Quan hệ lợi ích trong phát triển chuỗi giá trị cà phê ở tỉnh Đắk Lắk - Luận án Tiến sĩ

• Tác giả: Trương Văn Thủy
• Người hướng dẫn: Đoàn Xuân Thủy
• Trường học: Học Viện Chính Trị Quốc Gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kinh tế chính trị
• Đề tài: Quan hệ lợi ích trong phát triển chuỗi giá trị cà phê ở tỉnh Đắk Lắk
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về quan hệ lợi ích trong phát triển chuỗi giá trị cà phê

Quan hệ lợi ích trong phát triển chuỗi giá trị cà phê là mối liên kết kinh tế giữa các chủ thể tham gia từ khâu sản xuất, chế biến đến tiêu thụ sản phẩm. Chuỗi giá trị cà phê bao gồm nông dân trồng cà phê, thương lái, đại lý thu mua, doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu. Mỗi chủ thể đóng vai trò khác nhau nhưng đều hướng đến mục tiêu tối đa hóa lợi ích kinh tế. Tỉnh Đắk Lắk là vùng trồng cà phê lớn nhất Việt Nam, chiếm khoảng 30% diện tích cả nước. Nghiên cứu mối quan hệ lợi ích giúp hiểu rõ cơ chế phân phối giá trị trong chuỗi. Lợi ích kinh tế là động lực chính thúc đẩy các chủ thể hợp tác và phát triển sản xuất. Đảm bảo hài hòa lợi ích tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững ngành cà phê. Nghiên cứu chỉ ra rằng nông dân thường chịu thiệt thòi nhất trong chuỗi giá trị. Giá cà phê biến động mạnh ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập của người sản xuất.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của quan hệ lợi ích trong chuỗi giá trị cà phê

Quan hệ lợi ích trong chuỗi giá trị cà phê là tổng thể các mối liên kết kinh tế giữa các chủ thể tham gia chuỗi. Đặc điểm nổi bật là tính liên kết dọc từ sản xuất đến tiêu thụ. Mối quan hệ này thể hiện qua cơ chế giá cả, hợp đồng mua bán và chia sẻ rủi ro. Các chủ thể có lợi ích vừa thống nhất vừa mâu thuẫn với nhau. Nông dân muốn giá bán cao, doanh nghiệp muốn giá nguyên liệu thấp. Sự cân bằng lợi ích quyết định sự ổn định và phát triển của toàn chuỗi.

1.2. Ý nghĩa của việc nghiên cứu quan hệ lợi ích trong phát triển chuỗi giá trị cà phê

Nghiên cứu quan hệ lợi ích giúp đánh giá thực trạng phân phối giá trị trong chuỗi cà phê. Kết quả nghiên cứu là cơ sở để đề xuất chính sách hỗ trợ nông dân sản xuất. Việc đảm bảo hài hòa lợi ích tạo động lực cho các chủ thể nâng cao hiệu quả hoạt động. Nghi cứu còn giúp phát hiện điểm nghẽn trong chuỗi giá trị để cải thiện. Đây là cơ sở khoa học quan trọng cho việc xây dựng chiến lược phát triển ngành cà phê bền vững tại Đắk Lắk.

II. Phân tích thực trạng quan hệ lợi ích trong chuỗi giá trị cà phê Đắk Lắk

Thực trạng quan hệ lợi ích trong chuỗi giá trị cà phê tỉnh Đắk Lắk giai đoạn 2015-2020 cho thấy nhiều vấn đề cần giải quyết. Nông dân sản xuất cà phê chiếm tỷ lệ lớn nhưng giá trị gia tăng thu được thấp nhất trong chuỗi. Giá cà phê nhân biến động mạnh, có thời điểm giảm sâu dưới giá thành sản xuất. Thương lái và đại lý thu mua đóng vai trò trung gian quan trọng nhưng tạo áp lực ép giá nông dân. Doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu chiếm phần lớn giá trị gia tăng trong chuỗi. Hợp đồng mua bán giữa nông dân và doanh nghiệp chưa phổ biến, thiếu ràng buộc pháp lý. Chất lượng cà phê nhân chưa đồng đều, ảnh hưởng đến khả năng đàm phán giá. Nông dân thiếu thông tin thị trường, phụ thuộc vào thương lái ở khâu tiêu thụ. Mối liên kết giữa các chủ thể còn lỏng lẻo, thiếu cơ chế chia sẻ rủi ro. Hiệu quả kinh tế bình quân của hộ nông dân sản xuất cà phê còn thấp so với tiềm năng.

2.1. Tình hình sản xuất và tiêu thụ cà phê tại tỉnh Đắk Lắk

Đắk Lắk có diện tích trồng cà phê hơn 200.000 hecta, sản lượng hàng năm đạt trên 500.000 tấn. Cà phê Robusta chiếm tỷ trọng chủ đạo, tập trung ở các huyện Cư M'gar, Krông Pắk, Ea H'leo. Phần lớn nông dân sản xuất quy mô nhỏ, kỹ thuật canh tác còn lạc hậu. Tiêu thụ cà phê chủ yếu qua thương lái và đại lý tại địa phương. Doanh nghiệp thu mua trực tiếp từ nông dân còn hạn chế, chỉ chiếm khoảng 20-30% sản lượng.

2.2. Đánh giá mức độ hài hòa lợi ích giữa các chủ thể trong chuỗi

Mức độ hài hòa lợi ích giữa nông dân và doanh nghiệp còn thấp, thể hiện qua chênh lệch giá mua bán lớn. Nông dân chỉ thu được khoảng 25-35% giá trị sản phẩm cuối cùng. Doanh nghiệp xuất khẩu hưởng lợi nhuận cao nhờ giá trị gia tăng từ chế biến. Thương lái trung gian thu lợi nhuận ổn định nhờ vai trò kết nối thị trường. Cơ chế hợp đồng bao tiêu sản phẩm chưa phát huy hiệu quả thực tế. Thiếu cơ chế giám sát và bảo đảm thực hiện cam kết giữa các bên.

III. Giải pháp đảm bảo hài hòa lợi ích trong phát triển chuỗi giá trị cà phê

Đảm bảo hài hòa lợi ích trong chuỗi giá trị cà phê đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa nhiều giải pháp. Trước tiên, cần hoàn thiện cơ chế hợp đồng liên kết giữa nông dân và doanh nghiệp thu mua. Hợp đồng phải quy định rõ giá sàn, tiêu chuẩn chất lượng và trách nhiệm các bên. Thứ hai, khuyến khích hình thành tổ hợp tác, hợp tác xã nông nghiệp để tăng sức đàm phán cho nông dân. Thứ ba, ứng dụng công nghệ truy xuất nguồn gốc để nâng cao giá trị sản phẩm. Thứ tư, đa dạng hóa sản phẩm chế biến sâu để tăng giá trị gia tăng trong chuỗi. Thứ năm, xây dựng hệ thống thông tin thị trường minh bạch cho nông dân. Thứ sáu, nhà nước cần vai trò điều tiết thông qua chính sách hỗ trợ giá và bảo hiểm nông nghiệp. Đầu tư hạ tầng chế biến, kho bảo quản tại vùng nguyên liệu giúp giảm tổn thất sau thu hoạch. Phát triển thương hiệu cà phê Đắk Lắk tạo lợi thế cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

3.1. Giải pháp nâng cao vị thế của nông dân trong chuỗi giá trị cà phê

Nâng cao vị thế nông dân bắt đầu từ việc tổ chức lại sản xuất theo hướng tập thể. Xây dựng hợp tác xã kiểu mới giúp nông dân liên kết tiêu thụ sản phẩm với giá tốt hơn. Đào tạo kỹ năng đàm phán, kiến thức thị trường cho nông dân trồng cà phê. Ứng dụng công nghệ thông tin để nông dân tiếp cận trực tiếp thông tin giá cả thị trường. Khuyến khích nông dân tham gia chứng nhận cà phê chất lượng cao như Rainforest Alliance, UTZ.

3.2. Giải pháp phát triển liên kết chuỗi bền vững giữa các chủ thể

Phát triển liên kết chuỗi bền vững cần xây dựng mô hình hợp tác công tư hiệu quả. Doanh nghiệp cam kết bao tiêu sản phẩm với giá thỏa thuận trước mùa vụ. Xây dựng cơ chế chia sẻ lợi nhuận và rủi ro giữa nông dân và doanh nghiệp chế biến. Đầu tư chuỗi cung ứng lạnh và hạ tầng logistics tại vùng nguyên liệu cà phê. Phát triển ngành cà phê theo hướng kinh tế tuần hoàn, tận dụng phụ phẩm trong sản xuất.

IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu quan hệ lợi ích cà phê

Nghiên cứu quan hệ lợi ích trong phát triển chuỗi giá trị cà phê ở tỉnh Đắk Lắk mang lại nhiều kết quả quan trọng. Thực trạng phân tích cho thấy sự mất cân đối trong phân phối lợi ích giữa các chủ thể chuỗi. Nông dân sản xuất cà phê chịu thiệt thòi lớn nhất trong cơ chế giá hiện tại. Các giải pháp đề xuất tập trung vào nâng cao vị thế nông dân và phát triển liên kết chuỗi. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu giúp các cấp quản lý xây dựng chính sách phù hợp. Doanh nghiệp có cơ sở để cải thiện mối quan hệ với nông dân sản xuất nguyên liệu. Nông dân hiểu rõ hơn về quyền lợi và cách thức bảo vệ lợi ích trong chuỗi. Phát triển chuỗi giá trị cà phê bền vững cần sự tham gia tích cực của tất cả các bên. Kết quả nghiên cứu đóng góp vào lý luận kinh tế chính trị về mối quan hệ lợi ích trong sản xuất hàng hóa. Tỉnh Đắk Lắk cần sớm triển khai các giải pháp để phát huy tiềm năng ngành cà phê.

4.1. Đóng góp lý luận của nghiên cứu về quan hệ lợi ích chuỗi giá trị cà phê

Nghiên cứu đóng góp vào lý luận kinh tế chính trị về phân phối lợi ích trong sản xuất hàng hóa. Làm sáng tỏ cơ chế hình thành và phân phối giá trị trong chuỗi cà phê. Xây dựng khung phân tích mối quan hệ lợi ích giữa các chủ thể trong chuỗi giá trị. Bổ sung luận cứ khoa học về vai trò của Nhà nước trong điều tiết quan hệ lợi ích. Góp phần hoàn thiện lý thuyết chuỗi giá trị áp dụng trong điều kiện nông nghiệp Việt Nam.

4.2. Khuyến nghị chính sách phát triển chuỗi giá trị cà phê bền vững tại Đắk Lắk

Chính quyền tỉnh Đắk Lắk cần ban hành cơ chế hỗ trợ phát triển hợp tác xã cà phê. Xây dựng sàn giao dịch cà phê tập trung để minh bạch hóa giá cả thị trường. Đẩy mạnh xúc tiến thương mại và xây dựng thương hiệu cà phê Đắk Lắk. Tăng cường đào tạo nghề và chuyển giao kỹ thuật canh tác tiên tiến cho nông dân. Huy động nguồn lực đầu tư hạ tầng chế biến sâu tại vùng nguyên liệu cà phê trọng điểm.

Trích đoạn nội dung tài liệu

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH TRƯƠNG VĂN THỦY QUAN HỆ LỢI ÍCH TRONG PHÁT TRIỂN CHUỖI GIÁ TRỊ CÀ PHÊ Ở TỈNH ĐẮK LẮK LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH: KINH TẾ CHÍNH TRỊ HÀ NỘI - 2021 HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH TRƯƠNG VĂN THỦY QUAN HỆ LỢI ÍCH TRONG PHÁT TRIỂN CHUỖI GIÁ TRỊ CÀ PHÊ Ở TỈNH ĐẮK LẮK LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH: KINH TẾ CHÍNH TRỊ Mã số: 931 01 02 Người hướng dẫn khoa học: 1. ĐOÀN XUÂN THỦY 2. LÊ BÁ TÂM HÀ NỘI - 2021 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng và được trích dẫn đầy đủ đúng theo quy định hiện hành. Tác giả luận án Trương Văn Thủy MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN QUAN HỆ LỢI ÍCH TRONG PHÁT TRIỂN CHUỖI GIÁ TRỊ CÀ PHÊ . Tình hình nghiên cứu liên quan đến quan hệ lợi ích trong phát triển chuỗi giá trị cà phê . Những luận điểm khoa học kế thừa và những khoảng trống cần tiếp tục nghiên cứu trong luận án . CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUAN HỆ LỢI ÍCH TRONG PHÁT TRIỂN CHUỖI GIÁ TRỊ CÀ PHÊ . Khái niệm, đặc điểm và ý nghĩa của quan hệ lợi ích trong phát triển chuỗi giá trị cà phê . Các mối quan hệ lợi ích trong phát triển chuỗi giá trị cà phê, tiêu chí đánh giá và nhân tố ảnh hưởng . Kinh nghiệm đảm bảo hài hòa lợi ích trong phát triển chuỗi giá trị cà phê ở một số quốc gia trên thế giới, địa phương trong nước và bài học cho tỉnh Đắk Lắk. THỰC TRẠNG QUAN HỆ LỢI ÍCH TRONG PHÁT TRIỂN CHUỖI GIÁ TRỊ CÀ PHÊ Ở TỈNH ĐẮK LẮK. Khái quát về phát triển chuỗi giá trị cà phê ở tỉnh Đắk Lắk . Thực trạng quan hệ lợi ích trong phát triển chuỗi giá trị cà phê tỉnh Đắk Lắk giai đoạn 2015 - 2020 . Đánh giá chung về quan hệ lợi ích trong phát triển chuỗi giá trị cà phê ở tỉnh Đắk Lắk . QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP ĐẢM BẢO HÀI HÒA LỢI ÍCH TRONG PHÁT TRIỂN CHUỖI GIÁ TRỊ CÀ PHÊ Ở TỈNH ĐẮK LẮK . Dự báo tình hình và quan điểm về đảm bảo hài hòa lợi ích trong phát triển chuỗi giá trị cà phê tỉnh Đắk Lắk . Giải pháp đảm bảo hài hòa lợi ích trong phát triển chuỗi giá trị cà phê ở tỉnh Đắk Lắk .158 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .160 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO .173 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT CGT : Chuỗi giá trị CGTCP : Chuỗi giá trị cà phê GTZ : Hiệp hội hợp tác kỹ thuật Đức FAO : Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hiệp Quốc FNC : Liên đoàn quốc gia trồng cà phê Colombia GRDP : Tổng sản phẩm trên địa bàn HNKTQT : Hội nhập kinh tế quốc tế KT - XH : Kinh tế - xã hội LIKT : Lợi ích kinh tế PSF : Quỹ Bình ổn giá của Chính phủ Ấn Độ QHLI : Quan hệ lợi ích QHLIKT : Quan hệ lợi ích kinh tế TNHH : Trách nhiệm hữu hạn UBND : Ủy ban nhân dân UNIDO : Tổ chức Phát triển Công nghiệp Liên Hiệp Quốc WTO : Tổ chức Thương mại thế giới DANH MỤC CÁC BẢNG Trang Bảng 3.1: Diện tích trồng cây cà phê phân theo huyện/thị xã/ thành phố ở tỉnh Đắk Lắk.2: Hiệu quả kinh tế bình quân của hộ nông dân sản xuất cà phê trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk .3: Sản lượng cà phê phân theo huyện/thị xã/ thành phố ở tỉnh Đắk Lắk .4: Năng suất cà phê bình quân trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk .5: Hiệu quả kinh tế bình quân của các chủ thể thu mua cà phê trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk .6: Kết quả khảo sát hình thức mua bán cà phê giữa nông dân với các chủ thể thu mua cà phê trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk .7: Kết quả khảo sát vấn đề ép giá trong mua bán cà phê giữa các chủ thể thu mua với người dân trồng cà phê ở tỉnh Đắk Lắk .8: Mức độ liên kết giữa nông dân với các chủ thể khác trong phát triển CGTCP tỉnh Đắk Lắk .9: Thực trạng tham gia các khóa tập huấn của người nông dân trồng cà phê ở tỉnh Đắk Lắk .10: Đánh giá lợi ích khi tham gia các khóa tập huấn của người nông dân trồng cà phê ở tỉnh Đắk Lắk .11: Thực trạng nắm bắt các kênh thông tin giá cả cà phê của người nông dân ở tỉnh Đắk Lắk .12: Hiệu quả kinh tế bình quân của doanh nghiệp chế biến, tiêu thụ cà phê nhân trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk .13: Thực trạng thực hiện hợp đồng kinh tế giữa nông dân với doanh nghiệp trong CGTCP tỉnh Đắk Lắk .14: Thực trạng thực hiện hợp đồng ký gửi cà phê giữa nông dân với doanh nghiệp trong CGTCP tỉnh Đắk Lắk.15: Thực trạng phương thức mua bán cà phê giữa nông dân với doanh nghiệp trong CGTCP tỉnh Đắk Lắk .16: Đánh giá về những lợi ích và khó khăn, mâu thuẫn lợi ích trong QHLI giữa người nông dân và các doanh nghiệp trong CGTCP tỉnh Đắk Lắk. Một số Liên minh sản xuất cà phê ở tỉnh Đắk Lắk .18: Kết quả đánh giá của các doanh nghiệp về khả năng liên kết với người nông dân trong CGTCP tỉnh Đắk Lắk.19: Thực trạng thực hiện QHLI giữa các chủ thể thu mua với các doanh nghiệp ngành cà phê ở tỉnh Đắk Lắk.20: Lợi ích của các chủ thể thu mua cà phê khi tham gia liên kết với các doanh nghiệp chế biến, tiêu thụ ở tỉnh Đắk Lắk .21: Đánh giá về thu nhập của các chủ thể thu mua cà phê ở tỉnh Đắk Lắk .22: So sánh mức thu nhập bình quân giữa các chủ thể trong chuỗi giá trị cà phê và thu nhập bình quân đầu người của tỉnh Đắk Lắk năm 2019.23: Kết quả đánh giá của người dân về mức độ cải thiện đời sống gia đình từ hoạt động sản xuất cà phê ở tỉnh Đắk Lắk .24: So sánh mức thu nhập của người dân khi bán cà phê nhân qua các chủ thể thu mua và khi bán trực tiếp cho các doanh nghiệp chế biến cà phê trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk .25: Mức độ nắm bắt thông tin giá cả cà phê của người nông dân ở tỉnh Đắk Lắk.124 DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ Trang Biểu đồ 3.1: Giá mua cà phê nhân xô bình quân trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk.2: Sản lượng và kim ngạch xuất khẩu cà phê của tỉnh Đắk Lắk .3: Giá xuất khẩu cà phê nhân bình quân ở Đắk Lắk qua các niên vụ .1: QHLI trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ trong điều kiện HNKTQT .1: CGT tổng quát của Michael Porter .2: Sơ đồ CGT của GTZ .3: Sơ đồ tổng quát về chuỗi giá trị cà phê .4: QHLI trong phát triển CGTCP . Tính cấp thiết của đề tài Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế (HNKTQT) ngày càng mạnh mẽ như hiện nay, Việt Nam đã và đang tích cực tranh thủ những thời cơ và vận hội để phát triển kinh tế - xã hội (KT-XH) mà nông nghiệp là một trong những lĩnh vực được chú trọng đầu tư phát triển để phát huy những lợi thế so sánh của đất nước. Trong đó việc nâng cao giá trị gia tăng và lợi ích kinh tế (LIKT) của người nông dân trong chuỗi giá trị (CGT) nông sản là ưu tiên hàng đầu được Đảng và Nhà nước quan tâm. Trong lĩnh vực nông nghiệp ở Việt Nam hiện nay, ngành cà phê ngày càng mang lại giá trị xuất khẩu lớn cho nền kinh tế bởi lẽ cà phê là một trong những sản phẩm có ưu thế của Việt Nam trên trường quốc tế khi mà sản lượng cà phê xuất khẩu lớn thứ hai thế giới. Thực tiễn phát triển chuỗi giá trị cà phê (CGTCP) của Việt Nam trong những năm qua đã tạo ra những bước ngoặt quan trọng cùng với đó là những thành quả to lớn khi giá trị xuất khẩu mang lại ngày càng tăng qua các năm. Tuy nhiên, thực tế cho thấy mặc dù khối lượng cà phê xuất khẩu lớn nhưng giá trị gia tăng lại thấp và cà phê Việt Nam vẫn đang ở vị trí đáy của CGT cà phê toàn cầu. Một trong những nguyên nhân cơ bản dẫn đến vấn đề này là do chưa đảm bảo hài hòa LIKT giữa các chủ thể tham gia vào các khâu trong CGTCP Việt Nam từ khâu sản xuất cho đến khâu tiêu thụ, trong đó đáng chú ý là thu nhập của người nông dân bấp bênh khi đây là chủ thể thực hiện khâu sản xuất cà phê trong CGTCP. Đắk Lắk là tỉnh nằm ở trung tâm vùng Tây Nguyên với diện tích tự nhiên khoảng 13.030,49 km2, dân số hơn 1,87 triệu người gồm 49 dân tộc anh em cùng sinh sống và làm việc. Đắk Lắk có thế mạnh về sản xuất nông nghiệp với những mặt hàng nông sản có giá trị xuất khẩu cao như: cà phê, bơ, hồ tiêu,. trong đó cà phê là sản phẩm chủ lực trong phát triển nông nghiệp của tỉnh. Đến nay diện tích cây cà phê trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk đã chạm con số hơn 208.000 ha, chiếm khoảng hơn 40% diện tích cà phê của khu vực Tây Nguyên và hơn 30% diện tích cà phê của cả nước với sản lượng cà phê hằng năm của tỉnh Đắk Lắk đạt từ 450.000 tấn cà phê nhân. Đây cũng là mặt hàng xuất khẩu chủ lực, chiếm đến 86% kim ngạch xuất khẩu từ các sản phẩm nông sản nói chung, đóng góp hơn 60% tổng thu ngân sách hằng năm của tỉnh. Ngoài ra, hoạt động sản xuất kinh doanh cà phê ở 2 tỉnh Đắk Lắk còn giải quyết việc làm ổn định cho hơn 300.000 lao động trực tiếp và gần 200.000 lao động gián tiếp có liên quan đến ngành cà phê [106, tr.1] góp phần quan trọng trong việc cải thiện và nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho người dân trồng cà phê theo hướng tích cực và bền vững hơn khi mà CGTCP tỉnh Đắk Lắk ngày càng khẳng định được vị thế của mình.