Luận Văn Thạc Sĩ: Thực Trạng Và Giải Pháp Thúc Đẩy Chuyển Đổi Số Nền Kinh Tế Tại Việt Nam

Luận văn thạc sĩ phân tích thực trạng và đề xuất giải pháp thúc đẩy chuyển đổi số nền kinh tế tại Việt Nam, hướng đến phát triển bền vững.

• Tác giả: Trần Hải Anh
• Người hướng dẫn: PGS. TS Bùi Thị Lý
• Trường học: Đại học Ngoại Thương
• Chuyên ngành: Quản lý kinh tế
• Đề tài: Thúc đẩy chuyển đổi số nền kinh tế tại Việt Nam: Thực trạng và giải pháp
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH SÁCH CÁC HÌNH ẢNH MINH HOẠ
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• BẢNG DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• TÓM TẮT KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU LUẬN VĂN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ CHUYỂN ĐỔI SỐ
• 1.1. Khái niệm Chuyển đổi số
• 1.2. Các công nghệ đột phá trong Chuyển đổi số
• 1.2.1. Internet vạn vật (IoT)
• 1.2.2. Mạng di động thế hệ thứ 5 (5G)
• 1.2.3. Điện toán đám mây (Cloud Computing)
• 1.2.4. Dữ liệu lớn (Big Data)
• 1.2.5. Trí tuệ nhân tạo (Artificial intelligence)
• 1.3. Các yếu tố cơ bản của Chuyển đổi số trong nền kinh tế
• 1.3.1. Cơ sở hạ tầng số
• 1.3.2. Nền tảng số
• 1.3.3. Đổi mới sáng tạo
• 1.3.4. Nhân lực số
• 1.3.5. An toàn, an ninh mạng trong môi trường số
• 1.4. Kinh nghiệm Chuyển đổi số của một số quốc gia trên thế giới
• 1.4.1. Khái quát tình hình chung về Chuyển đổi số trên thế giới
• 1.4.2. Chuyển đổi số trong các lĩnh vực
• 1.4.3. Phát triển các nền tảng phục vụ Chuyển đổi số
• 1.4.4. Kinh nghiệm thúc đẩy Chuyển đổi số của một số nước trên thế giới
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CHUYỂN ĐỔI SỐ NỀN KINH TẾ TẠI VIỆT NAM
• 2.1. Nền kinh tế số và bối cảnh Việt Nam
• 2.2. Quan điểm của Chính phủ về Chuyển đổi số, tầm nhìn đến năm 2030
• 2.2.1. Tầm nhìn đến năm 2030
• 2.2.2. Mục tiêu cơ bản
• 2.3. Các yếu tố cơ bản tác động đến Chuyển đổi số nền kinh tế
• 2.3.1. Đại dịch Covid-19 tác động mạnh mẽ đến quá trình Chuyển đổi số
• 2.3.2. Cơ sở hạ tầng kỹ thuật số
• 2.3.3. Hạ tầng dữ liệu số
• 2.3.4. An toàn, an ninh mạng trong môi trường số
• 2.3.5. Số lượng và xu hướng sử dụng Internet của con người
• 2.3.6. Nhân lực CNTT
• 2.3.7. Giáo dục và đào tạo ngành CNTT
• 2.3.8. Số lượng doanh nghiệp công nghệ
• 2.3.9. Ứng dụng công nghệ kỹ thuật số của doanh nghiệp
• 2.3.10. Xác thực điện tử
• 2.3.11. Thương mại điện tử
• 2.3.12. Đổi mới sáng tạo
• 2.3.13. Tình hình chuyển đổi số cơ quan nhà nước
• 2.4. Thách thức đối với quá trình Chuyển đổi số nền kinh tế
• 2.4.1. Cơ sở hạ tầng kỹ thuật số chưa bảo đảm điều kiện để đáp ứng toàn diện cho việc Chuyển đổi số
• 2.4.2. Thiếu niềm tin vào giao dịch và xác thực điện tử
• 2.4.3. Cơ sở dữ liệu mở của Chính phủ còn hạn chế
• 2.4.4. Mức độ đổi mới sáng tạo chưa cao
• 2.4.5. Thiếu hụt nguồn nhân lực CNTT
• 2.4.6. Thể chế, khung pháp lý, chính sách thúc đẩy phát triển kinh tế, doanh nghiệp chưa đáp ứng vai trò kiến tạo cho phát triển kinh tế số
• 2.4.7. Mức độ tận dụng các công nghệ kỹ thuật số đột phá chưa cao
• 2.4.8. Một số thách thức khác
• 2.5. Cơ hội trong Chuyển đổi số nền kinh tế
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP THÚC ĐẨY CHUYỂN ĐỔI SỐ NỀN KINH TẾ TẠI VIỆT NAM
• 3.1. Giải pháp tạo nền tảng cho Chuyển đổi số nền kinh tế
• 3.1.1. Chuyển đổi nhận thức
• 3.1.2. Kiến tạo thể chế
• 3.1.3. Phát triển hạ tầng số
• 3.1.4. Phát triển nền tảng số
• 3.1.5. Tạo lập niềm tin, bảo đảm an toàn, an ninh mạng
• 3.1.6. Hợp tác quốc tế, nghiên cứu, phát triển và đổi mới sáng tạo trong môi trường số
• 3.2. Giải pháp phát triển Chính phủ số
• 3.3. Giải pháp thúc đẩy Kinh tế số
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Chuyển đổi số và nền kinh tế Việt Nam

Chuyển đổi số là quá trình ứng dụng công nghệ số để thay đổi mô hình kinh doanh, tạo ra giá trị mới và nâng cao hiệu quả hoạt động. Trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam, chuyển đổi số đang trở thành xu hướng tất yếu, đặc biệt trong các lĩnh vực như tài chính, giao thông, và du lịch. Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, vẫn chưa nhận thức đúng vai trò của chuyển đổi số. Các thách thức bao gồm thiếu kỹ năng số, hạ tầng số yếu kém, và tư duy kỹ thuật số chưa phát triển.

1.1. Khái niệm và tầm quan trọng

Chuyển đổi số không chỉ là việc áp dụng công nghệ mà còn là sự thay đổi toàn diện trong cách thức hoạt động của các tổ chức. Theo OECD, chuyển đổi số bao gồm việc chuyển đổi dữ liệu và quy trình sang định dạng máy đọc được, sử dụng công nghệ số để tạo ra các hoạt động mới hoặc thay đổi các hoạt động hiện có. Đối với nền kinh tế Việt Nam, chuyển đổi số là cơ hội để tăng trưởng kinh tế, nâng cao năng suất lao động và cải thiện cơ cấu việc làm.

1.2. Thực trạng tại Việt Nam

Hiện nay, nền kinh tế Việt Nam đang trong giai đoạn đầu của quá trình chuyển đổi số. Mặc dù Chính phủ đã có nhiều nỗ lực thúc đẩy, nhưng các doanh nghiệp vẫn gặp nhiều khó khăn. Theo thống kê, 80-90% máy móc trong các doanh nghiệp Việt Nam là nhập khẩu, phần lớn là công nghệ cũ từ thập niên 1980-1990. Điều này đặt ra thách thức lớn trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh và đổi mới sáng tạo.

II. Giải pháp thúc đẩy chuyển đổi số

Để thúc đẩy chuyển đổi số tại Việt Nam, cần có các giải pháp đồng bộ từ phía Chính phủ, doanh nghiệp và xã hội. Các giải pháp bao gồm phát triển hạ tầng số, nâng cao kỹ năng số cho người lao động, và xây dựng chính phủ điện tử hiệu quả. Đặc biệt, việc hợp tác quốc tế và nghiên cứu phát triển công nghệ là yếu tố then chốt để đẩy nhanh quá trình này.

2.1. Phát triển hạ tầng số

Hạ tầng số là nền tảng quan trọng để thực hiện chuyển đổi số. Việt Nam cần đầu tư mạnh mẽ vào các công nghệ như 5G, điện toán đám mây, và Internet vạn vật (IoT). Đồng thời, cần xây dựng các chính sách hỗ trợ để thu hút đầu tư từ khu vực tư nhân và quốc tế.

2.2. Nâng cao kỹ năng số

Việc đào tạo và nâng cao kỹ năng số cho người lao động là yếu tố then chốt để thực hiện chuyển đổi số. Các chương trình đào tạo cần được thiết kế phù hợp với nhu cầu thực tế của thị trường, đặc biệt là trong các lĩnh vực công nghệ thông tin và truyền thông.

III. Tác động của chuyển đổi số

Chuyển đổi số không chỉ mang lại cơ hội mà còn đặt ra nhiều thách thức đối với nền kinh tế Việt Nam. Các tác động bao gồm thay đổi cơ cấu việc làm, tăng trưởng kinh tế, và sự xuất hiện của các mô hình kinh doanh mới. Để tận dụng tối đa lợi ích từ chuyển đổi số, Việt Nam cần có chiến lược dài hạn và sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan.

3.1. Cơ hội và thách thức

Chuyển đổi số mang lại cơ hội lớn cho nền kinh tế Việt Nam trong việc tăng trưởng GDP và nâng cao năng suất lao động. Tuy nhiên, các thách thức như thiếu hụt nhân lực chất lượng cao, hạ tầng số chưa đồng bộ, và rủi ro về an ninh mạng cần được giải quyết kịp thời.

3.2. Chiến lược dài hạn

Để đối phó với các thách thức, Việt Nam cần xây dựng chiến lược dài hạn, bao gồm việc phát triển chính phủ điện tử, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, và tăng cường hợp tác quốc tế. Đồng thời, cần có các chính sách hỗ trợ để thúc đẩy sự tham gia của các doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Chuyển đổi số đang trở thành động lực phát triển mang tính thời đại, làm biến chuyển sâu sắc cơ cấu kinh tế toàn cầu và thay đổi căn bản phương thức quản trị quốc gia. Tại Việt Nam, người dùng dành trung bình khoảng 3,6 giờ mỗi ngày cho việc truy cập Internet trên các thiết bị điện tử, cao gấp đôi so với mức 1,8 giờ tại Vương quốc Anh và 2,0 giờ tại Nhật Bản. Tuy nhiên, mức độ sẵn sàng công nghệ của khu vực doanh nghiệp nội địa vẫn còn khoảng cách lớn khi có khoảng 80% đến 90% máy móc thiết bị đang vận hành là hàng nhập khẩu, trong đó gần 80% thuộc về các thế hệ công nghệ cũ từ thập niên 1980–1990. Thực trạng này đặt ra vấn đề nghiên cứu cấp bách: làm thế nào để thúc đẩy chuyển đổi số nền kinh tế Việt Nam một cách toàn diện, đồng bộ, biến lợi thế về thị trường người dùng thành năng lực cạnh tranh cốt lõi.

Mục tiêu nghiên cứu trọng tâm của luận văn là hệ thống hóa cơ sở lý luận về chuyển đổi số nền kinh tế, đánh giá thực trạng các yếu tố cấu thành và nhân tố tác động tại Việt Nam trong giai đoạn 2016–2022, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp khả thi định hướng đến năm 2030. Phạm vi không gian nghiên cứu tập trung vào toàn bộ nền kinh tế Việt Nam trong mối tương quan so sánh với các quốc gia phát triển và các nước trong khu vực Đông Nam Á. Về mặt học thuật và thực tiễn, nghiên cứu làm rõ các đòn bẩy quản lý kinh tế giúp tối ưu hóa hiệu quả đầu tư công nghệ, trong đó việc ứng dụng đồng bộ các giải pháp số có thể giúp doanh nghiệp tăng năng suất lao động lên gấp 3 lần và gia tăng doanh thu trên mỗi lao động đạt khoảng 120%, góp phần hiện thực hóa mục tiêu nâng cao tỷ trọng kinh tế số trong tổng sản phẩm nội địa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng hai nền tảng lý thuyết chủ đạo trong phân tích quản lý kinh tế số:

Khung chuyển đổi số của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế thiết lập tiến trình phát triển ba bước liên tục: số hóa thông tin, tin học hóa quy trình và chuyển đổi số toàn diện các quan hệ kinh tế - xã hội.

Mô hình kinh tế số ba tầng của Ngân hàng Thế giới bao gồm: tầng chính sách kinh tế vĩ mô và môi trường thể chế; tầng các yếu tố nền tảng cốt lõi như hạ tầng kết nối, logistics số, nhân lực số, thanh toán điện tử; và tầng ứng dụng sâu rộng trong thương mại điện tử cùng sản xuất thông minh.

Bên cạnh đó, nghiên cứu sử dụng hệ thống các khái niệm chuẩn mực: Chuyển đổi số, Nền tảng số theo Quyết định số 186/QĐ-BTTTT ngày 11/02/2022 của Bộ Thông tin và Truyền thông, Internet vạn vật, Dữ liệu lớn và Cơ chế thử nghiệm chính sách có kiểm soát.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn kết hợp phương pháp định tính và định lượng dựa trên nguồn dữ liệu thứ cấp chuẩn hóa từ Sách trắng Công nghệ thông tin và Truyền thông Việt Nam các năm từ 2017 đến 2022, số liệu thống kê của Bộ Thông tin và Truyền thông, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, cùng các báo cáo vĩ mô của Liên minh Viễn thông Quốc tế, Diễn đàn Kinh tế Thế giới và Ngân hàng Thế giới.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao quát chuỗi dữ liệu thứ cấp toàn diện trong 5 năm (2016–2021) trên phạm vi 63 tỉnh, thành phố và toàn bộ hệ thống hơn 50.000 doanh nghiệp thuộc ngành công nghiệp công nghệ thông tin đã đăng ký hoạt động. Phương pháp chọn mẫu chủ đích toàn phần được lựa chọn nhằm đảm bảo bao quát các chỉ số vĩ mô cốt lõi của nền kinh tế số mà không bị sai lệch do mẫu cục bộ.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê mô tả kết hợp so sánh đối chiếu đa quốc gia là nhằm xác định vị thế tương quan của Việt Nam so với các hình mẫu quốc tế như Vương quốc Anh, Singapore, Estonia và Trung Quốc, từ đó rút ra các bài học kinh nghiệm sát với điều kiện thể chế trong nước. Toàn bộ quy trình thu thập, xử lý và kiểm định dữ liệu được triển khai chặt chẽ trong timeline nghiên cứu từ năm 2020 đến năm 2022.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực trạng chuyển đổi số nền kinh tế tại Việt Nam làm nổi bật bốn phát hiện cốt lõi:

Thứ nhất, tốc độ phổ cập hạ tầng viễn thông và hành vi người dùng phát triển vượt bậc nhưng chưa đồng đều. Tỷ lệ thuê bao băng rộng di động toàn cầu đạt khoảng 4,6 tỷ thuê bao trên tổng số 82% thuê bao băng rộng, và Việt Nam nằm trong nhóm các quốc gia có tốc độ tăng trưởng thuê bao băng rộng di động cao hàng đầu Đông Nam Á. Mạng di động thế hệ thứ 5 đã được cấp phép thử nghiệm cho các nhà mạng lớn từ năm 2019 và thực hiện thành công cuộc gọi 5G đầu tiên trên thiết bị sản xuất trong nước vào ngày 17/01/2020, tạo tiền đề bứt phá cho hạ tầng kết nối.

Thứ hai, khu vực doanh nghiệp gặp rào cản lớn về năng lực công nghệ và vốn đầu tư. Khoảng 80% đến 90% thiết bị máy móc là nhập khẩu và gần 80% công nghệ thuộc thế hệ cũ 1980–1990. Điều này làm giảm đáng kể khả năng tích hợp các giải pháp công nghệ cao như dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo hay điện toán đám mây vào chuỗi giá trị sản xuất.

Thứ ba, sự mất cân đối nghiêm trọng giữa số lượng và chất lượng nguồn nhân lực công nghệ thông tin. Dù có khoảng 37,5% các trường đại học và cao đẳng tham gia đào tạo với hơn 50.000 sinh viên tốt nghiệp mỗi năm, chỉ có khoảng 27% nhân lực đáp ứng ngay yêu cầu công việc, trong khi 73% còn lại buộc doanh nghiệp phải tái đào tạo với chi phí lớn. Nhu cầu nhân lực phần mềm và dịch vụ công nghệ thông tin tăng trưởng trung bình 30% mỗi năm, dẫn đến nguy cơ thiếu hụt nhân lực chất lượng cao trong tương lai gần.

Thứ tư, khung khổ thể chế và chính sách phát triển kinh tế số còn thiếu tính linh hoạt. Việc thiếu vắng các khung pháp lý thử nghiệm có kiểm soát cho các mô hình kinh doanh đổi mới sáng tạo như công nghệ tài chính khiến doanh nghiệp nội địa ngập ngừng trong việc phát triển các sản phẩm đột phá.

Thảo luận kết quả

Thực trạng phân hóa trên bắt nguồn từ ba nguyên nhân chủ yếu: tâm lý e ngại rủi ro trong quản lý hành chính công, thiếu cơ chế chia sẻ và khai thác dữ liệu mở giữa các cơ quan ban ngành, cùng mức chi tiêu cho nghiên cứu và phát triển trong doanh nghiệp còn khiêm tốn.

Khi đối chiếu với kinh nghiệm quốc tế, các phát hiện của luận văn cho thấy tính tương đồng rõ nét với các mô hình đi trước. Điển hình như Singapore, thông qua việc phát triển hệ thống cáp quang và mạng di động hiện đại, tốc độ kết nối Internet trung bình của quốc gia này đã tăng từ 5,4 Mbps năm 2012 lên 20 Mbps năm 2016, hỗ trợ chỉ số thanh toán điện tử đạt mức 56%–57%. Tại Estonia, việc kiên trì thực hiện chiến lược số hóa đã giúp giảm tỷ lệ dân số không sử dụng Internet từ 18% năm 2013 xuống còn 5% năm 2020, đồng thời nâng tỷ lệ hài lòng với dịch vụ công trực tuyến của doanh nghiệp từ 76% lên 90%.

Dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ cột thể hiện sự chênh lệch giữa thời gian sử dụng Internet thực tế và năng suất lao động số của Việt Nam so với các nước phát triển, cũng như bảng đối chiếu đa chiều giữa cơ cấu đào tạo nhân lực công nghệ thông tin và nhu cầu tuyển dụng thực tế của thị trường giai đoạn 2016–2022. Những dữ liệu trực quan này phản ánh rõ nét rằng để chuyển đổi số thành công, Việt Nam không thể chỉ dựa vào mở rộng quy mô người dùng Internet mà phải tập trung tái cấu trúc hạ tầng công nghệ và chất lượng nhân lực.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm đẩy nhanh tiến trình chuyển đổi số nền kinh tế quốc gia, luận văn đề xuất bốn nhóm giải pháp chiến lược:

Hoàn thiện khung khổ thể chế và ban hành cơ chế thử nghiệm có kiểm soát: Chính phủ, Ngân hàng Nhà nước và các bộ ngành liên quan cần thiết lập ngay khung chính sách Sandbox toàn diện cho các lĩnh vực công nghệ tài chính, thương mại điện tử xuyên biên giới và kinh tế chia sẻ. Mục tiêu đến năm 2025 cấp phép thử nghiệm có kiểm soát cho tối thiểu 50 mô hình kinh doanh số mới, tạo môi trường an toàn thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

Đột phá hạ tầng số và thương mại hóa toàn diện mạng di động thế hệ thứ 5: Bộ Thông tin và Truyền thông cùng các tập đoàn viễn thông lớn như Viettel, VNPT, MobiFone cần phối hợp mở rộng phạm vi thương mại hóa 5G, nâng tỷ lệ dân số tiếp cận mạng băng rộng di động tốc độ cao lên trên 80% và phổ cập kết nối cáp quang trên 100 Mbps tới 100% hộ gia đình vào giai đoạn 2023–2025.

Đổi mới căn bản giáo dục đào tạo và chuẩn hóa kỹ năng nhân lực số: Bộ Giáo dục và Đào tạo chủ trì phối hợp với các hiệp hội doanh nghiệp công nghệ thiết kế lại giáo trình đào tạo đại học theo hướng thực hành ứng dụng, gắn kết nhu cầu thực tế. Mục tiêu đến năm 2027 nâng tỷ lệ sinh viên công nghệ thông tin tốt nghiệp làm việc được ngay từ mức 27% hiện nay lên trên 60%, cung ứng đều đặn hơn 30.000 kỹ sư chất lượng cao mỗi năm cho thị trường.

Phát triển hệ sinh thái nền tảng số Make in Vietnam và khai phóng dữ liệu mở: Bộ Thông tin và Truyền thông chỉ đạo phát triển tối thiểu 10 nền tảng số quốc gia phục vụ quản trị doanh nghiệp, logistics và y tế số theo Quyết định 186/QĐ-BTTTT; đồng thời các địa phương và bộ ngành phải hoàn thành xây dựng và công khai hơn 500 bộ dữ liệu mở của chính phủ trước năm 2025 nhằm gia tăng độ tin cậy và tạo tài nguyên cho cộng đồng khởi nghiệp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm 1: Các cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách kinh tế vĩ mô. Tài liệu cung cấp cơ sở thực tiễn phong phú về kinh nghiệm quốc tế tại Singapore, Vương quốc Anh, Estonia, hỗ trợ trực tiếp cho việc xây dựng khung pháp lý Sandbox, chính sách phát triển kinh phủ số và kinh tế số quốc gia.

Nhóm 2: Lãnh đạo doanh nghiệp, giám đốc chuyển đổi số và các nhà quản trị kinh doanh. Luận văn chỉ ra các điểm nghẽn về hạ tầng công nghệ và bẫy máy móc cũ từ thập niên 1980–1990, cung cấp căn cứ để doanh nghiệp xây dựng lộ trình đầu tư điện toán đám mây, dữ liệu lớn và tối ưu hóa năng suất lao động lên 2–3 lần.

Nhóm 3: Các trường đại học, cơ sở giáo dục nghề nghiệp và viện nghiên cứu công nghệ. Đề tài cung cấp các số liệu định lượng chi tiết về sự chênh lệch cung - cầu nhân lực, với thực tế 73% cử nhân phải đào tạo lại, giúp các đơn vị định hình chiến lược tái cấu trúc chương trình đào tạo đáp ứng đúng nhu cầu thị trường.

Nhóm 4: Học viên cao học, nghiên cứu sinh và các chuyên gia nghiên cứu ngành Quản lý kinh tế. Công trình là nguồn tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp tiếp cận mô hình ba tầng của Ngân hàng Thế giới, khung lý thuyết chuyển đổi số OECD và hệ thống hóa dữ liệu vĩ mô giai đoạn 2016–2022.

Câu hỏi thường gặp

Chuyển đổi số khác biệt như thế nào so với số hóa và ứng dụng công nghệ thông tin truyền thống? Theo khung lý thuyết của OECD, số hóa là quá trình biến đổi dữ liệu từ dạng vật lý sang dạng kỹ thuật số, còn ứng dụng công nghệ thông tin là việc sử dụng phần mềm để tối ưu quy trình sẵn có. Chuyển đổi số mang tính toàn diện hơn, làm thay đổi căn bản mô hình kinh doanh, quy trình vận hành và cấu trúc xã hội, tạo ra giá trị mới thông qua dữ liệu và các mối quan hệ kinh tế mới.

Tại sao nhận thức của người đứng đầu lại giữ vai trò quyết định trong chuyển đổi số? Chuyển đổi số không đơn thuần là dự án công nghệ mà là cuộc cách mạng về tư duy quản trị. Vì chưa có tiền lệ pháp lý đầy đủ, người đứng đầu phải có quyết tâm chính trị dám chấp nhận thử nghiệm các mô hình kinh doanh mới trong quy mô kiểm soát được, đồng thời tái cấu trúc quy trình nội bộ nhằm khắc phục tình trạng 80%–90% trang thiết bị lạc hậu tại đơn vị.

Thực trạng thiếu hụt nhân lực công nghệ thông tin tại Việt Nam đang diễn ra như thế nào? Thị trường Việt Nam mỗi năm đón nhận khoảng 50.000 cử nhân công nghệ thông tin tốt nghiệp, tuy nhiên có tới 73% trong số đó chưa thể bắt nhịp công việc ngay và cần đào tạo lại. Nhu cầu tuyển dụng của ngành dịch vụ phần mềm tăng khoảng 30% mỗi năm, dẫn đến áp lực thiếu hụt nhân sự chuyên môn sâu, đặc biệt trong các lĩnh vực mới như trí tuệ nhân tạo và phân tích dữ liệu lớn.

Việt Nam có thể học tập được gì từ mô hình kinh nghiệm của Singapore và Estonia? Từ Singapore, Việt Nam có thể học hỏi cách thức đầu tư nâng cấp hạ tầng băng rộng để tăng tốc độ kết nối từ 5,4 Mbps lên 20 Mbps và phổ cập thanh toán điện tử đạt tỷ lệ trên 56%. Từ Estonia, bài học cốt lõi là sự kiên định trong việc phát triển định danh điện tử, xây dựng cơ chế chia sẻ dữ liệu liên thông để giảm tỷ lệ người không dùng Internet xuống 5% và nâng mức độ hài lòng dịch vụ công lên 90%.

Cơ chế quản lý thử nghiệm có kiểm soát mang lại lợi ích gì cho phát triển kinh tế số? Mô hình Sandbox cho phép các doanh nghiệp khởi nghiệp thử nghiệm trực tiếp các sản phẩm đổi mới sáng tạo trong không gian giám sát an toàn. Kinh nghiệm từ Vương quốc Anh với 175 tổ chức được phê duyệt tham gia cho thấy cơ chế này giúp thúc đẩy hệ sinh thái tài chính số phát triển bứt phá mà vẫn đảm bảo an toàn hệ thống tài chính và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về chuyển đổi số nền kinh tế, chuẩn hóa khung phân tích ba tầng của Ngân hàng Thế giới và tiến trình số hóa ba bước của OECD áp dụng cho điều kiện thực tiễn Việt Nam.
• Đánh giá sâu sắc thực trạng các yếu tố nền tảng giai đoạn 2016–2022, chỉ rõ sự tương phản giữa tốc độ tăng trưởng người dùng Internet với mức độ hiện đại hóa máy móc thiết bị doanh nghiệp khi vẫn còn khoảng 80% công nghệ cũ từ 1980–1990.
• Nhận diện chính xác điểm nghẽn về chất lượng nguồn nhân lực công nghệ thông tin khi 73% cử nhân tốt nghiệp cần tái đào tạo, cùng sự thiếu vắng của khung thể chế thử nghiệm Sandbox so với các nước trong khu vực.
• Đóng góp hệ thống 4 nhóm giải pháp đột phá, có tính khả thi cao gắn liền với mục tiêu thương mại hóa 5G, nâng cao tỷ lệ sinh viên làm việc ngay lên trên 60% và thiết lập nền tảng dữ liệu mở trước năm 2025.
• Đề xuất lộ trình triển khai chi tiết hướng đến tầm nhìn năm 2030, đóng góp luận cứ khoa học quan trọng cho công tác quản lý kinh tế và hoạch định chính sách số quốc gia.

Các nhà quản lý chính sách, lãnh đạo doanh nghiệp và các nhà nghiên cứu hãy chủ động ứng dụng kết quả của luận văn để thúc đẩy mạnh mẽ các sáng kiến số hóa, tối ưu hóa năng suất lao động và cùng kiến tạo một nền kinh tế số Việt Nam phát triển thịnh vượng, bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài: "Trong 200 năm qua, thế giới đã đi qua 3 cuộc cách mạng công nghiệp, đó là cơ giới hóa, điện khí hóa, tự động hóa và nay là cuộc cách mạng về số hóa. Công nghệ số đang thâm nhập thế giới với tốc độ rất cao, nhất là một số công nghệ đột phá của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang làm thay đổi căn bản kinh tế và xã hội. Máy móc, thiết bị trở nên ngày càng thông minh, hiểu được mệnh lệnh, hoạt động độc lập và kết nối.

Các lĩnh vực vật lý và lĩnh vực số, lĩnh vực kinh tế vật chất và kinh tế số đang hòa nhập lại." "Chuyển đổi số làm thay đổi cái mà nền kinh tế sản xuất ra, thay đổi cách mà chúng được sản xuất và thay đổi hạ tầng sản xuất ra chúng. Chuyển đổi số cũng sẽ thay đổi căn bản tư duy nhận thức về tầm nhìn tương lai và các mối quan hệ kinh tế xã hội định hình nó. Chuyển đổi số là một cuộc cách mạng vĩ đại của loài người. Chúng ta sống trong thế giới thực từ khi xuất hiện loài người.

Đây là lần đầu tiên loài người bước vào thế giới ảo. Không chỉ một phần, mà toàn bộ hoạt động kinh tế xã hội sẽ được chuyển vào thế giới ảo. Sẽ xuất hiện kinh tế số, xã hội số bên cạnh kinh tế thực, xã hội thực và chỉ lúc này thì công nghệ số mới phát huy hết sức mạnh của nó, cả sức mạnh xây dựng và sức mạnh hủy diệt." Chuyển đổi số bao gồm bước một là số hóa. Không chỉ con người được số hóa mà tất cả các vật vô tri vô giác sẽ được số hóa.

Lần đầu tiên trong lịch sử nhân loại, các vật vô tri vô giác được cất tiếng nói. Bước hai của chuyển đổi số là hình thành các mối quan hệ mới trong nền kinh tế số, xã hội số - các mối quan hệ mới trong thế giới ảo và đây mới là thách thức lớn nhất của chuyển đổi số. Tuy nhiên, chính những mối quan hệ mới này, những mô hình kinh doanh mới này mới phát huy hiệu quả của chuyển đổi số, nó phụ thuộc vào chuyển đổi nhận thức của con người và là lợi thế của các nước đang phát triển như Việt Nam, vì sự chuyển đổi nhận thức này không phụ thuộc vào cơ sở vật chất mà một nước đang sở hữu, các nước đi sau thì ít gánh nặng của quá khứ, cả về hạ tầng vật chất, thể chế và cả về năng lực cạnh tranh của thời kỳ trước. Có thể nói, chuyển đổi số là việc cấp bách nếu muốn phát triển kinh tế xã hội; trên quy mô quốc gia, chuyển đổi số ảnh hưởng ngày càng lớn đến tăng trưởng GDP, năng suất lao động và cơ cấu việc làm.

1 Chuyển đổi số là xu thế toàn cầu, là quá trình không thể đảo ngược. Thế giới vật lý đang được ảo hóa, đời sống thực đang được ánh xạ vào không gian mạng, trong đó xuất hiện các mối quan hệ chưa có trong tiền lệ. Quá trình sáng tạo, sản xuất kinh doanh ngày càng diễn ra nhiều hơn trên không gian mạng. Chuyển đổi số đang tác động ảnh hưởng sâu rộng đến cấu trúc và các mối " quan hệ trong nền kinh tế toàn cầu: thay lao động chân tay bằng tự động hóa; thay vốn bằng tri thức và dữ liệu; thay đổi toàn diện mối quan hệ của chính quyền với người dân và giữa các chủ thể trong nền kinh tế thông qua việc xóa bỏ các cơ chế trung gian trong chuỗi giá trị bằng công nghệ kết nối trực tiếp; thay đổi thói quen tiêu dùng cũng như hành vi ứng xử của toàn xã hội.

" " Nhận thức được tầm quan trọng của chuyển đổi số, đến nay, nhiều nước đã xây dựng và triển khai các chiến lược, chương trình quốc gia về chuyển đổi số, điển hình như Anh, Hà Lan, Úc, Đan Mạch, Israel, Mexico, Singapore, Thái Lan, Uruguay,… Nội dung chuyển đổi số của các nước có khác nhau, phụ thuộc vào chiến lược phát triển KTXH của mỗi nước." Tại Việt Nam, quá trình Chuyển đổi số đã bắt đầu diễn ra, nhất là trong những ngành như tài chính, giao thông, du lịch. Chính phủ và chính quyền các cấp đang nỗ lực thúc đẩy quá trình Chuyển đổi số. Tuy nhiên, các doanh nghiệp Việt Nam nói chung, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa vẫn chưa nhận thức đúng vai trò Chuyển đổi số. " Doanh nghiệp Việt Nam phần lớn có trình độ khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo còn thấp, có 80% đến 90% máy móc sử dụng trong các doanh nghiệp Việt Nam là nhập khẩu, gần 80% là những công nghệ cũ từ thập niên 1980-1990.

Chính vì vậy, các doanh nghiệp Việt Nam đang đối mặt với những rào cản trong quá trình Chuyển đổi số như: thiếu kỹ năng số và nhân lực, thiếu cơ sở hạ tầng, nền tảng kỹ thuật số đủ mạnh để cho phép chuyển đổi kỹ thuật số, thiếu tư duy kỹ thuật số." " Thế giới đang bước vào cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0, các quốc gia trên thế giới đang tiến hành thúc đẩy Chuyển đổi số, Việt Nam không đứng ngoài xu thế đó, việc tiến hành tốt Chuyển đổi số sẽ giúp Việt Nam chủ động trong cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0, hướng tới quốc gia thông minh. Tình hình nghiên cứu: Chuyển đổi số là một lĩnh vực đã được đẩy mạnh tại Việt Nam trong một vài năm trở lại đây do đó hiện tại cũng đã có một số nghiên cứu của các cơ quan chức năng (Bộ Thông tin và Truyền thông, Bộ Y tế, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, v.) và một số tổ chức, doanh nghiệp (USAID, GOPA, v.) nhằm mục đích tham mưu cho Lãnh đạo các Bộ, Lãnh đạo Đảng, Chính phủ định hướng quá trình phát triển kinh tế quốc gia theo xu hướng cách mạng số hoá, cách mạng công nghiệp 4. Trên thế giới đã có những quốc gia thúc đẩy quá trình chuyển đổi số rất mạnh mẽ như Hàn Quốc, Israel, Mỹ, Anh, Estonia v. hay các Tập đoàn công nghệ cũng đã chuyển đổi số sâu rộng trong nội bộ tập đoàn như Apple, Amazon, Facebook, Google, v.

Bản nghiên cứu về Kinh tế số và Chuyển đổi số tại Việt Nam của Tổ chức Tư vấn GOPA và Economica Vietnam do 2 tác giả Lê Duy Bình và Trần Thị Phương thực hiện tháng 11 năm 2020 (dưới sự hỗ trợ của Liên minh châu Âu) đã nêu ra các vấn đề về cơ sở lý luận của kinh tế số và chuyển đổi số, thực trạng chuyển đổi số trong các ngành kinh tế tại Việt Nam như chuyển đổi số trong ngành công nghiệp thông tin và truyền thông, chuyển đổi số trong các ngành công nghiệp tại Việt Nam hay chuyển đổi số tại một số cơ quan Nhà nước. Bản nghiên cứu cũng đưa ra được các ưu tiên chính sách của Việt Nam trong quá trình chuyển đổi số quốc gia, phân tích được những cơ hội và thách thức hay những tác động của đại dịch COVID-19, những tác động của EVFTA đối với nền kinh tế Việt Nam dưới góc nhìn của chuyển đổi số. Tuy nhiên bản nghiên cứu chưa đưa ra và phân tích được các yếu tố chính thúc đẩy chuyển đổi số nền kinh tế tại Việt Nam để từ đó đưa ra được các giải pháp căn cơ nhằm giúp Việt Nam đẩy nhanh quá trình chuyển đổi số nền kinh tế, tận dụng được thời cơ của cuộc cách mạng công nghiệp 4. Thời gian qua, Bộ Thông tin và Truyền thông cũng đã đưa ra được Cẩm nang chuyển đổi số cho người dân, doanh nghiệp cũng như chính quyền.

Cẩm nang định nghĩa Chuyển đổi số là gì, các định nghĩa công nghệ phục vụ cho chuyển đổi số (AI, Internet vạn vật, Dữ liệu lớn, Điện toán đám mây), vai trò của chuyển đổi số trong phát triển đất nước, hay trả lời các câu hỏi lớn như chuyển đổi số những gì, chuyển đổi số như thế nào, chuyển đổi số sẽ tốn bao nhiêu tiền. Hơn thế nữa, cẩm 3 nang đưa hướng dẫn cơ bản chuyển đổi số cho người dân trong đó đưa ra được lợi ích của chuyển đổi số cho người dân là gì, làm sao để an toàn trong môi trường số, hay người dân cần chuẩn bị cho mình những gì trước bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ. Cẩm nang cũng đưa ra được hướng dẫn cơ bản chuyển đổi số cho doanh nghiệp trong đó đưa ra được định nghĩa chuyển đổi số doanh nghiệp, nêu bật được tư duy kinh doanh, kênh phân phối, khách hàng hay vấn đề quản trị nội bộ dưới góc nhìn của chuyển đổi số đã thay đổi thế nào. Cẩm nang cũng đã làm rõ được các vấn đề về chuyển đổi số trong cơ quan nhà nước như phát triển chính phủ số như thế nào, phương pháp chuyển đổi số trong từng ngành, từng lĩnh vực ra sao.

Tuy nhiên cẩm nang cũng chưa phân tích rõ ràng được các yếu tố chính tác động đến chuyển đổi số để tìm ra đươc các giải pháp căn cơ nhất cho nền kinh tế Việt Nam. Bộ Kế hoạch và Đầu tư cũng đã phối hợp với Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ (USAID) cho ra mắt một bộ tài liệu hướng dẫn quy trình cơ bản thúc đẩy chuyển đổi số trong các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs), tuy nhiên các tài liệu này mới chỉ dừng ở mức độ doanh nghiệp vừa và nhỏ mà chưa đưa ra được các giải pháp để chuyển đối số nền kinh tế nói chung. Vì vậy luận văn này với mục đích phân tích thực trạng chuyển đổi số nền kinh tế tại Việt Nam, tổng kết kinh nghiệm của một số quốc gia trên thế giới nhằm đưa ra các giải pháp căn cơ cho quá trình chuyển đổi số nền kinh tế tại Việt Nam trong thời gian tới. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu: Luận văn nhằm hướng tới các mục đích sau: - Đưa ra tổng quan về Chuyển đổi số; - Đưa ra thực trạng về Chuyển đổi số nền kinh tế tại Việt Nam; - Đưa ra một số giải pháp nhằm thúc đẩy quá trình chuyển đổi số nền kinh tế tại Việt Nam; 4.

Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của đề tài:  Đối tƣợng nghiên cứu: Quá trình chuyển đổi số nền kinh tế tại Việt Nam.  Phạm vi nghiên cứu: Các yếu tố thúc đẩy, tác động đến quá trình chuyển đổi số nền kinh tế tại Việt Nam. Phƣơng pháp nghiên cứu: - Phương pháp thống kê, phân tích số liệu từ các cơ quan chức năng cũng như số liệu từ các tổ chức uy tín trên thế giới về chuyển đổi số tại các quốc gia. - Phương pháp so sánh, đối chiếu, tổng hợp và xử lý số liệu.