền sản xuất là vô cùng cấp thiết. Cho thuê tài chính đóng vai trò là một chất xúc tác quan trọng, giúp các doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ, nhanh chóng tiếp cận công nghệ tiên tiến trên thế giới. Thay vì tích lũy vốn trong nhiều năm, doanh nghiệp có thể ngay lập tức đưa vào vận hành những thiết bị hiện đại, nâng cao năng suất lao động và chất lượng sản phẩm. Điều này giúp tăng cường sức cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam trên thị trường quốc tế. Hơn nữa, việc phát triển cho thuê tài chính còn góp phần tái cấu trúc đầu tư xã hội, hướng dòng vốn vào lĩnh vực sản xuất thực, tạo ra giá trị gia tăng và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững. Đây là một công cụ đắc lực để thực hiện các mục tiêu chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.
II. Top 3 rào cản kìm hãm việc mở rộng cho thuê tài chính
Mặc dù sở hữu tiềm năng to lớn, việc mở rộng cho thuê tài chính ở Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều thách thức và rào cản đáng kể. Những khó khăn này đến từ cả môi trường pháp lý, năng lực nội tại của các công ty và nhận thức của thị trường. Rào cản lớn nhất hiện nay là khung pháp lý chưa thực sự hoàn thiện và đồng bộ. Các quy định về xử lý tài sản cho thuê khi bên thuê vi phạm hợp đồng còn phức tạp, kéo dài thời gian và gây rủi ro cho các công ty cho thuê tài chính. Bên cạnh đó, các chính sách ưu đãi về thuế, phí dành riêng cho hoạt động này còn hạn chế, chưa đủ sức hấp dẫn để tạo ra một cú hích cho thị trường. Thách thức thứ hai liên quan đến nguồn vốn hoạt động của các CTTC. Phần lớn các công ty này vẫn phụ thuộc vào nguồn vốn từ ngân hàng mẹ hoặc các khoản vay thương mại, làm tăng chi phí vốn và giảm tính cạnh tranh của sản phẩm. Việc huy động vốn trung và dài hạn trên thị trường vốn còn gặp nhiều khó khăn. Cuối cùng, nhận thức của cộng đồng doanh nghiệp, đặc biệt là khối doanh nghiệp vừa và nhỏ, về lợi ích của cho thuê tài chính vẫn còn hạn chế. Nhiều doanh nghiệp vẫn giữ thói quen vay vốn ngân hàng truyền thống hoặc e ngại các thủ tục pháp lý phức tạp của hợp đồng cho thuê.
2.1. Hạn chế về khung pháp lý và chính sách hỗ trợ từ nhà nước
Hệ thống văn bản pháp luật điều chỉnh hoạt động cho thuê tài chính, dù đã có những bước cải thiện, vẫn còn tồn tại nhiều bất cập. Các chuyên gia chỉ ra rằng, Nghị định 39/2014/NĐ-CP và các thông tư hướng dẫn liên quan vẫn chưa giải quyết triệt để các vấn đề như thủ tục đăng ký quyền sở hữu tài sản cho thuê và cơ chế xử lý tranh chấp, thu hồi tài sản. Quá trình kiện tụng và thi hành án kéo dài làm gia tăng rủi ro tín dụng cho các CTTC. Thêm vào đó, chính sách khuyến khích của nhà nước chưa đủ mạnh. Các ưu đãi về thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế giá trị gia tăng hay lệ phí trước bạ cho các giao dịch cho thuê tài chính còn mờ nhạt so với các quốc gia trong khu vực, làm giảm lợi thế cạnh tranh của hình thức cấp vốn này.
2.2. Khó khăn trong việc tiếp cận nguồn vốn của các công ty CTTC
Năng lực tài chính là yếu tố sống còn quyết định quy mô và hiệu quả hoạt động của các công ty cho thuê tài chính. Tại Việt Nam, đa số các CTTC là công ty con của ngân hàng thương mại, do đó nguồn vốn chủ yếu đến từ vốn điều lệ và vốn vay từ ngân hàng mẹ. Sự phụ thuộc này khiến chi phí đầu vào của các CTTC bị đẩy lên cao, ảnh hưởng trực tiếp đến lãi suất cho thuê. Việc tiếp cận các kênh huy động vốn khác như phát hành trái phiếu doanh nghiệp hay vay vốn từ các định chế tài chính quốc tế vẫn còn hạn chế do các yêu cầu khắt khe về xếp hạng tín nhiệm và quy mô hoạt động. Để phát triển thị trường cho thuê tài chính, việc đa dạng hóa các kênh huy động nguồn vốn là một yêu cầu cấp bách.
2.3. Nhận thức của doanh nghiệp vừa và nhỏ SME còn hạn chế
Đối tượng khách hàng mục tiêu lớn nhất của cho thuê tài chính chính là khối doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME). Tuy nhiên, đây cũng là nhóm có nhận thức hạn chế nhất về dịch vụ này. Một cuộc khảo sát cho thấy nhiều chủ doanh nghiệp SME vẫn đồng nhất cho thuê tài chính với đi vay ngân hàng, hoặc thậm chí là cho thuê hoạt động thông thường. Họ chưa nắm rõ các lợi ích như không cần tài sản đảm bảo khác, tỷ lệ tài trợ có thể lên tới 100% giá trị tài sản, và các lợi ích về thuế. Công tác truyền thông, marketing của các công ty cho thuê tài chính chưa thực sự hiệu quả và sâu rộng để thay đổi định kiến và thói quen của nhóm khách hàng tiềm năng này. Việc thiếu thông tin minh bạch và các chương trình tư vấn chuyên sâu là một rào cản lớn cần được tháo gỡ.
III. Bí quyết hoàn thiện khung pháp lý để mở rộng cho thuê tài chính
Để tạo ra một môi trường thuận lợi cho việc mở rộng cho thuê tài chính ở Việt Nam, giải pháp mang tính nền tảng và cấp bách nhất chính là hoàn thiện khung pháp lý. Một hành lang pháp lý rõ ràng, minh bạch và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên liên quan sẽ là động lực chính thúc đẩy thị trường phát triển. Trước hết, cần rà soát và sửa đổi các quy định trong Luật các Tổ chức Tín dụng và các văn bản dưới luật liên quan trực tiếp đến hoạt động cho thuê tài chính. Trọng tâm của việc sửa đổi nên tập trung vào việc đơn giản hóa thủ tục thu hồi và xử lý tài sản cho thuê khi bên thuê không thực hiện nghĩa vụ thanh toán. Cần có một cơ chế đặc thù, nhanh gọn hơn so với quy trình tố tụng dân sự thông thường để giảm thiểu rủi ro và chi phí cho các công ty cho thuê tài chính. Bên cạnh đó, việc xây dựng và ban hành các chính sách ưu đãi cụ thể là vô cùng quan trọng. Các chính sách này có thể bao gồm ưu đãi về thuế thu nhập doanh nghiệp cho các CTTC, miễn giảm lệ phí trước bạ khi đăng ký quyền sở hữu tài sản cho thuê, hoặc cho phép doanh nghiệp được trích khấu hao nhanh đối với tài sản đi thuê tài chính. Những ưu đãi này sẽ trực tiếp làm giảm chi phí giao dịch, từ đó giúp giảm lãi suất cho thuê và tăng sức hấp dẫn của sản phẩm đối với doanh nghiệp.
3.1. Sửa đổi bổ sung các quy định về xử lý tài sản đảm bảo
Vấn đề xử lý tài sản đảm bảo, chính là tài sản cho thuê, là điểm nghẽn lớn nhất hiện nay. Luật pháp cần công nhận quyền ưu tiên của công ty cho thuê tài chính trong việc thu hồi tài sản khi hợp đồng bị vi phạm. Cần nghiên cứu xây dựng một quy trình thu hồi tài sản nhanh chóng, có thể không cần thông qua tòa án trong một số trường hợp rõ ràng, tương tự như các thông lệ quốc tế. Việc này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tư pháp và các cơ quan thi hành án. Bổ sung các quy định cho phép CTTC được chủ động bán, hoặc cho thuê lại tài sản đã thu hồi để bù đắp tổn thất sẽ giúp giảm thiểu rủi ro tín dụng và tạo sự an tâm cho các nhà đầu tư vào lĩnh vực này.
3.2. Xây dựng chính sách ưu đãi thuế và tín dụng đặc thù
Chính sách ưu đãi là công cụ hữu hiệu để nhà nước định hướng và thúc đẩy một lĩnh vực quan trọng. Đối với thị trường cho thuê tài chính, cần có một hệ thống chính sách ưu đãi đồng bộ. Về thuế, có thể xem xét giảm thuế suất thuế TNDN cho các CTTC có tỷ trọng cho thuê trong các lĩnh vực ưu tiên như nông nghiệp công nghệ cao, công nghiệp phụ trợ, năng lượng tái tạo. Về tín dụng, Ngân hàng Nhà nước có thể có các chính sách tái cấp vốn với lãi suất ưu đãi cho các CTTC để họ có nguồn vốn giá rẻ, từ đó giảm lãi suất cho thuê. Việc này sẽ giúp các giải pháp cho thuê tài chính thực sự trở thành một kênh dẫn vốn hiệu quả, hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới công nghệ và phát triển sản xuất.
IV. Phương pháp đa dạng hóa sản phẩm để phát triển cho thuê tài chính
Bên cạnh các giải pháp về chính sách vĩ mô, sự nỗ lực từ chính các công ty cho thuê tài chính trong việc nâng cao năng lực nội tại và đa dạng hóa sản phẩm dịch vụ đóng vai trò quyết định đến sự thành công của việc phát triển cho thuê tài chính. Thị trường luôn vận động và nhu cầu của doanh nghiệp ngày càng trở nên đa dạng. Do đó, các CTTC không thể chỉ dừng lại ở các sản phẩm cho thuê tài chính truyền thống. Việc nghiên cứu và phát triển các sản phẩm mới, linh hoạt, phù hợp với từng ngành nghề và quy mô doanh nghiệp là yêu cầu sống còn. Chẳng hạn, phát triển sản phẩm cho thuê vận hành (operating lease) cho các tài sản có tính hao mòn nhanh, hoặc sản phẩm bán và cho thuê lại (sale and leaseback) giúp doanh nghiệp đang sở hữu tài sản có thể chuyển hóa thành vốn lưu động. Hơn nữa, để quản lý hiệu quả và giảm thiểu rủi ro, các CTTC cần đầu tư mạnh mẽ vào việc nâng cao năng lực quản trị. Điều này bao gồm việc xây dựng hệ thống thẩm định tín dụng khách hàng chuyên sâu, áp dụng các mô hình quản trị rủi ro tín dụng hiện đại, và đặc biệt là đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số. Việc số hóa quy trình từ tiếp nhận hồ sơ, thẩm định, đến ký kết hợp đồng và quản lý khoản thuê sẽ giúp tiết kiệm chi phí, tăng tốc độ phục vụ và nâng cao trải nghiệm khách hàng.
4.1. Phát triển các sản phẩm cho thuê tài chính linh hoạt cho SME
Các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) có những đặc thù riêng về dòng tiền và chu kỳ kinh doanh. Do đó, các sản phẩm cho thuê tài chính cần được “may đo” để phù hợp với đối tượng này. Các CTTC có thể thiết kế các gói sản phẩm với lịch trả nợ linh hoạt theo mùa vụ (ví dụ đối với doanh nghiệp nông nghiệp) hoặc có thời gian ân hạn trả gốc trong giai đoạn đầu lắp đặt máy móc. Ngoài ra, việc hợp tác với các nhà cung cấp thiết bị để xây dựng các chương trình cho thuê trọn gói, bao gồm cả bảo hành, bảo trì, sẽ tạo ra giá trị gia tăng và sự tiện lợi cho khách hàng. Phát triển các sản phẩm chuyên biệt cho từng ngành như vận tải, dệt may, xây dựng… cũng là một hướng đi chiến lược để thâm nhập sâu hơn vào thị trường.
4.2. Nâng cao năng lực quản trị rủi ro và ứng dụng công nghệ số
Quản trị rủi ro là xương sống của mọi tổ chức tín dụng. Các công ty cho thuê tài chính cần xây dựng một hệ thống nhận diện, đo lường, theo dõi và kiểm soát rủi ro toàn diện, đặc biệt là rủi ro tín dụng và rủi ro thị trường (rủi ro giá trị còn lại của tài sản). Việc ứng dụng công nghệ thông tin, dữ liệu lớn (Big Data) và trí tuệ nhân tạo (AI) trong việc xây dựng mô hình chấm điểm tín dụng khách hàng sẽ giúp quá trình thẩm định nhanh chóng và chính xác hơn. Đồng thời, việc phát triển các nền tảng giao dịch trực tuyến (digital leasing platform) cho phép khách hàng nộp hồ sơ, theo dõi tình trạng hợp đồng và thực hiện thanh toán một cách dễ dàng sẽ là lợi thế cạnh tranh vượt trội trong kỷ nguyên số, góp phần mở rộng cho thuê tài chính một cách bền vững.
V. Case study Áp dụng giải pháp mở rộng cho thuê tài chính
Việc phân tích các mô hình thành công trong thực tiễn là cách tốt nhất để kiểm chứng hiệu quả của các giải pháp mở rộng cho thuê tài chính. Tại Việt Nam, một số công ty cho thuê tài chính trực thuộc các ngân hàng thương mại lớn đã bắt đầu gặt hái được những thành công nhất định nhờ áp dụng một chiến lược kinh doanh bài bản và đổi mới. Một ví dụ điển hình là Công ty Cho thuê tài chính Ngân hàng A (tên giả định). Công ty này đã tập trung vào phân khúc doanh nghiệp vừa và nhỏ trong lĩnh vực vận tải logistics và dệt may, là những ngành có nhu cầu lớn về đổi mới phương tiện và máy móc. Thay vì cạnh tranh bằng lãi suất, họ tạo ra sự khác biệt bằng việc xây dựng một quy trình thẩm định linh hoạt, rút ngắn thời gian phê duyệt từ vài tuần xuống còn vài ngày. Họ đã chủ động hợp tác với các hãng cung cấp xe tải và máy dệt lớn để đưa ra các gói sản phẩm đồng thương hiệu với nhiều ưu đãi. Kết quả là dư nợ cho thuê của công ty trong phân khúc này đã tăng trưởng trên 30% mỗi năm. Thành công này cho thấy việc xác định đúng thị trường ngách, đơn giản hóa thủ tục và tạo ra hệ sinh thái liên kết là chìa khóa để phát triển cho thuê tài chính.
5.1. Phân tích mô hình thành công từ các công ty cho thuê tài chính
Mô hình thành công của các CTTC hàng đầu thường hội tụ ba yếu tố chính. Thứ nhất, chiến lược khách hàng tập trung. Họ không dàn trải mà lựa chọn một vài ngành công nghiệp có tiềm năng và am hiểu sâu sắc về nhuok. Điều này giúp họ xây dựng được các sản phẩm phù hợp và mô hình thẩm định rủi ro chính xác. Thứ hai, quy trình vận hành hiệu quả dựa trên công nghệ. Việc số hóa quy trình giúp giảm chi phí, tăng tốc độ xử lý và giảm thiểu sai sót do con người. Thứ ba, năng lực quản trị rủi ro vượt trội. Họ có đội ngũ chuyên gia giỏi, hệ thống cảnh báo sớm và chính sách xử lý nợ linh hoạt. Phân tích các mô hình này cung cấp những bài học kinh nghiệm quý báu cho các công ty khác trên thị trường cho thuê tài chính Việt Nam.
5.2. Đánh giá tác động đến quá trình công nghiệp hóa hiện đại hóa
Tác động của việc mở rộng cho thuê tài chính đến quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa là rất rõ nét. Khi doanh nghiệp được tài trợ để mua sắm máy móc, thiết bị mới, năng suất lao động và chất lượng sản phẩm tăng lên. Theo một nghiên cứu, các doanh nghiệp sử dụng dịch vụ cho thuê tài chính có tỷ lệ đầu tư vào công nghệ mới cao hơn 25% so với các doanh nghiệp chỉ dựa vào vốn tự có hoặc vay ngân hàng. Điều này trực tiếp góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Hàng hóa sản xuất ra có chất lượng tốt hơn, giá thành cạnh tranh hơn, dễ dàng thâm nhập vào các thị trường xuất khẩu khó tính. Về lâu dài, cho thuê tài chính giúp hình thành một thế hệ doanh nghiệp năng động, có khả năng thích ứng nhanh với sự thay đổi của công nghệ, là nền tảng vững chắc cho một nền kinh tế công nghiệp hiện đại.
VI. Tương lai cho thuê tài chính Động lực cho kinh tế Việt Nam
展望未来，越南金融租赁市场的发展潜力巨大，并有望成为推动经济持续增长的重要动力。随着越南经济深度融入全球价值链，企业对技术创新和设备现代化的需求将日益增长，这为金融租赁业提供了广阔的发展空间。预计到2030年，越南金融租赁市场的规模有望增长数倍。为了抓住这一机遇，需要政府、金融租赁公司和企业三方共同努力。政府需要继续完善法律框架，为市场创造一个公平、透明的竞争环境。金融租赁公司需要不断创新产品，提升服务质量和风险管理能力。同时，中小企业也需要更加积极主动地了解和利用这一有效的融资渠道。金融租赁的扩展不仅是金融业自身的任务，更是实现国家工业化、现代化战略目标的重要组成部分。通过支持企业获取先进技术，金融租赁将为提升越南经济的整体竞争力和实现可持续发展做出重要贡献。未来的发展方向将集中于绿色租赁、高科技设备租赁和数字化租赁平台，这些领域将成为增长的新引擎。
6.1. Dự báo xu hướng và tiềm năng phát triển của thị trường
Trong giai đoạn tới, thị trường cho thuê tài chính Việt Nam được dự báo sẽ phát triển theo một số xu hướng chính. Thứ nhất, xu hướng cho thuê xanh (green leasing) tài trợ cho các tài sản, dự án thân thiện với môi trường như năng lượng mặt trời, xe điện, thiết bị tiết kiệm năng lượng sẽ bùng nổ. Thứ hai, sự phát triển của công nghệ 4.0 sẽ thúc đẩy nhu cầu thuê các thiết bị công nghệ cao, tự động hóa và robot. Thứ ba, các nền tảng cho thuê kỹ thuật số (digital leasing) sẽ trở nên phổ biến, cho phép toàn bộ quy trình diễn ra trực tuyến. Tiềm năng của thị trường là rất lớn, đặc biệt khi các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (như EVFTA, CPTPP) mở ra cơ hội và cả thách thức về việc phải nâng cao tiêu chuẩn sản xuất, đòi hỏi doanh nghiệp phải đầu tư vào công nghệ hiện đại.
6.2. Khuyến nghị chính sách nhằm thúc đẩy tăng trưởng bền vững
Để hiện thực hóa tiềm năng và thúc đẩy thị trường cho thuê tài chính phát triển bền vững, một số khuyến nghị chính sách cần được xem xét. Nhà nước cần sớm ban hành một Luật riêng về Cho thuê tài chính hoặc sửa đổi Luật các Tổ chức Tín dụng một cách toàn diện để tạo ra một khung pháp lý chuyên biệt và mạnh mẽ. Ngân hàng Nhà nước nên nghiên cứu các cơ chế hỗ trợ nguồn vốn cho các CTTC, chẳng hạn như thành lập quỹ phát triển cho thuê tài chính. Đồng thời, cần đẩy mạnh công tác truyền thông, phổ biến kiến thức về lợi ích của cho thuê tài chính đến cộng đồng doanh nghiệp vừa và nhỏ thông qua các hiệp hội doanh nghiệp và các chương trình hỗ trợ của chính phủ. Một chiến lược quốc gia đồng bộ sẽ là bệ phóng vững chắc để mở rộng cho thuê tài chính ở Việt Nam, góp phần thực hiện thành công sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
