Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI 1. Các khái niệm cơ bản 1. Khái niệm chính sách và chính sách công Khái niệm chính sách Theo từ điển bách khoa Việt Nam, khái niệm về chính sách được hiểu như sau: “Chính sách là những chuẩn tắc cụ thể để thực hiện đường lối, nhiệm vụ. Chính sách được thực hiện trong một thời gian nhất định, trên những lĩnh vực cụ thể nào đó.
Bản chất, nội dung và phương hướng của chính sách tùy thuộc vào tính chất của đường lối, nhiệm vụ chính trị, kinh tế, văn hóa…”[7]. Khái niệm chính sách công Chính sách công (Tiếng Anh: Public policy) được định nghĩa là kết quả ý chí chính trị của Nhà nước thể hiện qua một tập hợp các quyết định liên quan đến nhau, gồm các định hướng mục tiêu và cách thức giải quyết các vấn đề tồn tại trong xã hội nhằm đạt được các mục tiêu phát triển đất nước. Ở Việt Nam, thuật ngữ chính sách công là một thuật ngữ còn khá mới mẻ, bởi vì chúng ta thường dùng cụm từ: “Chính sách của Nhà nước hoặc chính sách của Đảng và Nhà nước” vì ở nước ta, Đảng Cộng sản là lực lượng chính trị duy nhất lãnh đạo Nhà nước, lãnh đạo xã hội. Đảng lãnh đạo Nhà nước thông qua việc vạch ra đường lối, chiến lược, các định hướng chính sách, đó chính là những căn cứ chỉ đạo để Nhà nước ban hành các chính sách công.
Về cơ bản các chính sách công là do Nhà nước ban hành nhưng các chính sách này thực chất là cụ thể hóa đường lối, kế hoạch và các định hướng chính sách của Đảng Cộng sản Việt Nam, nhằm phục vụ lợi ích của nhân dân ta. Từ góc độ chủ thể hoạch định chính sách giữa Đảng và Nhà nước mà có các thuật ngữ: Đường lối chính sách, Chủ trương chính sách, Cơ chế chính sách, Chế độ chính sách. Những năm gần đây ở Việt Nam thuật ngữ “Chính sách công” được sử dụng nhiều hơn với nhiều góc độ khác nhau. Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu về 7 chính sách công ở nước ta vẫn còn khá ít; nhiều nội dung liên quan đến chính sách công cần phải tiếp tục được làm rõ hơn cả về lý luận và thực tiễn.
Hiện nay chính sách công có nhiều quan niệm khác nhau như: PGS. Nguyễn Hữu Hải quan niệm rằng: “Chính sách công là kết quả ý chí chính trị của nhà nước được thể hiện bằng một tập hợp các quyết định có liên quan với nhau, định hướng mục tiêu những vấn đề công trong xã hội” Vậy theo tác giả: “Chính sách công là một tập hợp những quyết định liên quan với nhau do nhà nước ban hành, bao gồm các mục tiêu và giải pháp để giải quyết một vấn đề công nhằm đạt được các mục tiêu phát triển” 1. Khái niệm nông thôn và nông thôn mới Khái niệm nông thôn Từ điển Bách khoa toàn thư đưa ra khái niệm như sau:“Nông thôn là khu vực mà ở đó tập trung dân cư sống chủ yếu bằng sản xuất nông nghiệp” [7, tr. Theo từ điển Bách khoa Việt Nam, khái niệm nông thôn như sau: “Nông thôn là vùng lãnh thổ của một nước hay một số đơn vị hành chính nằm ngoài lãnh thổ đô thị, có môi trường tự nhiên, hoàn cảnh kinh tế, xã hội, điều kiện sống khác biệt với thành thị và dân cư chủ yếu làm nông nghiệp” [3].
Theo Thông tư số 54/2009/TT-BNNPTNT ngày 21/8/2009 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn: “Nông thôn là phần lãnh thổ không thuộc nội thành, nội thị các thành phố, thị xã, thị trấn được quản lý bởi cấp hành chính cơ sở là ủy ban nhân dân xã” [14, tr. Tóm lại, nông thôn là nơi tập trung sinh sống, định cư và làm việc của của cộng đồng chủ yếu là nông dân, lấy sản xuất nông nghiệp là chính. Nông thôn có cơ sở hạ tầng, trình độ tiếp cận thị trường, trình độ sản xuất hàng hóa thấp hơn so với thành thị. Nông thôn có đầy đủ các yếu tố, các thiết chế, các vấn đề xã hội, phương thức sống của cộng đồng dân cư khác biệt so với thành thị.
Khái niệm nông thôn mới: Mặc dù hiện nay chưa có khái niệm chính thức về nông thôn mới tuy, nhiên chúng ta có thể hiểu khái niệm nông thôn mới như sau: “Nông thôn mới là khu vực nông thôn được đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng, tăng 8 cường phát triển công nghiệp, dịch vụ, phát triển nông thôn với đô thị theo quy hoạch, nâng cao chất lượng môi trường sinh thái, bảo đảm an ninh trật tự từng bước nâng cao đời sống nhân dân tại địa phương. Theo Nghị quyết số 26-NQ/TW, có thể hiểu "Nông thôn mới là nông thôn có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội hiện đại; cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ, đô thị theo quy hoạch…". Khái niệm xây dựng nông thôn mới và chính sách xây dựng nông thôn mới Khái niệm xây dựng nông thôn mới Xây dựng Nông thôn mới là quá trình xây dựng kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, môi trường nông thôn nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống người dân nông thôn, phát triển hài hòa, rút ngắn khoảng cách giữa thành thị với nông thôn.[15] Xây dựng nông thôn mới là một chính sách nhằm phát triển nông nghiệp, nông dân và nông thôn, tìm cách đổi mới phương thức sản xuất đồng thời áp dụng những khoa học, kỹ thuật hiện đại, từng bước nâng cao năng suất lao động, giải quyết tốt vấn đề việc làm cho người lao động, sử dụng nguồn lực lao động với trình độ kỹ thuật cao, gắn liền phát triển nông nghiệp với công nghiệp, du lịch phát triển kinh tế xã hội bền vững. [16] Như vậy có thể khẳng định: Xây dựng Nông thôn mới là làm sao cho cuộc sống vật chất và tinh thần người dân vùng nông thôn ngày một nâng cao.
Khái niệm chính sách xây dựng nông thôn mới Chính sách xây dựng Nông thôn mới là một chính sách lớn của Nhà nước ta, tập hợp các chủ trương, kế hoạch và nguồn lực của chính phủ nhằm tạo cho bộ mặt nông thôn ngày càng phát triển bằng cách tác động vào việc cung cấp các yếu tố như: đất đai, lao động, nguồn vốn, cơ sở hạ tầng…Tác động tới đầu vào và đầu ra ở nông thôn, tác động về việc thay đổi tổ chức.25] Chính sách xây dựng NTM là hệ thống các văn bản chính sách về kinh tế, văn hoá, xã hội của các cấp, các ngành, qua đó nhằm triển khai thực hiện xây dựng, 9 phát triển các vùng nông thôn theo những tiêu chí về phát triển, xây dựng nông thôn mới tại các địa phương. [30] Như vậy, Chủ trương xây dựng NTM là chính sách đúng đắn của đảng, nhà nước nhằm giúp cho vùng nông thôn Việt Nam được ngày càng văn minh, khang trang, hiện đại, phát triển kinh tế, an sinh xã hội bền vững, giúp đời sống vật chất và tinh thần của người dân ngày một nâng lên. Từng bước rút ngắn khoảng cách giữa nông thôn và thành thị. Khái niệm thực hiện chính sách xây dựng nông thôn mới Mục tiêu của chính sách xây dựng nông thôn mới Chương trình xây dựng NTM có mục tiêu tổng quát nhằm tiếp tục triển khai thực hiện có hiệu quả cơ cấu lại ngành nông nghiệp, phát triển kinh tế nông thôn, quá trình đô thị hóa đi vào chiều sâu, hiệu quả, bền vững; thực hiện xây dựng nông thôn mới nâng cao, nông thôn mới kiểu mẫu và nông thôn mới cấp thôn, bản.
Chương trình nhằm nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của người dân nông thôn, thúc đẩy bình đẳng giới; xây dựng hạ tầng kinh tế - xã hội nông thôn đồng bộ và từng bước hiện đại, bảo đảm môi trường, cảnh quan nông thôn sáng, xanh, sạch, đẹp, an toàn, giàu bản sắc văn hóa truyền thống, thích ứng với biến đổi khí hậu và phát triển bền vững. Trong đó người dân là chủ thể trong xây dựng NTM. Nội dung của chính sách xây dựng nông thôi mới Theo Quyết định số 1980/QĐ-TTg ngày 17/10/2016 Thủ tướng Chính phủ về ban hành Bộ tiêu chí Quốc gia về xã nông thôn mới giai đoạn 2016 - 2020. Trong đó gồm 05 nhóm nội dung và 19 tiêu chí, cụ thể như sau: 05 nhóm nội dung bao gồm: 1.
Nhóm quy hoạch, 2. Nhóm kinh tế - xã hội, 3. Nhóm kinh tế và tổ chức sản xuất, 4. Nhóm văn hóa - xã hội - môi trường, 5.
Nhóm xây dựng hệ thống chính trị. Về quy hoạch NTM: Quản lý xây dựng NTM phải theo quy hoạch, bảo đảm theo các tiêu chí về quy hoạch xây dựng NTM, quy hoạch xây dựng, sản xuất và quy hoạch sử dụng đất. 10 Về xây dựng cơ sở hạ tầng: Mục tiêu của xây dựng nông thôn mới về cơ sở hạ tầng chính là đầu tư xây dựng, phát triển kinh tế - xã hội - văn hoá - an ninh, nâng cao chất lượng dịch vụ công, dịch vụ y tế, chăm sóc sức khỏe và chất lượng hưởng thụ của người dân. Về phát triển sản xuất, tạo việc làm, tăng thu nhập cho người dân: Mục đích chính của Chương trình xây dựng NTM là giúp đời sống cho người dân được nâng cao nên nhiều địa phương đã đề ra những chủ trương, chính sách khuyến khích người dân xây dựng mô hình kinh tế để nâng cao thu nhập theo tiêu chí NTM, ngoài việc đẩy mạnh xây dựng các công trình hạ tầng ở nông thôn, thì việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng vật nuôi cho phù hợp với điều kiện ở từng vùng miền cũng được chú trọng nhằm phát huy hiệu quả các chương trình dự án hỗ trợ phát triển sản xuất phù hợp với điều kiện thực tế ở mỗi địa phương.
Về văn hóa, xã hội, môi trường: một trong những mục tiêu quan trọng nữa của Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng NTM nữa đó là giúp nâng cao chất lượng cuộc sống, bảo đảm môi trường xanh-sạch-đẹp; đồng thời xây dựng và phát triển văn hóa, con người toàn diện, kỹ năng ứng xử, năng lực bản thân đáp ứng được yêu cầu cuộc sống nông thôn mới trong giai đoạn hiện nay, bảo đảm an ninh trật tự, gìn giữ các giá trị văn hóa của cộng đồng, văn hóa nông thôn, văn hóa vùng miền và các giá trị bản sắc văn hóa khác.