Luận văn Cách tân nghệ thuật thơ haiku từ Basho đến Shiki - Lâm Minh Trí, ĐH Sư phạm TP.HCM

Luận văn phân tích cách tân nghệ thuật thơ haiku từ thời Matsuo Basho đến Masaoka Shiki, làm rõ sự phát triển và đổi mới trong thi ca Nhật Bản qua hai đại thi

• Tác giả: Lâm Minh Trí
• Người hướng dẫn: ThS. Nguyễn Bích Nhã Trúc
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Văn học nước ngoài
• Đề tài: Cách tân nghệ thuật thơ haiku từ Matsuo Basho đến Masaoka Shiki
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan cách tân nghệ thuật thơ haiku từ Basho đến Shiki

Thơ haiku là thể thơ ngắn nhất thế giới với chỉ 17 âm tiết, được chia thành ba câu 5-7-5. Thể loại thơ này có nguồn gốc từ waka, trải qua quá trình phát triển từ renga đến haikai trước khi trở thành haiku độc lập. Matsuo Basho được xem là người đặt nền móng cho nghệ thuật haiku đỉnh cao, trong khi Masaoka Shiki là nhà cách tân quan trọng cuối thời kỳ Edo và đầu thời kỳ Meiji. Quá trình cách tân nghệ thuật thơ haiku diễn ra liên tục qua nhiều thế kỷ, phản ánh sự biến đổi trong tư duy thẩm mỹ và nhận thức nghệ thuật của người Nhật. Các nhà thơ haiku không ngừng tìm tòi, đổi mới từ nội dung đến hình thức biểu đạt. Nghiên cứu về sự cách tân này giúp hiểu rõ hơn chiều sâu văn hóa và triết lý Thiền trong thơ ca Nhật Bản. Bài viết phân tích hành trình nghệ thuật từ Basho đến Shiki, khám phá những đóng góp cách mạng của mỗi nhà thơ.

1.1. Nguồn gốc và quá trình hình thành thơ haiku

Thơ haiku khởi nguồn từ waka, một thể thơ truyền thống của Nhật Bản. Waka phát triển thành renga, tức thể thơ liên cú nhiều người sáng tác. Từ renga xuất hiện haikai với phong cách phóng khoáng hơn. Câu mở đầu của renga gọi là hokku, chính là tiền thân của haiku. Đến thời Masaoka Shiki, thuật ngữ haiku chính thức được sử dụng để chỉ thể thơ độc lập này. Sự kết hợp giữa haikai và hokku tạo nên tên gọi haiku, phân biệt với dạng nguyên thủy. Quá trình hình thành kéo dài hàng thế kỷ, đánh dấu sự trưởng thành của thơ ca Nhật Bản.

1.2. Ý nghĩa nghiên cứu cách tân thơ haiku

Nghiên cứu cách tân thơ haiku giúp hiểu sâu sắc hơn về lịch sử văn học Nhật Bản. Sự cách tân phản ánh những thay đổi xã hội, văn hóa và tư tưởng qua từng thời kỳ. Từ thời Basho với mĩ học Thiền đến thời Shiki với ảnh hưởng phương Tây, mỗi giai đoạn mang dấu ấn riêng. Việc phân tích cách tân còn giúp nhận ra giá trị phổ quát của thơ haiku trong văn học thế giới. Nghi cứu này cũng phục vụ việc giảng dạy và sáng tác thơ haiku hiện đại. Đồng thời, nó góp phần bảo tồn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể quý giá của nhân loại.

II. Phân tích cách tân nghệ thuật thơ haiku thời kỳ Basho

Matsuo Basho sống trong thời kỳ Edo, được tôn xưng là thánh thơ haiku. Ông đã cách mạng hóa nghệ thuật haiku bằng việc đưa triết lý Thiền vào sáng tác. Trước Basho, hai phái Teimon và Danrin chi phối thơ haiku với hai xu hướng đối lập. Phái Teimon thiên về bảo thủ và tri thức, trong khi phái Danrin hướng đến sự tinh tế phóng khoáng. Basho vượt qua cả hai phái, tạo lập con đường riêng với nguyên tắc "fueki ryuko" - bất biến và lưu hành. Ông đề cao cảm thức sabi (tĩnh lặng), wabi (đơn sơ) và karumi (nhẹ nhàng). Nghệ thuật của Basho nhấn mạnh sự hài hòa giữa con người và thiên nhiên. Ông sáng tạo phương pháp "karumi" - viết nhẹ nhàng, đời thường nhưng sâu sắc. Các tác phẩm của Basho như "Con đường hẹp phía Bắc" trở thành kinh điển. Cách tân của Basho đặt nền móng vững chắc cho sự phát triển thơ haiku suốt nhiều thế kỷ sau.

2.1. Mĩ học Thiền trong thơ haiku của Basho

2.2. Đặc trưng nghệ thuật cách mạng của Basho

Basho cách tân thơ haiku bằng nhiều đặc trưng nghệ thuật độc đáo. Ông phát triển kỹ thuật "toriawase" - kết hợp các hình ảnh đối lập tạo hiệu ứng bất ngờ. Bài thơ về con quạ đậu trên cành khô chiều thu thể hiện sự tương phản giữa sự sống và cái chết. Basho sử dụng phương pháp "ma" - khoảng trống nghệ thuật để tạo chiều sâu cho bài thơ. Ông chú trọng việc sử dụng từ ngữ đời thường nhưng hàm chứa ý nghĩa sâu sắc. Nguyên tắc "fueki ryuko" của ông cân bằng giữa cái bất biến và cái thay đổi. Basho cũng sáng tạo thể loại haibun - kết hợp văn xuôi và haiku. Những cách tân này ảnh hưởng sâu rộng đến toàn bộ lịch sử thơ haiku sau này.

III. Phân tích cách tân thơ haiku thời kỳ Masaoka Shiki

Masaoka Shiki sống trong thời kỳ Meiji, khi Nhật Bản chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ văn hóa phương Tây. Ông được xem là nhà cách tân cuối cùng và quan trọng nhất của thơ haiku cổ điển. Shiki đề xướng chủ nghĩa tả thực "shasei" - phác họa đời sống, ảnh hưởng từ hội họa phương Tây. Ông phê phán lối viết sáo mòn, thiếu sáng tạo của nhiều nhà thơ đương thời. Shiki đề xuất viết haiku dựa trên quan sát trực tiếp, ghi lại khoảnh khắc thực. Ông nhấn mạnh tầm quan trọng của "cảnh thật, tình thật" trong sáng tác. Shiki cũng cách tân ngôn ngữ haiku, sử dụng từ ngữ hiện đại hơn. Ông sáng lập tạp chí Hototogisu, tạo diễn đàn cho phong trào cách tân haiku. Mặc dù mắc bệnh nặng, Shiki vẫn sáng tác nhiệt huyết đến cuối đời. Cách tân của Shiki mở đường cho thơ haiku hiện đại, thích ứng với xã hội công nghiệp hóa.

3.1. Chủ nghĩa tả thực shasei trong thơ Shiki

Shasei - phác họa đời sống - là nguyên tắc sáng tác trung tâm của Shiki. Ông mượn khái niệm từ hội họa phương Tây, đặc biệt từ trường phái tả thực. Shiki cho rằng nhà thơ phải quan sát thiên nhiên và cuộc sống một cách trung thực. Ông phản đối việc sử dụng hình ảnh sáo mòn, ước lệ trong thơ haiku truyền thống. Shiki viết nhiều bài haiku ghi lại cảnh đời thường: hoa cúc héo, con chuồn chuồn, buổi chiều tà. Ông đề cao cảm xúc chân thật xuất phát từ trải nghiệm trực tiếp. Phương pháp shasei giúp haiku gần gũi hơn với đời sống hiện đại. Đây là bước đột phá quan trọng, đưa thơ haiku sang kỷ nguyên mới.

3.2. Ảnh hưởng văn hóa phương Tây đến cách tân của Shiki

Thời kỳ Meiji đánh dấu sự giao thoa văn hóa mạnh mẽ giữa Nhật Bản và phương Tây. Shiki chịu ảnh hưởng sâu sắc từ tư tưởng hiện đại hóa, đề cao khoa học và lý tính. Ông tiếp thu nguyên tắc tả thực từ hội họa châu Âu, áp dụng vào sáng tác haiku. Shiki cũng chịu ảnh hưởng từ chủ nghĩa cá nhân phương Tây, đề cao cái tôi sáng tạo. Ông phê phán lối tuân thủ quy tắc cứng nhắc của thơ haiku truyền thống. Tuy nhiên, Shiki không từ bỏ hoàn toàn di sản truyền thống mà kết hợp hài hòa. Ông giữ nguyên cấu trúc 17 âm tiết nhưng đổi mới nội dung và cách biểu đạt. Sự kết hợp Đông - Tây trong cách tân của Shiki tạo nên diện mạo mới cho thơ haiku.

IV. Kết luận và ứng dụng cách tân thơ haiku hiện đại

Hành trình cách tân thơ haiku từ Basho đến Shiki phản ánh sự phát triển liên tục của nghệ thuật. Basho đặt nền móng với mĩ học Thiền và nguyên tắc "fueki ryuko". Shiki hoàn thiện cách tân với chủ nghĩa tả thực và ảnh hưởng phương Tây. Mỗi nhà thơ đóng góp một phần quan trọng vào sự trưởng thành của thể loại. Sự cách tân không phá hủy truyền thống mà làm giàu thêm di sản văn hóa. Thơ haiku hiện đại kế thừa và phát huy những giá trị cách tân này. Ngày nay, haiku được sáng tác trên toàn thế giới với nhiều phong cách đa dạng. Nguyên tắc ngắn gọn, hàm súc và tinh tế vẫn là cốt lõi của thơ haiku. Nghiên cứu cách tân từ Basho đến Shiki giúp hiểu sâu sắc hơn về nghệ thuật sáng tạo. Bài viết này cũng gợi mở hướng nghiên cứu so sánh thơ haiku với thơ ca Việt Nam.

4.1. Di sản cách tân của Basho và Shiki

Di sản của Basho và Shiki để lại ảnh hưởng sâu rộng đến thơ haiku hiện đại. Basho truyền cảm hứng về sự hài hòa giữa con người và thiên nhiên. Ông dạy rằng nhà thơ phải sống giản dị, quan sát tinh tế để sáng tạo. Shiki để lại phương pháp tả thực, khuyến khích viết về đời sống thực. Ông chứng minh thơ haiku có thể thích ứng với xã hội hiện đại. Cả hai nhà thơ đều đề cao sự chân thành và sáng tạo trong nghệ thuật. Di sản của họ trở thành nền tảng cho phong trào thơ haiku quốc tế. Ngày nay, các nhà thơ haiku vẫn học hỏi từ nguyên tắc của Basho và Shiki.

4.2. Ứng dụng cách tân thơ haiku trong giáo dục và sáng tác

Cách tân thơ haiku có nhiều ứng dụng trong giáo dục và sáng tác hiện đại. Trong giáo dục, haiku giúp rèn luyện khả năng quan sát và diễn đạt súc tích. Phương pháp shasei của Shiki phù hợp với việc dạy viết sáng tạo cho học sinh. Nguyên tắc "fueki ryuko" của Basho giúp cân bằng giữa sáng tạo và kế thừa truyền thống. Trong sáng tác, các nhà thơ Việt Nam có thể học hỏi kỹ thuật haiku để làm giàu ngôn ngữ. Sự kết hợp giữa haiku và thơ Việt tạo nên những tác phẩm độc đáo. Nghiên cứu cách tân haiku cũng phục vụ việc dịch thuật và giới thiệu văn hóa Nhật Bản. Ứng dụng rộng rãi này chứng minh giá trị bền vững của cách tân thơ haiku.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Thơ haiku là một trong những thể thơ truyền thống tiêu biểu nhất của nền văn học Nhật Bản, có lịch sử hình thành hơn 400 năm và hơn một thế kỷ lan tỏa trên phạm vi toàn cầu. Tại Việt Nam, thơ haiku bắt đầu được tiếp nhận từ nửa cuối thế kỷ XX và ngày càng khẳng định vị trí khi được đưa vào giảng dạy trong chương trình đại học chuyên ngành Văn học cũng như cấp Trung học phổ thông. Mặc dù số lượng công trình dịch thuật, tiểu luận và giáo trình giới thiệu về haiku tại Việt Nam tương đối phong phú, phần lớn các tài liệu trước đây thường tiếp cận theo hướng giới thiệu tác giả đơn lẻ, phân tích đặc điểm thể loại chung hoặc dịch thơ theo mùa. Việc nghiên cứu một cách toàn diện, có hệ thống về tiến trình vận động và các bước chuyển cách tân nghệ thuật của haiku từ giai đoạn cổ điển qua thời kỳ trung đại đến cuộc cải cách cận hiện đại vẫn còn nhiều khoảng trống. Xuất phát từ thực tiễn học thuật đó, tác giả Lâm Minh Trí thực hiện khóa luận tốt nghiệp "Cách tân nghệ thuật thơ haiku từ Matsuo Basho đến Masaoka Shiki" tại Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh (2018), dưới sự hướng dẫn khoa học của ThS. Nguyễn Bích Nhã Trúc.

Theo văn bản khóa luận, mục tiêu nghiên cứu của đề tài được xác định gồm bốn nhiệm vụ cụ thể:

1. Làm rõ nguồn gốc hình thành thơ haiku, từ đó tìm hiểu những biến chuyển, thay đổi qua từng thời kỳ phát triển của thể thơ này.
2. Nghiên cứu và nhìn nhận lại sự nghiệp, phong cách sáng tác, giá trị nghệ thuật trong thơ haiku của các tác gia tiêu biểu, chỉ ra những đóng góp cụ thể vào sự cách tân nghệ thuật thơ haiku từ cổ điển đến hiện đại.
3. Hệ thống hóa lại các tư liệu nghiên cứu về thơ haiku, khắc phục những thiếu sót và bổ sung các quan điểm về sự đổi mới qua từng thời kỳ lịch sử văn học.
4. Tìm hiểu thế giới nghệ thuật và tư duy nghệ thuật, đặc biệt là các phạm trù mỹ học truyền thống Nhật Bản trong các bài thơ haiku tiêu biểu.

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là thơ haiku Nhật Bản từ cổ điển đến hiện đại, tập trung vào thời kỳ hình thành, các giai đoạn chuyển tiếp, vai trò của ba nhà thơ Matsuo Basho, Yosa Buson, Kobayashi Issa trong việc định hình và phục hưng haiku cổ điển, cùng công cuộc cải cách thơ haiku thời Minh Trị (Meiji) của Masaoka Shiki và các khuynh hướng thơ thời Đại Chính (Taisho), Chiêu Hòa (Showa). Phạm vi nghiên cứu giới hạn ở tiến trình nghệ thuật thơ haiku từ trước thời Matsuo Basho đến những năm 1980, khảo sát qua các tuyển tập thơ tiêu biểu của "tứ trụ haiku" (Basho, Buson, Issa, Shiki) cùng 362 bài thơ được tập hợp trong phụ lục luận văn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng nền tảng lý luận dựa trên lý thuyết thể loại, thi pháp học văn học và hệ thống mỹ học truyền thống Nhật Bản. Các khái niệm then chốt được tác giả sử dụng bao gồm:

• Cấu trúc thể loại và thi pháp hình thức: Cấu trúc âm tiết 17 âm (ngắt nhịp 5 – 7 – 5); quý ngữ (kigo 季語) và quý đề (kidai 季題) bắt nguồn từ cảm thức về mùa (kisetsukan 季節感); từ ngắt (kireji 切字) với vai trò ngắt nhịp cảm xúc, tạo khoảng lặng nội tâm và cấu trúc "ý tại ngôn ngoại".
• Hệ thống phạm trù mỹ học: Triết lý Thiền tông (Zen 禅) với quan niệm hữu - vô (yu 有 - mu 無), công án (ko-an 公案), đốn ngộ (satori 悟); nhóm cảm thức thẩm mỹ huyền bí - tâm linh gồm bi cảm (mono no aware 物の哀れ), thanh bần giản dị (wabi 詫び), tịch liêu cổ kính (sabi 寂), u huyền sâu kín (yugen 幽玄); nhóm cảm thức tinh tế - cô đọng gồm khinh thanh thoát tục (karumi 軽み), dư tình (yojo 余情), trào lộng nhẹ nhàng (okashimi おかしみ), trầm nhã (shibusa 渋さ).
• Lý thuyết văn học cận - hiện đại: Quan niệm về chủ nghĩa tả thực (realism) của Tsubouchi Shoyo, chủ nghĩa tự nhiên (naturalism), quan niệm "tả sinh" (shasei 写生) của Masaoka Shiki và hiện tượng sáo mòn trong thơ truyền thống (tsukinami 月並).

Về phương pháp nghiên cứu, tác giả kết hợp ba phương pháp chính:

• Phương pháp nghiên cứu lịch sử - xã hội (áp dụng trọng tâm ở Chương 1): Đặt thơ haiku vào tiến trình lịch sử văn hóa Nhật Bản, từ thời kỳ cổ đại Nara, Heian qua thời Mạc phủ Kamakura, Muromachi, Edo đến cuộc Duy tân Minh Trị và giai đoạn hậu chiến.
• Phương pháp nghiên cứu thi pháp học (áp dụng trọng tâm ở Chương 2 và Chương 3): Phân tích cấu trúc thể loại, các yếu tố nghệ thuật ngôn từ (kireji, kigo), thi pháp không gian - thời gian và thế giới hình tượng trong tác phẩm.
• Phương pháp tiếp cận văn học từ góc độ văn hóa kết hợp phân tích - tổng hợp: Giải mã các biểu tượng nghệ thuật gắn liền với tín ngưỡng Thần đạo (Shinto), Phật giáo và phong tục đời sống Nhật Bản thông qua việc khảo sát nguyên bản văn tự Hán - Nhật và các bản dịch tiếng Việt.

Nguồn ngữ liệu phục vụ nghiên cứu bao gồm các văn bản cổ điển (Manyoshu, Kojiki, Fudoki, Nihon shoki, Kokin wakashu, Shinsen Tsukubashu, tập ký Oku no hosomichi), các công trình nghiên cứu phương Tây (W. Aston, Basil Hall Chamberlain, Harold G. Henderson, Ueda Makoto) và các công trình nghiên cứu, dịch thuật chuyên sâu tại Việt Nam của Nhật Chiêu, Nguyễn Nam Trân, Đoàn Lê Giang, Vĩnh Sính, Nguyễn Vũ Quỳnh Như, Nguyễn Thị Lam Anh.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Thơ haiku trong dòng chảy thơ ca Nhật Bản

Chương 1 (43 trang) phác thảo bức tranh toàn cảnh về tiến trình vận động lịch sử của thơ ca Nhật Bản và định vị vị trí của haiku trong dòng chảy đó. Tác giả chỉ ra rằng haiku không hình thành biệt lập mà là kết quả của một chuỗi tiếp biến thể loại kéo dài nhiều thế kỷ:

• Khởi nguồn từ waka (hòa ca): Thể thơ 31 âm tiết xuất hiện từ thời cổ đại trong Vạn Diệp Tập (Manyoshu), phát triển qua các dạng thức katauta, sedoka, choka và định hình chủ đạo ở thể tanka (đoản ca: 5 – 7 – 5 – 7 – 7 âm tiết).
• Từ renga (liên ca) đến haikai (hài hài): Thời Heian và Muromachi chứng kiến sự ra đời của renga (chuỗi thơ nối tiếp giữa nhiều tác giả, kết hợp thượng cú kami no ku 17 âm và hạ cú shimmo no ku 14 âm). Thi sĩ Sogi đã đưa renga lên đỉnh cao với Tân soạn trúc ba tập (Shinsen Tsukubashu, 1495). Khi renga dần suy thoái, đoạn mở đầu 17 âm tiết (hokku - phát cú) kết hợp với ngôn ngữ trào lộng (haigon) đã tách ra thành haikai no renga, tạo tiền đề cho thể thơ haikai độc lập.
• Từ haikai đến haiku: Trải qua thời Edo với các trường phái Teimon và Danrin, thể thơ được hoàn thiện về tính nghệ thuật trước khi chính thức mang tên gọi haiku dưới thời Minh Trị nhờ Masaoka Shiki.

Bên cạnh tiến trình thể loại, chương này phân tích sâu các đặc trưng nghệ thuật bản cốt (tính ngắn gọn hàm súc 17 âm tiết, cơ chế vận hành của kigo và kireji, tính đa nghĩa mơ hồ), các nhân tố tác động đến nhu cầu cách tân (sự du nhập văn minh phương Tây thời Meiji, báo chí hiện đại, chủ nghĩa tả thực của Tsubouchi Shoyo, tác động của chiến tranh và văn học vô sản thập niên 1920) và hệ thống phạm trù mỹ học Nhật Bản bắt nguồn từ tự nhiên đảo quốc, tín ngưỡng Thần đạo (Shinto), triết lý Thiền tông (Zen) cùng các cảm thức thẩm mỹ aware, wabi, sabi, yugen, karumi.

Chương 2: Cách tân nghệ thuật thơ haiku thời Basho

Chương 2 (45 trang) tập trung khảo sát những bước chuyển biến nghệ thuật của haiku cổ điển giai đoạn thế kỷ XVII – XVIII:

• Giai đoạn tiền Basho: Phân tích sự đối lập tư tưởng sáng tác giữa hai thi phái sơ kỳ Edo. Phái Teimon do Matsunaga Teitoku khởi xướng mang tính bảo thủ, tri thức, gò bó trong quy tắc niêm luật cổ điển. Ngược lại, phái Danrin do Nishiyama Soin dẫn đầu mang xu hướng tự do, phóng khoáng, đưa ngôn ngữ đời thường vào thơ nhưng đôi khi rơi vào thô tục, hời hợt.
• Vai trò cách tân của Matsuo Basho (1644–1694): Basho đã dung hợp kỹ thuật của các phái đi trước, thanh lọc ngôn từ và xác lập vị thế độc lập, trang trọng cho haikai. Ông đưa thơ gắn liền với hiện thực đời sống và thiên nhiên qua những chuyến lữ hành, đưa chiều sâu triết lý Thiền tông và các cảm thức sabi (tịch liêu), wabi (thanh bần) vào tác phẩm. Đặc biệt ở chặng cuối sự nghiệp, Basho đề xướng phong cách karumi (khinh thanh) – lối viết nhẹ nhàng, thanh thoát, quan sát sự vật bình dị mà không gượng ép tư tưởng.
• Giai đoạn hậu Basho và phong trào phục hưng: Sau khi Basho qua đời, phong trào haikai rơi vào thoái trào do các môn đệ bắt chước sáo rỗng. Đến giữa thế kỷ XVIII, hai gương mặt kiệt xuất đã phục hưng thể thơ: Yosa Buson (1716–1784) đưa hội họa vào thi ca, hình thành phong cách haiku duy mỹ giàu hình ảnh và màu sắc; Kobayashi Issa (1763–1827) phát triển khuynh hướng "phi haiku", mang đậm tinh thần nhân văn, dung dị, cất lên tiếng nói đồng cảm sâu sắc với số phận con người nghèo khổ và những sinh linh nhỏ bé trong tự nhiên.

Chương 3: Cách tân nghệ thuật thơ haiku thời Shiki

Chương 3 (38 trang) luận giải cuộc cách tân haiku cận hiện đại gắn liền với bối cảnh xã hội Nhật Bản cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX:

• Bối cảnh suy thoái thời Meiji: Chế độ Mạc phủ sụp đổ, Nhật Bản mở cửa duy tân. Thơ haikai truyền thống lúc này lâm vào khủng hoảng nặng nề bởi lối sáng tác khuôn mẫu, sự can thiệp của chính quyền và sự thống trị của lệ thơ tsukinami (lối thơ sáo mòn, thù tạc, thiếu tính chân thực).
• Cuộc cải cách của Masaoka Shiki (1867–1902): Shiki sử dụng báo chí làm công cụ phê bình sắc bén đối với lối viết cũ, đồng thời đề xướng cương lĩnh hiện đại hóa haiku:
  • Chính thức phổ biến tên gọi haiku để phân biệt với haikai và hokku liên ngâm truyền thống.
  • Vận dụng nguyên lý hội họa phương Tây để đề xuất phương pháp "tả sinh" (shasei - vẽ lại sự sống thực tế), yêu cầu người làm thơ phải quan sát và ghi nhận trung thực đối tượng khách quan thay vì gán ghép điển cố ước lệ.
  • Khởi xướng nghệ thuật "haiku dư từ", chấp nhận sự phá vỡ niêm luật 17 âm tiết cố định khi cần diễn đạt trọn vẹn hiện thực đời sống.
  • Đổi mới nhận thức về quý ngữ (kigo), không câu nệ vào hệ thống từ ngữ mùa vụ cổ điển mà mở rộng sang các hình ảnh sinh hoạt đời thường của xã hội hiện đại.
• Biến chuyển nghệ thuật sau thời Shiki: Khảo sát sự phân hóa của các trường phái haiku thời Taisho và Showa (khuynh hướng tượng trưng, khuynh hướng phúng vịnh), thái độ của các nhà thơ trước và sau Chiến tranh thế giới thứ hai, và sự hòa nhập của haiku thành loại hình nghệ thuật của thời đại mới sau năm 1945.

Kết quả và đóng góp

Luận văn đã làm rõ tiến trình vận động nội tại của thơ haiku Nhật Bản qua việc so sánh đối chiếu hai cuộc cách tân mang tính cột mốc của Matsuo Basho và Masaoka Shiki:

Tiêu chí đối sánh	Cách tân thời Matsuo Basho (Cổ điển)	Cách tân thời Masaoka Shiki (Hiện đại)
Bối cảnh lịch sử - văn hóa	Thời kỳ Edo; gắn với sự hưng thịnh của tầng lớp thị dân và tư tưởng Phật giáo Thiền tông.	Thời kỳ Minh Trị (Meiji); gắn với phong trào Tây hóa, chủ nghĩa hiện thực và sự phát triển của báo chí.
Định danh thể loại	Nâng haikai từ trò chơi liên ngâm trào lộng thành thể thơ nghệ thuật độc lập.	Định danh chính thức thuật ngữ haiku; tách hẳn thể thơ khỏi hình thức renga liên hoàn.
Thi pháp hình thức	Tuân thủ kết cấu 17 âm tiết (5–7–5); sử dụng nghiêm ngặt kireji và kigo theo quy phạm mùa.	Đề xuất "haiku dư từ" (cho phép vượt 17 âm); hiện đại hóa và mở rộng phạm vi của kigo.
Cảm thức thẩm mỹ chủ đạo	Thấm đượm mỹ học Thiền; các phạm trù sabi (tịch liêu), wabi (thanh bần), karumi (khinh thanh).	Đề cao nguyên lý "tả sinh" (shasei); chú trọng tính chân thực, khách quan của đời sống hiện đại.
Phương thức truyền bá	Lữ hành, giao lưu thi quán, trước tác các tập ký văn xuôi kết hợp thơ (haibun).	Sử dụng báo chí đại chúng, chuyên mục phê bình văn học và các diễn đàn tân văn học.

Về mặt đóng góp khoa học, công trình mang lại những giá trị cụ thể:

• Xác lập một cái nhìn hệ thống, xuyên suốt về tiến trình cách tân nghệ thuật thơ haiku từ khởi nguyên waka, renga đến diện mạo cận hiện đại, chỉ ra tính liên tục và các bước đột phá thi pháp qua từng thời kỳ.
• Phân tích và hệ thống hóa mối quan hệ giữa hệ thống phạm trù mỹ học truyền thống Nhật Bản với thi pháp thơ haiku thông qua ngữ liệu văn bản cụ thể.
• Xây dựng phần phụ lục gồm 362 bài thơ haiku kèm nguyên văn, phiên âm Romanji, bản dịch nghĩa/thơ tiếng Việt và hệ thống giải nghĩa thuật ngữ chuyên ngành (3 trang), cung cấp nguồn dữ liệu đáng tin cậy phục vụ nghiên cứu và giảng dạy văn học Nhật Bản.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận chỉ ra một số hạn chế do điều kiện khách quan:

• Do giới hạn về tài liệu gốc tiếng Nhật và dung lượng đồ sộ của kho tàng thơ ca Nhật Bản, công trình chỉ tiến hành khảo sát trên các tuyển tập thơ tiêu biểu của các tác gia lớn (Basho, Buson, Issa, Shiki) chứ chưa thể bao quát toàn bộ sự nghiệp sáng tác của từng cá nhân.
• Luận văn chưa đi sâu vào việc so sánh đối chiếu thi pháp thơ haiku với thơ ca của các quốc gia phương Đông khác (như thơ Đường Trung Quốc hay thơ Thiền Việt Nam thời Lý – Trần).

Hướng nghiên cứu tiếp nối được gợi mở bao gồm:

• Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các trào lưu thơ haiku hiện đại và hậu hiện đại từ sau năm 1980 đến thế kỷ XXI.
• Đi sâu nghiên cứu thi pháp học so sánh giữa thơ haiku Nhật Bản và các thể loại thơ ngắn phương Đông, cũng như quá trình tiếp nhận và sáng tác thơ haiku bằng tiếng Việt của các tác giả Việt Nam đương đại.

Giá trị tham khảo

Công trình là tài liệu tham khảo hữu ích cho:

• Giảng viên và sinh viên chuyên ngành Sư phạm Ngữ văn, Văn học nước ngoài, Đông phương học và Nhật Bản học tại các trường đại học, cao đẳng.
• Giáo viên Trung học phổ thông cần tư liệu chuyên sâu để giảng dạy phần văn học Nhật Bản trong chương trình Ngữ văn.
• Các nhà nghiên cứu quan tâm đến thi pháp học thể loại, lịch sử văn học Đông Á và tiến trình giao lưu văn hóa Đông - Tây thời kỳ cận đại.

Các nội dung đáng tham khảo nhất trong luận văn gồm: phần phân tích hệ thống phạm trù mỹ học Nhật Bản (aware, wabi, sabi, karumi) ở Chương 1; chuyên luận về phương pháp "tả sinh" (shasei) và "haiku dư từ" của Masaoka Shiki ở Chương 3; cùng tập hợp 362 bài thơ haiku dịch chú tại Phụ lục 2.

Câu hỏi thường gặp

1. Thể thơ haiku có nguồn gốc hình thành từ những thể loại thơ ca truyền thống nào của Nhật Bản?
Thơ haiku bắt nguồn từ thể thơ waka (chủ đạo là tanka 31 âm tiết: 5–7–5–7–7). Thời Heian và Muromachi, các nhà thơ nối nhiều khổ tanka lại tạo thành renga (liên ca). Ba câu đầu của renga (17 âm tiết: 5–7–5) gọi là kami no ku hay hokku (phát cú). Khi kết hợp yếu tố trào lộng (haigon), hokku dần tách khỏi chuỗi liên ca để trở thành haikai, và sau cuộc cải cách thời Minh Trị của Masaoka Shiki, thể thơ chính thức mang tên gọi haiku.

2. Hai trường phái Teimon và Danrin thời kỳ tiền Basho có đặc điểm nghệ thuật gì đối lập nhau?
Trường phái Teimon (do Matsunaga Teitoku khởi xướng) chủ trương bảo thủ, đề cao tính tri thức và áp dụng nghiêm ngặt các quy tắc niêm luật cổ điển. Ngược lại, trường phái Danrin (do Nishiyama Soin dẫn dắt) mang phong cách tự do, phóng khoáng, đưa ngôn ngữ thông tục đời thường vào thơ nhằm thoát khỏi sự khuôn sáo của Teimon, tuy nhiên đôi khi lại rơi vào sự hời hợt, dung tục.

3. Khái niệm "haiku dư từ" trong công cuộc cải cách của Masaoka Shiki là gì?
"Haiku dư từ" là kỹ thuật phá cách do Masaoka Shiki khởi xướng, cho phép một bài haiku vượt quá quy ước chuẩn 17 âm tiết (5–7–5). Mục đích của cải cách này là giúp nhà thơ diễn đạt trọn vẹn hiện thực đời sống và cảm xúc chân thực theo nguyên lý "tả sinh" (shasei), giải phóng thể thơ khỏi sự gò bó cứng nhắc về mặt hình thức số lượng âm tiết.

4. Cảm thức mỹ học karumi do Matsuo Basho đề xướng ở giai đoạn cuối đời mang ý nghĩa gì?
Karumi (khinh thanh) là quan niệm mỹ học hướng tới vẻ đẹp thanh thoát, nhẹ nhàng và giản dị. Thay vì tìm kiếm những hình tượng kỳ vĩ hay triết lý cao xa, nhà thơ thể hiện sự đốn ngộ và tình cảm sâu kín thông qua việc miêu tả những sự vật, hiện tượng hết sức bình dị của đời sống thường nhật bằng cái nhìn an nhiên, tĩnh tại.

5. Điểm khác nhau căn bản giữa quý đề (kidai) và quý ngữ (kigo) trong thơ ca Nhật Bản là gì?
Kidai (quý đề) là thuật ngữ mang tính cổ điển, bắt nguồn từ thơ waka, nhấn mạnh vào đề tài và việc miêu tả đặc trưng mùa màng, thời tiết mang tính quy phạm truyền thống. Trong khi đó, kigo (quý ngữ) xuất hiện từ thời cận đại, chú trọng vào từ ngữ cụ thể chỉ mùa trong bài thơ, cho phép mở rộng sang các hình ảnh sinh hoạt đời thường và mang tính linh hoạt, hiện đại hơn.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Lâm Minh Trí đã cung cấp một công trình nghiên cứu hệ thống, khoa học về tiến trình cách tân nghệ thuật thơ haiku Nhật Bản qua hai mốc thời gian mang tính bản lề là thời kỳ Matsuo Basho và thời kỳ Masaoka Shiki. Luận văn đã phân tích sâu sắc sự chuyển hóa thi pháp hình thức, cấu trúc ngôn từ và sự tiếp biến của các phạm trù mỹ học Thiền tông cũng như các trào lưu văn học phương Tây trong từng giai đoạn lịch sử. Với hệ thống tư liệu phong phú cùng phần phụ lục 362 bài thơ dịch chú công phu, công trình là một tài liệu nghiên cứu học thuật có giá trị tham khảo thiết thực cho việc học tập, giảng dạy và nghiên cứu văn học Nhật Bản tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: THƠ HAIKU TRONG DÒNG CHẢY THƠ CA NHẬT BẢN 1. Quá trình hình thành và phát triển thơ haiku 俳句 Nhật Bản là xứ sở của cái đẹp, và như thế có nghĩa là xứ sở của thi ca, của ca đạo” [9; 5]. Thật vậy, ngay từ tác phẩm Manyoshu 万葉集 (Vạn Diệp Tập) ta đã thấy được sự quy tụ của các nhà thơ nổi tiếng và cả những tâm hồn thơ ca không tên tuổi khắp xứ Phù Tang, cũng như cách người Nhật trân trọng và bảo lưu kho tàng thơ ca của mình. Thơ ca từ đó như những chiếc lá đâm chồi trên xứ sở Phù Tang.

“Thơ ca mọc lên từ trái tim con người và lời thơ trở thành vô số lá cành. Trong cuộc đời biết bao nhiêu điều làm con người xao xuyến xúc động, họ tìm cách thể hiện cảm xúc của mình qua những hình ảnh mà họ nghe thấy.] Vì nhận ra sự thật là mọi sinh vật đều phát tiết thơ ca. Chính thơ ca đã làm chuyển động đất trời, ngay cả quỷ thần vô hình cũng phải xuyến xao” [7; 70]. Có thể thấy người Nhật Bản yêu quý thơ ca đến chừng nào.

Khởi nguyên của thơ ca Nhật Bản là những vần thơ 31 âm tiết, gọi là waka 和歌. Nhưng không dừng ở bài thơ với 31 âm tiết đó, người Nhật dần rút gọn trên nền waka chỉ còn lại 17 tiết gọi là haiku 俳句. Haiku được ngắt theo nhịp 5 – 7 – 5, từ đó đến nay, giữ một vị trí quan trọng trong nền thơ ca Nhật Bản. Theo thời gian, thơ haiku dần được phát triển và hoàn thiện, hòa mình vào dòng chảy thơ ca Nhật Bản, đánh dấu một khởi nguồn và bao sự biến đổi qua năm tháng, trở thành thể thơ ngắn nhất thế giới.

Và “muốn hiểu một cách ngọn ngành về Nhật Bản từ các phương diện: Vật chất, Đạo đức, Mỹ học, Triết học, thì phải thể vi được “chiếc chìa khóa” Hài cú” [12; 208]. Khởi nguồn từ waka 和歌 Khi nhắc đến thơ ca Nhật Bản, người ta thường chỉ nhớ đến thơ haiku, mà quên đi một thể thơ khởi nguồn cho thơ ca Phù Tang đó là waka (hòa ca). Nếu 12 không hiểu waka, chúng ta khó mà hiểu được thơ haiku và các thể loại khác. Vì từ thời cổ đại waka đã chiếm một vị trí quan trọng trong nền thơ ca cổ điển Nhật Bản.

Minh chứng cho điều đó là việc hàng loạt tập thơ kinh điển của văn học Nhật Bản đều được viết bằng thể waka như Manyoshu gồm hơn 4500 bài thơ trong 20 quyển, trong đó có khoảng 4207 bài là tanka, 265 bài choka, 62 bài sedoka. Waka được hình thành trên hai cơ sở là ca dao cổ đại và Hán thi. Ca dao cổ đại được ghi nhận trong một số tác phẩm như Kojiki 古事記 (Cổ sự ký), Fudoki 風土記 (Phong thổ ký), Nihon shoki 日本書紀,. Khi quốc gia được hình thành thì ca dao cổ cũng thay đổi: thứ nhất do sự hưng thịnh của tầng lớp quý tộc, thứ hai là tổ chức xã hội lấy đô thị làm trung tâm, nên ca dao mất dần tính chất tập thể và mang màu sắc chủ thể cá nhân hơn.

Từ đó, ca dao cổ đại chuyển dần từ o-uta 大歌 (đại ca) với hình thức 6 – 8 sang hình thức 5 – 7 và sau này gọi là thơ waka. Waka thường được sử dụng trong các buổi tế lễ, cầu mùa và dâng cúng thần linh ở các đền. Người Nhật Bản cổ đại thường hay tổ chức các buổi họp mặt, tiệc ăn uống, ca múa trên núi hay bãi biển vào mùa xuân hoặc mùa thu (những mùa có khí hậu mát mẻ và trong lành), hình thức này gọi là utagaki うたがき. Utagaki là thời gian để cho con người gần nhau bộc lộ tình cảm, là cơ hội để nam nữ gặp gỡ, tìm người yêu.

Bởi vậy, thơ waka lúc này mang tâm sự tình yêu mãnh liệt của con người. Waka có bốn thể loại chính là katauta 片歌 gồm 5 – 7 – 5 âm hoặc 5 – 7 – 7 âm. Sendoka 船頭歌 là cặp thơ katauta gồm 5 – 7 - 7 âm và 5 – 7 – 7 âm, đây là thể thơ ít thông dụng hơn cả trong thời Nara. Choka 長歌 luân phiên các khổ thơ 5 – 7 – 7 âm và 5 – 7 – 5 âm với độ dài không giới hạn có khi dài đến 150 dòng, thường viết về đề tài truyện cổ, gian khổ chiến trường, nhưng bên cạnh đó nó cũng đạt được những vẻ đẹp tráng lệ.

Thể loại cuối là tanka 短歌(đoản ca) gồm 13 5 – 7 – 5 – 7 – 7 âm, tanka hiếm khi thể hiện những cảm xúc dữ dội như sự uất hận, cuồng nộ, kinh hoàng mà thiên về tình yêu, sự nhẹ nhàng, trữ tình và giàu “nữ tính”. Đa phần trong thơ waka thì thể tanka chiếm số lượng bài nhiều nhất nên người ta vẫn hay gọi waka là tanka là như vậy. Một bài tanka có thể được sắp xếp như sau: Dòng 1: có 5 âm kami no ku 上の句 Dòng 2: có 7 âm (Thượng cú) Dòng 3: có 5 âm Dòng 4: có 7 âm shimmo no ku 下の句 Dòng 5: có 7 âm (Hạ cú) Trong Manyoshu thơ waka được viết chủ yếu xoay quanh ba đề tài thiên nhiên, tình yêu và xã hội. Những khúc luyến ca 蓮歌 như một nỗi niềm sâu thẳm mà các tác giả đang cố khơi lên.

Niềm khao khát tình yêu cháy bỏng: 相思はぬ aiomowanu Người không yêu tôi 人を思ふは hito wo omouwa tôi vẫn yêu người odera no như kẻ vào chùa 大寺の gaki no shirie ni cầu xin quỷ đói 餓鬼の後方に nuka tsuku gotoshi. cho đến tàn hơi. 額つくごとし (Manyoshu, bài 608) (Nhật Chiêu dịch) （万葉集） Vẻ đẹp thiên nhiên thấy rõ trong bài thơ sau của Akahito 赤人: 春の野に haru no nu ni Tôi đi hái すみれ摘みにと sumire tsumi nito những bông hoa tím koshi ware zo trên cánh đồng 14 來し我れぞ nu wo natsukashimi và tôi ở lại 野をなつかしみ hitoyo nenikeru ngủ giữa mùa xuân. (Manyoshu, bài 1424) (Nhật Chiêu dịch) 一夜寢にける （万葉集） Tinh thần trào lộng, khát khao giải phóng cuộc đời của Tabito 旅人: なかなかに nakanaka ni Tôi không mong 人とあらずは hito to arazu wa làm người nữa đâu sakatsubo ni mà xin làm bầu rượu 酒壷に narinite shikamo cho lòng chan chứa なりにてしかも sake ni shiminamu.

Sake nhiệm mầu. 酒に染みなむ (Manyoshu, bài 343) (Nhật Chiêu dịch) （万葉集） Vào cuối thời kì Nara 奈良, chữ cái ngữ âm kana ra đời đánh dấu bước chuyển mình và phát triển vượt bậc của chữ viết Nhật Bản. Hệ thống chữ kanji 漢 字, hiragana 平仮名, và katakana 片仮名 lần lược hình thành, nên văn học Hán ngữ dần được thay thế. Như vậy, hệ thống chữ viết thay đổi kéo theo sự thay đổi không ngừng để phát triển, đổi mới văn học trong đó có thơ waka.

Nhiều nhà thơ có đóng góp lớn cho thơ waka được vinh danh như Nukata Ookimi 額田王, Kakinomoto Hitomaro 柿本人麻呂, Sakanoue Korenori 坂上是則,. Thơ waka giai đoạn này không những được dùng trong lễ hội mà còn dùng để biểu lộ tình cảm của con người đối với thiên nhiên, sự thương cảm sâu sắc và cô độc,. Trong đó thơ của Ootomo Yakamochi 大伴家持 bộc lộ những quan niệm rất riêng về các đề tài và được đánh giá là thơ có tính chất hiện đại. 15 春のその haru no sono Vườn xuân đẹp sao 暮れないにおう kurenai niou đường đi ngời sáng mono no hana bóng hoa hồng đào 物の花 shitaderu michi ni một người con gái したでる道に idetatsu otome.

từ đâu bước vào. いでたつおとめ (Manyoshu, bài 4139) (Nhật Chiêu dịch) （万葉集） Quá trình phát triển của waka vẫn tiếp diễn, qua đến thời Heian 平安, waka chỉ tập trung phát triển chủ yếu tanka 31 âm tiết. Lúc này, thơ ca chữ Hán chiếm địa vị độc tôn, đẩy lùi thơ waka truyền thống Nhật Bản vào bóng tối. Nhưng không vì thế mà thơ waka biến mất, nó dần trở thành một hình thức thơ để biểu thị tình cảm riêng tư.

Thơ waka vượt khỏi biên giới giai cấp, từ quý tộc, lan sang tầng lớp bình dân. Không chỉ viết về đề tài tình yêu như ở Manyoshu, thời kì này waka chú trọng về đề tài thiên nhiên, đánh dấu cho bước phát triển đó là hợp tuyển Kokin wakashu 古今和歌集 (Cổ Kim Hòa Ca Tập) hay gọi tắt là Kokinshu 古今集 (Cổ Kim Tập) với các bài tanka của những tác giả là giới quý tộc và những người có địa vị trong xã hội. Đó là những vần thơ nói về tình yêu thiên nhiên mang mĩ học về mùa của người Nhật Bản cổ. Chuyển tải nét nhẹ nhàng, tao nhã và đầy “nữ tính” tanka phù hợp với văn học “nữ lưu” thời Heian, nên phát triển không ngừng.

Thơ waka không trình bày, miêu tả sự vật một cách bày sẵn mà tham chiếu sự vật đó qua lăng kính nội tâm và tri thức rồi mới tái hiện nó bằng ngôn ngữ tinh tế để gợi ra mối liên tưởng cho người đọc. Song hành cùng tiến trình lịch sử Nhật Bản, thơ waka phát triển và biến đổi từ thời cổ đại đến tận ngày nay với loại hình tiêu biểu là thơ tanka. Waka như khởi nguồn để thơ ca xứ sở Phù Tang dựa trên nền tảng đó mà hình thành và phát triển. Từ renga 連歌 đến haikai 徘徊 Cùng với sự phát triển của tanka thời Heian, thơ renga (liên ca) được hình thành, là thú vui tao nhã của giới quý tộc.

Renga hay còn gọi là renku 連句 (liên cú) là thể thơ liên hoàn gồm nhiều bài tanka nối tiếp nhau. Những nhà thơ Nhật Bản thường sáng tác renga trong các lễ hội, cuộc gặp gỡ, ngày tết,. Người đầu tiên sẽ sáng tác ba câu đầu gọi là kami no ku 上の句 (thượng cú) gồm 17 âm tiết (sau này kami no ku được phát triển thành hokku 発句 (phát cú) là tiền đề để phát triển thành thơ haikai sau này), tiếp đó nhà thơ khác sẽ nối bài thơ bằng 2 câu sau gọi là shimmo no ku 下の句 (hạ cú) gồm 14 âm tiết, cứ như vậy các bài tanka nối tiếp nhau thành một chuỗi cho đến khi kết thúc. Vì vậy, một bài renga thường rất dài không giới hạn có khi lên tới cả trăm khổ thơ nối tiếp nhau nên gọi là kusari renga 鎖連歌 (chuỗi liên ca).

Đến thời Edo 江戸, thì độ dài thông thường của một bài renga là 36 bài tanka. Mặc dù khá phổ biến, nhưng renga vẫn không được xem là một thể thơ độc lập. Khi Kinyo wakashu 金葉和歌集 (Kim diệp hòa ca tập) ra đời năm 1127 thì renga mới chính thức được nhắc đến. Vào thời Edo, đặc biệt là trung kì Edo, renga trở nên thịnh hành và không còn khép kín trong phạm vi giới quý tộc.

Nó trở thành trò chơi đối đáp, lôi cuốn mọi người ở nhiều tầng lớp khác nhau.