Luận văn: Mối quan hệ tăng trưởng, FDI và thương mại - ĐH Kinh tế TP.HCM 2019

Phân tích mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế, đầu tư nước ngoài và thương mại quốc tế ở Việt Nam. Tìm hiểu các yếu tố thúc đẩy phát triển kinh tế.

• Tác giả: Nguyễn Văn Dũ
• Người hướng dẫn: GS. Trần Ngọc Thơ
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
• Đề tài: Mối quan hệ giữa tăng trưởng, đầu tư trực tiếp nước ngoài và thương mại
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan mối quan hệ tăng trưởng FDI và thương mại

Mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế, đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và thương mại quốc tế là chủ đề trọng tâm trong nghiên cứu kinh tế học hiện đại. FDI mang lại nguồn vốn, công nghệ và kỹ năng quản lý, thúc đẩy sản xuất trong nước và mở rộng thương mại. Nhiều lý thuyết nền tảng giải thích mối quan hệ này. Lý thuyết chiết trung của Dunning nhấn mạnh ba lợi thế: sở hữu, nội địa hóa và quốc tế hóa. Mô hình đàn nhạn của Akamatsu mô tả quá trình chuyển dịch sản xuất từ nước phát triển sang nước đang phát triển. Lý thuyết Keynes về tăng trưởng coi đầu tư là động lực chính tạo việc làm và nâng tổng cầu. Nghiên cứu thực tiễn tại nhiều quốc gia cho thấy FDI tác động tích cực đến tăng trưởng và thương mại, nhưng mức độ phụ thuộc vào chất lượng thể chế, trình độ nhân lực và chính sách thu hút đầu tư của từng nước.

1.1. Các lý thuyết về đầu tư trực tiếp nước ngoài

Lý thuyết năng suất cận biên vốn giải thích FDI dựa trên lợi suất đầu tư khác biệt giữa các quốc gia. Lý thuyết chu kỳ sản phẩm của Vernon cho thấy doanh nghiệp đầu tư ra nước ngoài khi sản phẩm bước vào giai đoạn bão hòa. Mô hình đàn nhạn của Akamatsu mô tả quá trình chuyển dịch công nghiệp từ nước phát triển sang nước đang phát triển theo hình thức bay theo đàn. Lý thuyết chiết trung của Dunning tổng hợp ba lợi thế: sở hữu tài sản độc quyền, nội địa hóa và quốc tế hóa, giải thích tại sao doanh nghiệp chọn FDI thay vì xuất khẩu hay cấp phép.

1.2. Các lý thuyết về tăng trưởng kinh tế và thương mại

Kinh tế học cổ điển coi phân công lao động và trao đổi là động lực tăng trưởng. Tân cổ điển nhấn mạnh vai trò của vốn, lao động và tiến bộ công nghệ qua hàm sản xuất Cobb-Douglas. Keynes cho rằng đầu tư là yếu tố then chốt, Nhà nước nên can thiệp để duy trì tổng cầu và tạo việc làm. Kinh tế học hiện đại ủng hộ nền kinh tế hỗn hợp, kết hợp vai trò thị trường và điều tiết nhà nước. Thương mại quốc tế thúc đẩy tăng trưởng qua mở rộng thị trường, chuyển giao công nghệ và lợi thế so sánh.

II. Phân tích thực trạng FDI và thương mại tại Việt Nam

Việt Nam thu hút FDI mạnh mẽ từ sau đổi mới năm 1986. Tổng vốn FDI đăng ký tăng liên tục, đặc biệt từ khi gia nhập WTO năm 2007. Các ngành chế biến chế tạo, bất động sản và năng lượng nhận vốn lớn nhất. FDI đóng góp đáng kể vào kim ngạch xuất khẩu, chiếm hơn 70% tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa. Thương mại Việt Nam cũng tăng trưởng nhanh, với nhiều hiệp định tự do thương mại được ký kết. Tuy nhiên, một số vấn đề nổi lên. Công nghiệp hỗ trợ nội địa yếu, khiến hàm lượng giá trị gia tăng trong sản phẩm FDI thấp. Chuyển giao công nghệ chưa đạt kỳ vọng. Sự phụ thuộc quá mức vào khu vực FDI tạo rủi ro khi dòng vốn đảo chiều. Môi trường đầu tư còn bất cập về thủ tục hành chính, chất lượng hạ tầng và nguồn nhân lực. Những yếu tố này ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả kinh tế của FDI.

2.1. Vai trò của FDI đối với tăng trưởng kinh tế Việt Nam

FDI tạo ra hàng triệu việc làm, nâng cao thu nhập và chuyển dịch cơ cấu kinh tế. Khu vực FDI đóng góp khoảng 20% GDP cả nước. Đầu tư nước ngoài kéo theo chuỗi cung ứng, phát triển công nghiệp phụ trợ và nâng cao năng lực sản xuất. Tuy nhiên, hiệu ứng lan tỏa kỹ thuật bị hạn chế do doanh nghiệp trong nước chưa đủ năng lực hấp thụ công nghệ. Khoảng cách trình độ giữa khu vực FDI và nội địa vẫn lớn, đòi hỏi chính sách đào tạo nhân lực và hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ.

2.2. Tác động của FDI đến thương mại quốc tế của Việt Nam

Khu vực FDI là động lực chính của xuất khẩu Việt Nam, đặc biệt trong các ngành điện tử, dệt may và da giày. FDI giúp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Song, nhập khẩu nguyên phụ liệu từ nước ngoài cũng tăng theo, khiến cán cân thương mại cải thiện chậm. Nhiều doanh nghiệp FDI hoạt động theo mô hình gia công, giá trị gia tăng thấp. Thương mại phụ thuộc vào một số thị trường lớn như Mỹ, EU, Trung Quốc, tạo rủi ro khi xung đột thương mại xảy ra.

III. Phương pháp nghiên cứu mối quan hệ tăng trưởng và FDI

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kinh tế lượng hiện đại để phân tích mối quan hệ giữa tăng trưởng, FDI và thương mại tại Việt Nam. Dữ liệu chuỗi thời gian từ năm 1986 đến 2018 được thu thập từ Tổng cục Thống kê và Ngân hàng Thế giới. Các biến sử dụng bao gồm GDP bình quân đầu tư, tổng vốn FDI và kim ngạch thương mại. Phương pháp ARDL (Autoregressive Distributed Lag) được áp dụng để kiểm định đồng liên kết dài hạn và ngắn hạn. Mô hình hiệu chỉnh sai số ECM xác định tốc độ điều chỉnh về cân bằng sau cú sốc. Kiểm định Granger Causality xác định hướng nhân quả giữa các biến. Phần mềm Stata phục vụ xử lý dữ liệu và ước lượng mô hình. Các kiểm định chuẩn đoán đảm bảo độ tin cậy của kết quả.

3.1. Mô hình ARDL và kiểm định đồng liên kết

Mô hình ARDL được chọn vì phù hợp với dữ liệu chuỗi thời gian có bậc tích hợp hỗn hợp I(0) và I(1). Phương pháp Bounds Testing xác định tồn tại quan hệ đồng liên kết dài hạn giữa tăng trưởng, FDI và thương mại. Tiêu chí thông tin AIC xác định độ trễ tối ưu cho mô hình. Kiểm định giới hạn cho phép đánh giá ý nghĩa thống kê của mối quan hệ mà không cần xác định trước bậc tích hợp của biến.Ưu điểm lớn nhất của ARDL là hoạt động hiệu quả với mẫu nhỏ.

3.2. Mô hình ECM và kiểm định nhân quả Granger

Mô hình hiệu chỉnh sai số ECM đo lường tốc độ điều chỉnh về cân bằng dài hạn khi có cú sốc. Hệ số điều chỉnh âm cho thấy mô hình ổn định và hội tụ. Giá trị lớn hơn 1 về mặt tuyệt đối ngụ ý quá trình điều chỉnh nhanh. Kiểm định Granger Causality xác định mối quan hệ nhân quả giữa tăng trưởng, FDI và thương mại. Kết quả cho biết FDI có phải nguyên nhân gây tăng trưởng hay ngược lại, từ đó gợi ý chính sách ưu tiên.

IV. Kết luận và hàm ý chính sách từ nghiên cứu FDI

Nghiên cứu xác nhận mối quan hệ đồng liên kết dài hạn giữa tăng trưởng kinh tế, FDI và thương mại tại Việt Nam. Tổng vốn đầu tư có tác động tích cực đến tăng trưởng với ý nghĩa thống kê cao. Tốc độ điều chỉnh về cân bằng dài hạn nhanh, khoảng 105% sự mất cân bằng từ năm trước được điều chỉnh trong năm hiện tại. FDI thúc đẩy thương mại và tăng trưởng nhưng hiệu quả phụ thuộc vào chất lượng thể chế và nhân lực. Từ kết quả nghiên cứu, một số hàm ý chính sách được rút ra. Thứ nhất, cần tiếp tục thu hút FDI có chất lượng, ưu tiên dự án công nghệ cao và thân thiện môi trường. Thứ hai, phát triển công nghiệp hỗ trợ để tăng hàm lượng giá trị gia tăng nội địa. Thứ ba, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và cải thiện hạ tầng. Thứ tư, đa dạng hóa thị trường xuất khẩu giảm rủi ro phụ thuộc. Chính sách nhất quán và minh bạch là nền tảng để FDI đóng góp hiệu quả vào phát triển bền vững.

4.1. Hàm ý chính sách thu hút FDI chất lượng cao

Chính phủ nên sàng lọc dự án FDI theo tiêu chí công nghệ, môi trường và lan tỏa kinh tế. Ưu đãi đầu tư nên gắn với cam kết chuyển giao công nghệ và đào tạo nhân lực địa phương. Xây dựng đặc khu kinh tế với hạ tầng hiện đại thu hút tập đoàn đa quốc gia. Đơn giản hóa thủ tục hành chính và nâng cao minh bạch pháp lý. Tạo cơ chế kết nối doanh nghiệp FDI với doanh nghiệp nội địa để phát triển chuỗi cung ứng.

4.2. Hạn chế nghiên cứu và hướng phát triển tiếp theo

Nghiên cứu sử dụng dữ liệu vĩ mô cấp quốc gia, chưa phân tích theo ngành và địa phương. Dữ liệu FDI theo lĩnh vực cụ thể giúp đánh giá chính xác hơn hiệu quả từng ngành. Hướng nghiên cứu tiếp theo nên áp dụng phương pháp bảng dữ liệu panel với dữ liệu cấp tỉnh. Nghiên cứu cũng nên xem xét yếu tố thể chế, chất lượng quản trị và nhân lực như biến kiểm soát. Phân tích tác động của đại dịch COVID-19 đến dòng FDI và thương mại cũng là hướng mở rộng giá trị.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1 giới thiệu và chương 2 tổng quan lý thuyết và nghiên cứu thực tiễn có liên quan. Tiếp đến, tổng quan tình hình kinh tế Việt Nam; phương pháp và kết quả nghiên cứu; kết luận và hàm ý chính sách lần lượt được thể hiện trong các chương 3, 4, và 5. 6 CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN LÝ THUYẾT VÀ NGHIÊN CỨU THỰC TIỄN CÓ LIÊN QUAN 2. Các lý thuyết về đầu tư trực tiếp nước ngoài 2.

Lý thuyết năng suất cận biên vốn Lý thuyết của MacDougall (1960) được coi là một trong những lý thuyết đầu tiên về FDI. Lý thuyết này được đặt trên giả định là thị trường cạnh tranh hoàn hảo và phát triển từ lý thuyết của Hescher Ohlin và Samuaelson về sự vận động vốn – mô hình H- O. Lý thuyết này sau đó lại được phát triển bởi Kemp (1964). Lý thuyết này đặt trên một mô hình giải định rằng hai nước có chi phí vốn bằng với năng suất biên.

MacDougall và Kemp cùng phát biểu rằng khi dòng vốn di chuyển tự do từ nước đầu tư sang nước nhận đầu tư, năng suất biên của vốn có xu hướng trở nên cân bằng giữa hai nước. Các tác giả nhận thấy rằng sau đầu tư, sản lượng của nước đầu tư giảm đi nhưng thu nhập quốc dân lại không giảm. Điều này là do về dài hạn nước đầu tư nhận được thu nhập lớn hơn từ các khoản đầu tư ra nước ngoài của nó. Lý thuyết này được các nhà kinh tế thừa nhận những năm 1960.

Nhưng sau đó, lý thuyết này đã không lý giải được hiện tượng vì sao một số nước đồng thời có dòng vốn chảy vào, có dòng vốn chảy ra, hay tỷ suất đầu tư trong nước cao nhưng tỷ suất đầu tư ra nước ngoài cũng cao. Do vậy, lý thuyết lợi nhuận cận biên chỉ có thể được coi là bước khởi đầu để nghiên cứu FDI. Lý thuyết về chu kỳ sản phẩm Lý thuyết về chu kỳ sản phẩm được phát triển bởi Raymond Vernon (1966) lý thuyết này cho phép giải thích tại sao các nhà sản xuất lại chuyển hướng hoạt động kinh doanh của họ từ việc xuất khẩu các sản phẩm sang thực hiện hoạt động đầu tư trực tiếp nước ngoài. Vernon cho rằng các sản phẩm phải trải qua một chu kỳ sống bao gồm bốn giai đoạn: giới thiệu, phát triển, chín muồi và suy thoái.

Trong giai đoạn giới thiệu, vì 7 sản phẩm là sản phẩm mới, còn sản xuất độc quyền nên giá cao, sản lượng tiêu thụ ít, chủ yếu được tiêu thụ ở nước phát minh ra sản phẩm. Ở giai đoạn phát triển, sản lượng sản xuất và tiêu thụ tăng mạnh, nhiều nhà sản xuất cùng tham giai sản xuất các sản phẩm tương tự và dẫn đến cạnh tranh tăng, các nhà sản xuất bắt đầu xuất khẩu những sản phẩm và đồng thời tìm cách di chuyển địa điểm sản xuất sang các quốc gia có tương đồng về mức sống và văn hóa. Trong giai đoạn thứ 3, giai đoạn chín muồi, sự cạnh tranh diễn ra mạnh mẽ, giá sản phẩm giảm nhiều, thị phần cũng giảm. Sau khi cải tiến thay đổi mẫu mã, kiểu dáng, nhà sản xuất tìm cách phát triển thị trường mới, di chuyển địa điểm sản xuất sang các nước kém phát triển hơn.

Trong giai đoạn sản phẩm suy thoái, sản phẩm đã lão hóa, chủ yếu chỉ còn ở thị trường của những nước đang phát triển. Trong giai đoạn này có hiện tượng xuất khẩu ngược sản phẩm về các nước công nghiệp phát triển do một bộ phận dân cư vẫn còn có nhu cầu về sản phẩm. Lý thuyết này chỉ giải thích cho việc đầu tư trực tiếp nước ngoài của một số doanh nghiệp theo nguyên lý vòng đời quốc tế của sản phẩm mà không giải thích cho việc tại sao các dạng thâm nhập thị trường khác lại không hiệu quả hoặc kém hiệu quả. Mô hình “đàn nhạn” của Akamatsu Mô hình “đàn nhạn” của sự phát triển công nghiệp của Akamatsu (1961).

Akamatsu chia quá trình phát triển thành 3 giai đoạn: (1) sản phẩm được nhập khẩu từ nước ngoài để phục vụ cho nhu cầu trong nước; (2) sản phẩm trong nước tăng lên để thay thế cho nhập khẩu; (3) sản xuất để xuất khẩu. FDI sẽ thực hiện ở giai đoạn cuối để đối mặt với sự thay đổi về lợi thế tương đối. Ozawa là người tiếp theo nghiên cứu mối quan hệ giữa FDI và mô hình “đàn nhạn”. Theo ông, một ngành công nghiệp của nước đang phát triển có lợi thế tương đối về lao động, sẽ thu hút FDI vào để khai thác lợi thế này.

Tuy nhiên sau đó tiền lương lao động của ngành này dần dần tăng lên do lao động của địa phương đã khai thác hết và FDI vào sẽ giảm đi. Khi đó các công ty trong nước đầu tư ra nước ngoài (nơi có lao động rẻ hơn) để khai thác lợi thế tương đối của nước này. Đó 8 là quá trình liên tục của FDI. Mô hình đã chỉ ra quá trình đuổi kịp của các nước đang phát triển: khi một nước đuổi kịp ở nấc thang cuối cùng của một ngành công nghiệp từ kinh tế thấp sang kỹ thuật cao thì tỷ lệ FDI ra sẽ lớn hơn tỷ lệ FDI vào.

Một quốc gia đứng đầu trong đàn nhạn, đến một thời điểm nhất định sẽ trở nên lạc hậu và nước khác sẽ thay thế vị trí đó. Đóng góp đáng kể của mô hình này là sự tiếp cận “động” với FDI trong một thời gian dài, gắn với xu hướng và quá trình của sự phát triển, có thể áp dụng để trả lời câu hỏi: vì sao các công ty thực hiện FDI, đưa ra gợi ý đối với sự khác nhau về lợi thế so sánh tương đối giữa các nước dẫn đến sự khác nhau về luồng vào FDI. Tuy nhiên, mô hình “đàn nhạn” chưa thể trả lời các câu hỏi vì sao các công ty lại thích thực hiện FDI hơn là xuất khẩu hoặc cung cấp kỹ thuật của mình, và không dùng nó để giải thích vì sao FDI lại diễn ra giữa các nước tương tự về các nhân tố và lợi thế tương đối, vì sao FDI lại diễn ra từ khu vực kinh tế này sang khu vực kinh tế khác. Vấn đề quan trọng hơn là mô hình này lờ đi vai trò của nhân tố cơ cấu kinh tế và thể chế.

Lý thuyết chiết trung của Dunning Lý thuyết chiết trung hay còn gọi là mô hình OLI, được phát triển bởi Dunning (1977). Theo Dunning, một công ty dự định tham gia vào các hoạt động FDI cần có 3 lợi thế: (1) lợi thế về sở hữu (Ownership advantages – O) bao gồm: lợi thế về tài sản, lợi thế về tối thiểu hoá chi phí giao dịch; (2) lợi thế về khu vực (Locational advantages – L) bao gồm: tài nguyên của đất nước, qui mô và sự tăng trưởng của thị trường, sự phát triển của cơ sở hạ tầng, chính sách của Chính phủ và (3) lợi thế về nội hoá (Internalisation advantages – I) bao gồm: giảm chi phí ký kết, kiểm soát và thực hiện hợp đồng; tránh được sự thiếu thông tin dẫn đến chi phí cao cho các công ty; tránh được chi phí thực hiện các bản quyền phát minh, sáng chế. Theo lý thuyết này thì cả 3 điều kiện kể trên đều phải được thoả mãn trước khi có FDI. Lý thuyết cho rằng: những nhân tố “đẩy” bắt nguồn từ lợi thế O và I, còn lợi thế L tạo ra nhân tố “kéo” đối với FDI.

Những lợi thế 9 này không cố định mà biến đổi theo thời gian, không gian và sự phát triển nên luồng vào FDI ở từng nước, từng khu vực, từng thời kỳ khác nhau. Sự khác nhau này còn bắt nguồn từ việc các nước này đang ở bước nào của quá trình phát triển và được Dunning phát hiện vào năm 1979. Các lý thuyết về tăng trưởng kinh tế 2. Lý thuyết tăng trưởng kinh tế của kinh tế học cổ điển Adam Smith (1776) cho rằng sự giàu có của các quốc gia phụ thuộc vào nhiều nhân tố nhưng trong đó có hai nhân tố quan trọng là (1) số lượng lao động làm việc trong nền sản xuất; (2) vật chất và trình độ của phân công lao động.

“Con người kinh tế” dưới sự dẫn dắt của “bàn tay vô hình” sẽ làm cho nền kinh tế phát triển, người lao động sẽ sản xuất hàng hóa và dịch vụ cần thiết cho xã hội; lợi ích cá nhân sẽ gắn liền với lợi ích xã hội thông qua thị trường tự do. Thị trường sẽ giải quyết tất cả, Chính phủ không cần can thiệp vào nền kinh tế. Nguyên tắc phân phối là “ai có gì được nấy”, tư bản có vốn thì được lợi nhuận, địa chủ có đất thì nhận được địa tô, công nhân có sức lao động thì nhận được tiền lương. Các nhà kinh tế học cổ điển cho rằng thị trường tự do dưới sự dẫn dắt của “bàn tay vô hình” làm cho lợi ích cá nhân gắn với lợi ích xã hội.

Sự linh hoạt của giá cả và cơ chế tiền lương có khả năng tự điều chỉnh sự mất cân đối của nền kinh tế thị trường, xác lập cân đối mới. Khi tổng sản lượng quốc gia đạt mức tiềm năng nó quyết định số lượng việc làm của nền kinh tế. Lý thuyết tăng trưởng kinh tế của Karl Marx Quan niệm của Karl Marx, tăng trưởng là quá trình tái sản xuất xã hội, bao gồm tái sản xuất giản đơn và tái sản xuất mở rộng. Các yếu tố tác động: đất đai, vốn, lao động, và tiến bộ kỹ thuật.

Trong đó, lao động là yếu tố quan trọng nhất bởi lao động sẽ tạo ra giá trị bằng sức lao động cộng với giá trị thặng dư. Theo Karl Marx, thặng dư là nguồn gốc tăng trưởng và phát triển kinh tế. Kỹ thuật là phương tiện lâu dài để tăng giá trị thặng 10 dư. Các chỉ tiêu tổng hợp phản ánh sự tăng trưởng Ông chia hoạt động xã hội thành 2 lĩnh vực: (1) sản xuất vật chất và (2) sản xuất phi vật chất.

Sản xuất vật chất tạo ra sản phẩm xã hội. Karl Marx bác bỏ lý thuyết cổ điển về “cung tạo nên cầu” cũng như sự hạn chế của đất đai là giới hạn của sự tăng trưởng. Nền kinh tế chỉ thông suốt khi hàng hóa có sự đảm bảo cân bằng giữa khối lượng và cơ cấu mua và bán. Nếu khoảng cách này lớn sẽ tạo ra khủng hoảng.

Khủng hoảng là giải pháp khôi phục thế cân bằng đã bị rối loạn. Chính sách kinh tế của Nhà nước có ý nghĩa rất quan trọng, đặc biệt là chính sách nâng cao mức cầu hiện có.