Chương 1: THỜI ĐẠI LÝ TRẦN VÀ TUỆ TRUNG THƯỢNG SĨ 1. Bối cảnh lịch sử – xã hội thời Lý Trần Mùa đông năm 938, phát huy truyền thống yêu nước, bền bỉ đấu tranh, bằng mưu lược tài ba, Ngô Quyền đã chiến thắng quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng, đưa dân tộc ta bước sang một kỉ nguyên mới – kỉ nguyên độc lập tự chủ. Tuy nhiên sau mười một thế kỉ bị đô hộ bởi giặc phương Bắc, đất nước ta phải đi lên từ một cơ sở vật chất yếu kém với tài nguyên khánh kiệt, nhân dân mỏi mệt sau thời gian bị kìm kẹp, lại thêm sự giao lưu bất bình đẳng từ âm mưu đồng hóa. Nhiệm vụ đặt ra cho những thế hệ đi đầu quả không dễ dàng.
Nhưng chính trên mảnh đất hoang tàn ấy, bằng tinh thần quật khởi, dân tộc Đại Việt đã xây dựng nhà nước phong kiến độc lập ngày càng hùng mạnh và phát triển về mọi mặt qua nhiều triều đại: Ngô (939-967), Đinh (968-980), Tiền Lê (980-1009), Lý (1009-1225), Trần (1225-1400), Hồ (1400-1007)… Bên cạnh khôi phục lại những giá trị tinh thần truyền thống, dân tộc ta đã khôn ngoan lấy mình làm chủ để đón nhận tinh hoa văn hóa nước ngoài nhằm tạo nên một nền văn hóa vừa phong phú vừa đậm đà bản sắc dân tộc. Với tinh thần ấy, sau mấy triều đại Ngô, Đinh, Tiền Lê đặt những nền móng đầu tiên, đến triều đại Lý và Trần (gọi chung là thời đại Lý Trần), Đại Việt trở thành đất nước phát triển về mọi mặt. Sự lớn mạnh của Đại Việt thể hiện trước hết ở khía cạnh chính trị. Chiến thắng của Ngô Quyền trên sông Bạch Đằng năm 938 đã khẳng định Đại Việt là đất nước độc lập thống nhất có chủ quyền.
Từ cái mốc lịch sử này dân tộc ta đã tiếp tục ba lần đại thắng quân Tống (981, 1075, 1077), bình định quân Chiêm Thành (1069), đặc biệt là ba lần đẩy lui đế quốc Nguyên Mông vĩ đại từng chiếm giữ nhiều quốc gia ở Châu Á và Châu Âu. Cán cân ngoại giao giữa Đại Việt và các nước phương Bắc ở thời kì này luôn được giữ ở thế cân bằng. Dân tộc ta nhất quyết từ chối những yêu sách vô lí của ngoại bang đồng thời khéo léo và quyết liệt buộc họ phải trả lại kì hết đất đai thuộc về Đại Việt. Tốc độ phát triển mau lẹ này còn thể hiện rõ ở mặt kinh tế.
Nếu dưới triều Ngô, Đinh công cuộc khôi phục kinh tế chưa đạt thành tựu là bao thì đầu thời nhà Lý trở đi công cuộc xây dựng đó đã thực sự khởi sắc, đặt nền tảng cho sự phát triển vững chắc. Nông nghiệp được chú trọng, việc khẩn hoang và xây dựng các công trình thủy lợi phục vụ nông nghiệp rất được coi trọng. Hàng loạt ngành nghề thủ công truyền thống như dệt, gốm, in, chạm khắc, mĩ nghệ… được khôi phục và phát triển. Nghệ thuật chạm trổ, điêu khắc trên gỗ, đá, gốm đạt đến trình độ khá cao.
Đặc biệt là hình ảnh con rồng – con vật linh của người Việt đã được tạc trên đình chùa với dáng vẻ mềm mại uyển chuyển. Nhiều công trình nổi tiếng xuất hiện như: chùa Diên Hựu (chùa Một cột) đời Lý, Tháp Phổ Minh ở Nam Định, Tháp Bình Sơn ở Vĩnh Phúc vào đời Trần… Thời đại này còn tạo ra bốn công trình nổi tiếng được mệnh danh là “An Nam tứ đại khí”. Đó là: Tháp Báo Thiên, Tượng Phật chùa Quỳnh Lâm, chuông Quy Điền và đỉnh (vạc) chùa Phổ Minh. Việc học tập, thi cử đào tạo nhân tài, xây dựng đất nước cũng được quan tâm.
Ở đời Lý bên cạnh lệ bảo cử và tiến cử làm quan, đến đời Vua Lý Thánh Tông và Lý Nhân Tông còn có kỳ thi tuyển chọn nhân tài. Nhà Lý còn cho xây dựng Văn miếu (1070), mở trường Quốc tử giám (1076). Sang đời Trần, nhà nước đã ra lệ thi và các kì thi đồng thời đặt ra các học vị chính thức trong thi cử. Việc học không chỉ đóng khung ở kinh thành, trong giới quý tộc mà còn mở rộng ra các địa phương.
Các sinh hoạt văn hóa văn nghệ dân gian được ưa chuộng từ vua chúa đến thứ dân. Theo Đại Việt sử kí, trong cung mỗi khi có yến tiệc, các vua quan thường múa hát theo những điệu dân gian, tay người nọ đặt lên vai người kia, chân người nọ dẫm lên chân người kia không phân biệt ngôi thứ, phẩm cấp. Đó là những hình ảnh sinh động, hiếm thấy trong lịch sử phong kiến Việt Nam. Chính điều ấy đã tạo nên cho thời đại Lý Trần không khí chan hòa, thân dân mà không một triều đại nào về sau có được.
Vào thời kì này, ngoài tín ngưỡng dân gian, đạo Phật, đạo Nho, đạo Lão đều được tiếp nhận, tinh lọc với tinh thần cởi mở và sáng tạo của con người thời đại. Đặc biệt đây là thời kì Phật giáo đóng vai trò tích cực trong công cuộc xây dựng và bảo vệ đất nước. Giáo lí Phật giáo khi vào Đại Việt đã hòa quyện với tín ngưỡng dân gian, kết hợp với Nho giáo và Đạo giáo, trở thành một trong những nhân tố cơ bản ảnh hưởng sâu sắc đến hệ tư tưởng của dân tộc. Chính sách “Tam giáo đồng nguyên”, dựa trên yếu tố cốt lõi là tư tưởng tiến bộ của Phật giáo đã làm nên hào khí vang dội của thời đại Lý Trần – Thời đại tập trung tất cả những tinh hoa trong đời sống tư tưởng của con người: đức độ, trí tuệ và tình cảm.
Hào khí ấy, học phong ấy dựa trên nền kinh tế, chính trị, giáo dục tiến bộ đã khiến thời đại Lý Trần phát triển đạt đến đỉnh cao của sự phồn thịnh và tạo nên hình ảnh con người với nhân cách cao đẹp đáng kính, “phản ảnh đúng đặc trưng tinh thần của thời đại: nhân thứ, khoan dung, rộng mở, dân chủ mà dũng liệt” [45, tr. Đó là những ông vua anh minh, thương dân như con như Lý Thánh Tông. Làm vua mà dễ dàng từ bỏ ngai vàng như “trút chiếc giày rách” như Trần Thái Tông lúc trẻ; khi về già lại nhường ngôi cho con, làm thái thượng hoàng cùng xây dựng chính sự. Đó là những vị tướng vì an nguy của xã tắc sẵn sàng xóa bỏ hiềm khích mâu thuẫn của gia tộc, ở ngôi cao chức trọng được ân sủng đặc biệt nhưng không lạm dụng chức quyền, luôn giữ trọn đạo làm tôi.
Đó là những phi tần, công chúa quên đi việc làm đẹp, hạnh phúc của bản thân, biết đặt quyền lợi của quốc gia trên quyền lợi của gia đình. Đó là những thiền sư, cư sĩ tu theo đạo Phật, nhưng không ngại dấn thân vào cuộc đời vì lợi ích của xã tắc… Ta có thể mượn một vài đoạn trong sách sử của người xưa để hình dung rõ hơn về hào khí của con người thời ấy. “Vua Lý Thánh Tông cũng giống các vua đời trước tuy đóng đô ở Thăng Long nhưng tình cảm thường gắn bó với ruộng đồng và rất thương dân (. Một lần ngự ở điện Thiên Khánh để xử kiện, con gái vua là Động Thiên đứng hầu bên cạnh, phạm nhân là một chàng trai trẻ phạm tội vì không hiểu luật.
Nhà vua gọi chúa ngục lại chỉ vào con gái mình mà nói: - Ta yêu con ta như các bậc cha mẹ trong thiên hạ yêu con cái họ. Trăm họ không hay biết nên tự phạm vào luật pháp ta rất thương xót. Từ nay các tội bất kỳ nặng nhẹ cần răn dạy kĩ lưỡng và nhất nhất phải đều khoan giảm. Và nhà vua đã tha bổng cho người con trai nọ.
Lần khác gặp trời rất lạnh nghĩ đến dân vua chạnh lòng với tả hữu: - Ta ở trong thâm cung sưởi lò than, mặc áo hồ cừu mà khí lạnh còn thế này, huống hồ những kẻ bị giam trong ngục thất xiềng xích khổ đau, ngay gian chưa định, bụng không cơm no, thân không áo ấm, một khi gặp cơn giá lạnh thổi há chẳng bị chết rét ư? Ta rất đỗi thương xót. Nói rồi vua sai tả hữu đem chăn chiếu trong kho ban cho tù nhân và mỗi ngày phát cho tù nhân ăn hai bữa cơm và vua xuống chiếu miễn cho cả nước nửa số thuế năm đó” [78, tr. Lý Thường Kiệt là vị tướng tài đời nhà Lý. Ông là người có công lớn trong kháng chiến chống quân Tống.
“Ông trong tỏ ra khoan minh, ngoài thì ân huệ. Sửa đổi tục xấu cho dân, không quản khó nhọc. Làm việc thì cố tránh phiền dân, sai dân thì cốt dỗ dân vui lòng làm việc; vì đó mà dân được nhờ. Đem bụng khoan thứ cứu dân, lấy lòng nhân ái yêu dân; vì đó mà được dân kính trọng.
Lấy vũ oai để trừ lũ ác, lấy chính luật mà xử kiện, nhờ đó mà không ai oán, cho nên ngục thất chẳng cần coi. Xem sự đủ ăn là nguyện của dân, lấy việc cấy cày là gốc của nước, nhờ đó mà mùa không mất. Cai trị giỏi nên không cần đánh dẹp. Nuôi nấng những kẻ già nua, cho nên kẻ già được yên.
Đạo ông như thế có thể coi là gốc để trị an, thuật để yên dân thật là đẹp đẽ (…). Khi việc binh tạm rảnh, việc chính trị tạm thưa thì vui cùng sơn thủy, giúp dựng chùa chiền…” [53, tr. “Mậu thìn năm thứ mười một (1268). Mùa xuân, tháng giêng vua (Trần Thánh Tông) từng bảo với tôn thất rằng: Thiên hạ là thiên hạ của tổ tông, người nối nghiệp của tổ tông nên cùng anh em họ cùng hưởng phú quý; tuy bên ngoài cả thiên hạ phụng sự một người tôn quý, nhưng bên trong ta cùng các khanh là đồng bào ruột thịt, lo thì cùng lo, vui thì cùng vui, các khanh nên lấy câu nói ấy mà truyền cho con cháu để nhớ lâu đừng quên thế là phúc muôn năm của tôn miếu xã tắc vậy.
Đến đây xuống chiếu cho các vương hầu tôn thất, xong buổi chầu thì vào trong điện và lan đình, cùng nhau ăn uống; hoặc có khi trời tối không về thì đặt gối dài chăn rộng cùng ngủ liền giường với nhau để tỏ hết lòng yêu nhau. Còn như lễ lớn chầu mừng, tân khách yến tiệc thì phân biệt ngôi thứ cao thấp. Vì thế nên vương hầu bấy giờ không ai là không hòa thuận kính sợ, mà không có lỗi lệch vì sự nhờn mặt kiêu căng” [42, tr. “Quốc Tuấn là con Yên Sinh Vương, lúc mới sinh ra có người thấy tướng trông thấy bảo rằng: Người này sau có thể giúp nước cứu đời (…).
Yên Sinh Vương với Chiêu Lăng (tức Trần Thái Tông) vốn không ưa nhau, mang lòng hậm hực, tìm gặp những người tài nghệ để dạy Quốc Tuấn.
