Luận văn Cách tân nghệ thuật thơ haiku từ Basho đến Shiki - Lâm Minh Trí, ĐH Sư phạm TP.HCM

Luận văn phân tích cách tân nghệ thuật thơ haiku từ thời Matsuo Basho đến Masaoka Shiki, làm rõ sự phát triển và đổi mới trong thi ca Nhật Bản qua hai đại thi

• Tác giả: Lâm Minh Trí
• Người hướng dẫn: ThS. Nguyễn Bích Nhã Trúc
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Văn học nước ngoài
• Đề tài: Cách tân nghệ thuật thơ haiku từ Matsuo Basho đến Masaoka Shiki
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan cách tân nghệ thuật thơ haiku từ Basho đến Shiki

Thơ haiku là thể thơ ngắn nhất thế giới với chỉ 17 âm tiết, được chia thành ba câu 5-7-5. Thể loại thơ này có nguồn gốc từ waka, trải qua quá trình phát triển từ renga đến haikai trước khi trở thành haiku độc lập. Matsuo Basho được xem là người đặt nền móng cho nghệ thuật haiku đỉnh cao, trong khi Masaoka Shiki là nhà cách tân quan trọng cuối thời kỳ Edo và đầu thời kỳ Meiji. Quá trình cách tân nghệ thuật thơ haiku diễn ra liên tục qua nhiều thế kỷ, phản ánh sự biến đổi trong tư duy thẩm mỹ và nhận thức nghệ thuật của người Nhật. Các nhà thơ haiku không ngừng tìm tòi, đổi mới từ nội dung đến hình thức biểu đạt. Nghiên cứu về sự cách tân này giúp hiểu rõ hơn chiều sâu văn hóa và triết lý Thiền trong thơ ca Nhật Bản. Bài viết phân tích hành trình nghệ thuật từ Basho đến Shiki, khám phá những đóng góp cách mạng của mỗi nhà thơ.

1.1. Nguồn gốc và quá trình hình thành thơ haiku

Thơ haiku khởi nguồn từ waka, một thể thơ truyền thống của Nhật Bản. Waka phát triển thành renga, tức thể thơ liên cú nhiều người sáng tác. Từ renga xuất hiện haikai với phong cách phóng khoáng hơn. Câu mở đầu của renga gọi là hokku, chính là tiền thân của haiku. Đến thời Masaoka Shiki, thuật ngữ haiku chính thức được sử dụng để chỉ thể thơ độc lập này. Sự kết hợp giữa haikai và hokku tạo nên tên gọi haiku, phân biệt với dạng nguyên thủy. Quá trình hình thành kéo dài hàng thế kỷ, đánh dấu sự trưởng thành của thơ ca Nhật Bản.

1.2. Ý nghĩa nghiên cứu cách tân thơ haiku

Nghiên cứu cách tân thơ haiku giúp hiểu sâu sắc hơn về lịch sử văn học Nhật Bản. Sự cách tân phản ánh những thay đổi xã hội, văn hóa và tư tưởng qua từng thời kỳ. Từ thời Basho với mĩ học Thiền đến thời Shiki với ảnh hưởng phương Tây, mỗi giai đoạn mang dấu ấn riêng. Việc phân tích cách tân còn giúp nhận ra giá trị phổ quát của thơ haiku trong văn học thế giới. Nghi cứu này cũng phục vụ việc giảng dạy và sáng tác thơ haiku hiện đại. Đồng thời, nó góp phần bảo tồn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể quý giá của nhân loại.

II. Phân tích cách tân nghệ thuật thơ haiku thời kỳ Basho

Matsuo Basho sống trong thời kỳ Edo, được tôn xưng là thánh thơ haiku. Ông đã cách mạng hóa nghệ thuật haiku bằng việc đưa triết lý Thiền vào sáng tác. Trước Basho, hai phái Teimon và Danrin chi phối thơ haiku với hai xu hướng đối lập. Phái Teimon thiên về bảo thủ và tri thức, trong khi phái Danrin hướng đến sự tinh tế phóng khoáng. Basho vượt qua cả hai phái, tạo lập con đường riêng với nguyên tắc "fueki ryuko" - bất biến và lưu hành. Ông đề cao cảm thức sabi (tĩnh lặng), wabi (đơn sơ) và karumi (nhẹ nhàng). Nghệ thuật của Basho nhấn mạnh sự hài hòa giữa con người và thiên nhiên. Ông sáng tạo phương pháp "karumi" - viết nhẹ nhàng, đời thường nhưng sâu sắc. Các tác phẩm của Basho như "Con đường hẹp phía Bắc" trở thành kinh điển. Cách tân của Basho đặt nền móng vững chắc cho sự phát triển thơ haiku suốt nhiều thế kỷ sau.

2.1. Mĩ học Thiền trong thơ haiku của Basho

2.2. Đặc trưng nghệ thuật cách mạng của Basho

Basho cách tân thơ haiku bằng nhiều đặc trưng nghệ thuật độc đáo. Ông phát triển kỹ thuật "toriawase" - kết hợp các hình ảnh đối lập tạo hiệu ứng bất ngờ. Bài thơ về con quạ đậu trên cành khô chiều thu thể hiện sự tương phản giữa sự sống và cái chết. Basho sử dụng phương pháp "ma" - khoảng trống nghệ thuật để tạo chiều sâu cho bài thơ. Ông chú trọng việc sử dụng từ ngữ đời thường nhưng hàm chứa ý nghĩa sâu sắc. Nguyên tắc "fueki ryuko" của ông cân bằng giữa cái bất biến và cái thay đổi. Basho cũng sáng tạo thể loại haibun - kết hợp văn xuôi và haiku. Những cách tân này ảnh hưởng sâu rộng đến toàn bộ lịch sử thơ haiku sau này.

III. Phân tích cách tân thơ haiku thời kỳ Masaoka Shiki

Masaoka Shiki sống trong thời kỳ Meiji, khi Nhật Bản chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ văn hóa phương Tây. Ông được xem là nhà cách tân cuối cùng và quan trọng nhất của thơ haiku cổ điển. Shiki đề xướng chủ nghĩa tả thực "shasei" - phác họa đời sống, ảnh hưởng từ hội họa phương Tây. Ông phê phán lối viết sáo mòn, thiếu sáng tạo của nhiều nhà thơ đương thời. Shiki đề xuất viết haiku dựa trên quan sát trực tiếp, ghi lại khoảnh khắc thực. Ông nhấn mạnh tầm quan trọng của "cảnh thật, tình thật" trong sáng tác. Shiki cũng cách tân ngôn ngữ haiku, sử dụng từ ngữ hiện đại hơn. Ông sáng lập tạp chí Hototogisu, tạo diễn đàn cho phong trào cách tân haiku. Mặc dù mắc bệnh nặng, Shiki vẫn sáng tác nhiệt huyết đến cuối đời. Cách tân của Shiki mở đường cho thơ haiku hiện đại, thích ứng với xã hội công nghiệp hóa.

3.1. Chủ nghĩa tả thực shasei trong thơ Shiki

Shasei - phác họa đời sống - là nguyên tắc sáng tác trung tâm của Shiki. Ông mượn khái niệm từ hội họa phương Tây, đặc biệt từ trường phái tả thực. Shiki cho rằng nhà thơ phải quan sát thiên nhiên và cuộc sống một cách trung thực. Ông phản đối việc sử dụng hình ảnh sáo mòn, ước lệ trong thơ haiku truyền thống. Shiki viết nhiều bài haiku ghi lại cảnh đời thường: hoa cúc héo, con chuồn chuồn, buổi chiều tà. Ông đề cao cảm xúc chân thật xuất phát từ trải nghiệm trực tiếp. Phương pháp shasei giúp haiku gần gũi hơn với đời sống hiện đại. Đây là bước đột phá quan trọng, đưa thơ haiku sang kỷ nguyên mới.

3.2. Ảnh hưởng văn hóa phương Tây đến cách tân của Shiki

Thời kỳ Meiji đánh dấu sự giao thoa văn hóa mạnh mẽ giữa Nhật Bản và phương Tây. Shiki chịu ảnh hưởng sâu sắc từ tư tưởng hiện đại hóa, đề cao khoa học và lý tính. Ông tiếp thu nguyên tắc tả thực từ hội họa châu Âu, áp dụng vào sáng tác haiku. Shiki cũng chịu ảnh hưởng từ chủ nghĩa cá nhân phương Tây, đề cao cái tôi sáng tạo. Ông phê phán lối tuân thủ quy tắc cứng nhắc của thơ haiku truyền thống. Tuy nhiên, Shiki không từ bỏ hoàn toàn di sản truyền thống mà kết hợp hài hòa. Ông giữ nguyên cấu trúc 17 âm tiết nhưng đổi mới nội dung và cách biểu đạt. Sự kết hợp Đông - Tây trong cách tân của Shiki tạo nên diện mạo mới cho thơ haiku.

IV. Kết luận và ứng dụng cách tân thơ haiku hiện đại

Hành trình cách tân thơ haiku từ Basho đến Shiki phản ánh sự phát triển liên tục của nghệ thuật. Basho đặt nền móng với mĩ học Thiền và nguyên tắc "fueki ryuko". Shiki hoàn thiện cách tân với chủ nghĩa tả thực và ảnh hưởng phương Tây. Mỗi nhà thơ đóng góp một phần quan trọng vào sự trưởng thành của thể loại. Sự cách tân không phá hủy truyền thống mà làm giàu thêm di sản văn hóa. Thơ haiku hiện đại kế thừa và phát huy những giá trị cách tân này. Ngày nay, haiku được sáng tác trên toàn thế giới với nhiều phong cách đa dạng. Nguyên tắc ngắn gọn, hàm súc và tinh tế vẫn là cốt lõi của thơ haiku. Nghiên cứu cách tân từ Basho đến Shiki giúp hiểu sâu sắc hơn về nghệ thuật sáng tạo. Bài viết này cũng gợi mở hướng nghiên cứu so sánh thơ haiku với thơ ca Việt Nam.

4.1. Di sản cách tân của Basho và Shiki

Di sản của Basho và Shiki để lại ảnh hưởng sâu rộng đến thơ haiku hiện đại. Basho truyền cảm hứng về sự hài hòa giữa con người và thiên nhiên. Ông dạy rằng nhà thơ phải sống giản dị, quan sát tinh tế để sáng tạo. Shiki để lại phương pháp tả thực, khuyến khích viết về đời sống thực. Ông chứng minh thơ haiku có thể thích ứng với xã hội hiện đại. Cả hai nhà thơ đều đề cao sự chân thành và sáng tạo trong nghệ thuật. Di sản của họ trở thành nền tảng cho phong trào thơ haiku quốc tế. Ngày nay, các nhà thơ haiku vẫn học hỏi từ nguyên tắc của Basho và Shiki.

4.2. Ứng dụng cách tân thơ haiku trong giáo dục và sáng tác

Cách tân thơ haiku có nhiều ứng dụng trong giáo dục và sáng tác hiện đại. Trong giáo dục, haiku giúp rèn luyện khả năng quan sát và diễn đạt súc tích. Phương pháp shasei của Shiki phù hợp với việc dạy viết sáng tạo cho học sinh. Nguyên tắc "fueki ryuko" của Basho giúp cân bằng giữa sáng tạo và kế thừa truyền thống. Trong sáng tác, các nhà thơ Việt Nam có thể học hỏi kỹ thuật haiku để làm giàu ngôn ngữ. Sự kết hợp giữa haiku và thơ Việt tạo nên những tác phẩm độc đáo. Nghiên cứu cách tân haiku cũng phục vụ việc dịch thuật và giới thiệu văn hóa Nhật Bản. Ứng dụng rộng rãi này chứng minh giá trị bền vững của cách tân thơ haiku.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: THƠ HAIKU TRONG DÒNG CHẢY THƠ CA NHẬT BẢN 1. Quá trình hình thành và phát triển thơ haiku 俳句 Nhật Bản là xứ sở của cái đẹp, và như thế có nghĩa là xứ sở của thi ca, của ca đạo” [9; 5]. Thật vậy, ngay từ tác phẩm Manyoshu 万葉集 (Vạn Diệp Tập) ta đã thấy được sự quy tụ của các nhà thơ nổi tiếng và cả những tâm hồn thơ ca không tên tuổi khắp xứ Phù Tang, cũng như cách người Nhật trân trọng và bảo lưu kho tàng thơ ca của mình. Thơ ca từ đó như những chiếc lá đâm chồi trên xứ sở Phù Tang.

“Thơ ca mọc lên từ trái tim con người và lời thơ trở thành vô số lá cành. Trong cuộc đời biết bao nhiêu điều làm con người xao xuyến xúc động, họ tìm cách thể hiện cảm xúc của mình qua những hình ảnh mà họ nghe thấy.] Vì nhận ra sự thật là mọi sinh vật đều phát tiết thơ ca. Chính thơ ca đã làm chuyển động đất trời, ngay cả quỷ thần vô hình cũng phải xuyến xao” [7; 70]. Có thể thấy người Nhật Bản yêu quý thơ ca đến chừng nào.

Khởi nguyên của thơ ca Nhật Bản là những vần thơ 31 âm tiết, gọi là waka 和歌. Nhưng không dừng ở bài thơ với 31 âm tiết đó, người Nhật dần rút gọn trên nền waka chỉ còn lại 17 tiết gọi là haiku 俳句. Haiku được ngắt theo nhịp 5 – 7 – 5, từ đó đến nay, giữ một vị trí quan trọng trong nền thơ ca Nhật Bản. Theo thời gian, thơ haiku dần được phát triển và hoàn thiện, hòa mình vào dòng chảy thơ ca Nhật Bản, đánh dấu một khởi nguồn và bao sự biến đổi qua năm tháng, trở thành thể thơ ngắn nhất thế giới.

Và “muốn hiểu một cách ngọn ngành về Nhật Bản từ các phương diện: Vật chất, Đạo đức, Mỹ học, Triết học, thì phải thể vi được “chiếc chìa khóa” Hài cú” [12; 208]. Khởi nguồn từ waka 和歌 Khi nhắc đến thơ ca Nhật Bản, người ta thường chỉ nhớ đến thơ haiku, mà quên đi một thể thơ khởi nguồn cho thơ ca Phù Tang đó là waka (hòa ca). Nếu 12 không hiểu waka, chúng ta khó mà hiểu được thơ haiku và các thể loại khác. Vì từ thời cổ đại waka đã chiếm một vị trí quan trọng trong nền thơ ca cổ điển Nhật Bản.

Minh chứng cho điều đó là việc hàng loạt tập thơ kinh điển của văn học Nhật Bản đều được viết bằng thể waka như Manyoshu gồm hơn 4500 bài thơ trong 20 quyển, trong đó có khoảng 4207 bài là tanka, 265 bài choka, 62 bài sedoka. Waka được hình thành trên hai cơ sở là ca dao cổ đại và Hán thi. Ca dao cổ đại được ghi nhận trong một số tác phẩm như Kojiki 古事記 (Cổ sự ký), Fudoki 風土記 (Phong thổ ký), Nihon shoki 日本書紀,. Khi quốc gia được hình thành thì ca dao cổ cũng thay đổi: thứ nhất do sự hưng thịnh của tầng lớp quý tộc, thứ hai là tổ chức xã hội lấy đô thị làm trung tâm, nên ca dao mất dần tính chất tập thể và mang màu sắc chủ thể cá nhân hơn.

Từ đó, ca dao cổ đại chuyển dần từ o-uta 大歌 (đại ca) với hình thức 6 – 8 sang hình thức 5 – 7 và sau này gọi là thơ waka. Waka thường được sử dụng trong các buổi tế lễ, cầu mùa và dâng cúng thần linh ở các đền. Người Nhật Bản cổ đại thường hay tổ chức các buổi họp mặt, tiệc ăn uống, ca múa trên núi hay bãi biển vào mùa xuân hoặc mùa thu (những mùa có khí hậu mát mẻ và trong lành), hình thức này gọi là utagaki うたがき. Utagaki là thời gian để cho con người gần nhau bộc lộ tình cảm, là cơ hội để nam nữ gặp gỡ, tìm người yêu.

Bởi vậy, thơ waka lúc này mang tâm sự tình yêu mãnh liệt của con người. Waka có bốn thể loại chính là katauta 片歌 gồm 5 – 7 – 5 âm hoặc 5 – 7 – 7 âm. Sendoka 船頭歌 là cặp thơ katauta gồm 5 – 7 - 7 âm và 5 – 7 – 7 âm, đây là thể thơ ít thông dụng hơn cả trong thời Nara. Choka 長歌 luân phiên các khổ thơ 5 – 7 – 7 âm và 5 – 7 – 5 âm với độ dài không giới hạn có khi dài đến 150 dòng, thường viết về đề tài truyện cổ, gian khổ chiến trường, nhưng bên cạnh đó nó cũng đạt được những vẻ đẹp tráng lệ.

Thể loại cuối là tanka 短歌(đoản ca) gồm 13 5 – 7 – 5 – 7 – 7 âm, tanka hiếm khi thể hiện những cảm xúc dữ dội như sự uất hận, cuồng nộ, kinh hoàng mà thiên về tình yêu, sự nhẹ nhàng, trữ tình và giàu “nữ tính”. Đa phần trong thơ waka thì thể tanka chiếm số lượng bài nhiều nhất nên người ta vẫn hay gọi waka là tanka là như vậy. Một bài tanka có thể được sắp xếp như sau: Dòng 1: có 5 âm kami no ku 上の句 Dòng 2: có 7 âm (Thượng cú) Dòng 3: có 5 âm Dòng 4: có 7 âm shimmo no ku 下の句 Dòng 5: có 7 âm (Hạ cú) Trong Manyoshu thơ waka được viết chủ yếu xoay quanh ba đề tài thiên nhiên, tình yêu và xã hội. Những khúc luyến ca 蓮歌 như một nỗi niềm sâu thẳm mà các tác giả đang cố khơi lên.

Niềm khao khát tình yêu cháy bỏng: 相思はぬ aiomowanu Người không yêu tôi 人を思ふは hito wo omouwa tôi vẫn yêu người odera no như kẻ vào chùa 大寺の gaki no shirie ni cầu xin quỷ đói 餓鬼の後方に nuka tsuku gotoshi. cho đến tàn hơi. 額つくごとし (Manyoshu, bài 608) (Nhật Chiêu dịch) （万葉集） Vẻ đẹp thiên nhiên thấy rõ trong bài thơ sau của Akahito 赤人: 春の野に haru no nu ni Tôi đi hái すみれ摘みにと sumire tsumi nito những bông hoa tím koshi ware zo trên cánh đồng 14 來し我れぞ nu wo natsukashimi và tôi ở lại 野をなつかしみ hitoyo nenikeru ngủ giữa mùa xuân. (Manyoshu, bài 1424) (Nhật Chiêu dịch) 一夜寢にける （万葉集） Tinh thần trào lộng, khát khao giải phóng cuộc đời của Tabito 旅人: なかなかに nakanaka ni Tôi không mong 人とあらずは hito to arazu wa làm người nữa đâu sakatsubo ni mà xin làm bầu rượu 酒壷に narinite shikamo cho lòng chan chứa なりにてしかも sake ni shiminamu.

Sake nhiệm mầu. 酒に染みなむ (Manyoshu, bài 343) (Nhật Chiêu dịch) （万葉集） Vào cuối thời kì Nara 奈良, chữ cái ngữ âm kana ra đời đánh dấu bước chuyển mình và phát triển vượt bậc của chữ viết Nhật Bản. Hệ thống chữ kanji 漢 字, hiragana 平仮名, và katakana 片仮名 lần lược hình thành, nên văn học Hán ngữ dần được thay thế. Như vậy, hệ thống chữ viết thay đổi kéo theo sự thay đổi không ngừng để phát triển, đổi mới văn học trong đó có thơ waka.

Nhiều nhà thơ có đóng góp lớn cho thơ waka được vinh danh như Nukata Ookimi 額田王, Kakinomoto Hitomaro 柿本人麻呂, Sakanoue Korenori 坂上是則,. Thơ waka giai đoạn này không những được dùng trong lễ hội mà còn dùng để biểu lộ tình cảm của con người đối với thiên nhiên, sự thương cảm sâu sắc và cô độc,. Trong đó thơ của Ootomo Yakamochi 大伴家持 bộc lộ những quan niệm rất riêng về các đề tài và được đánh giá là thơ có tính chất hiện đại. 15 春のその haru no sono Vườn xuân đẹp sao 暮れないにおう kurenai niou đường đi ngời sáng mono no hana bóng hoa hồng đào 物の花 shitaderu michi ni một người con gái したでる道に idetatsu otome.

từ đâu bước vào. いでたつおとめ (Manyoshu, bài 4139) (Nhật Chiêu dịch) （万葉集） Quá trình phát triển của waka vẫn tiếp diễn, qua đến thời Heian 平安, waka chỉ tập trung phát triển chủ yếu tanka 31 âm tiết. Lúc này, thơ ca chữ Hán chiếm địa vị độc tôn, đẩy lùi thơ waka truyền thống Nhật Bản vào bóng tối. Nhưng không vì thế mà thơ waka biến mất, nó dần trở thành một hình thức thơ để biểu thị tình cảm riêng tư.

Thơ waka vượt khỏi biên giới giai cấp, từ quý tộc, lan sang tầng lớp bình dân. Không chỉ viết về đề tài tình yêu như ở Manyoshu, thời kì này waka chú trọng về đề tài thiên nhiên, đánh dấu cho bước phát triển đó là hợp tuyển Kokin wakashu 古今和歌集 (Cổ Kim Hòa Ca Tập) hay gọi tắt là Kokinshu 古今集 (Cổ Kim Tập) với các bài tanka của những tác giả là giới quý tộc và những người có địa vị trong xã hội. Đó là những vần thơ nói về tình yêu thiên nhiên mang mĩ học về mùa của người Nhật Bản cổ. Chuyển tải nét nhẹ nhàng, tao nhã và đầy “nữ tính” tanka phù hợp với văn học “nữ lưu” thời Heian, nên phát triển không ngừng.

Thơ waka không trình bày, miêu tả sự vật một cách bày sẵn mà tham chiếu sự vật đó qua lăng kính nội tâm và tri thức rồi mới tái hiện nó bằng ngôn ngữ tinh tế để gợi ra mối liên tưởng cho người đọc. Song hành cùng tiến trình lịch sử Nhật Bản, thơ waka phát triển và biến đổi từ thời cổ đại đến tận ngày nay với loại hình tiêu biểu là thơ tanka. Waka như khởi nguồn để thơ ca xứ sở Phù Tang dựa trên nền tảng đó mà hình thành và phát triển. Từ renga 連歌 đến haikai 徘徊 Cùng với sự phát triển của tanka thời Heian, thơ renga (liên ca) được hình thành, là thú vui tao nhã của giới quý tộc.

Renga hay còn gọi là renku 連句 (liên cú) là thể thơ liên hoàn gồm nhiều bài tanka nối tiếp nhau. Những nhà thơ Nhật Bản thường sáng tác renga trong các lễ hội, cuộc gặp gỡ, ngày tết,. Người đầu tiên sẽ sáng tác ba câu đầu gọi là kami no ku 上の句 (thượng cú) gồm 17 âm tiết (sau này kami no ku được phát triển thành hokku 発句 (phát cú) là tiền đề để phát triển thành thơ haikai sau này), tiếp đó nhà thơ khác sẽ nối bài thơ bằng 2 câu sau gọi là shimmo no ku 下の句 (hạ cú) gồm 14 âm tiết, cứ như vậy các bài tanka nối tiếp nhau thành một chuỗi cho đến khi kết thúc. Vì vậy, một bài renga thường rất dài không giới hạn có khi lên tới cả trăm khổ thơ nối tiếp nhau nên gọi là kusari renga 鎖連歌 (chuỗi liên ca).

Đến thời Edo 江戸, thì độ dài thông thường của một bài renga là 36 bài tanka. Mặc dù khá phổ biến, nhưng renga vẫn không được xem là một thể thơ độc lập. Khi Kinyo wakashu 金葉和歌集 (Kim diệp hòa ca tập) ra đời năm 1127 thì renga mới chính thức được nhắc đến. Vào thời Edo, đặc biệt là trung kì Edo, renga trở nên thịnh hành và không còn khép kín trong phạm vi giới quý tộc.

Nó trở thành trò chơi đối đáp, lôi cuốn mọi người ở nhiều tầng lớp khác nhau.