CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT 1. Tổng quan nghiên cứu 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu về rủi ro tín dụng của ngân hàng thương mại Rủi ro trong hoạt động của ngân hàng là khả năng ngân hàng bị thua lỗ một phần thậm chí là tất cả các khoản đầu tư ban đầu, bao gồm: rủi ro tín dụng, rủi ro thanh khoản, rủi ro lãi suất, rủi ro giá cả, rủi ro ngoại hối, rủi ro pháp lý, rủi ro uy tín. Theo quan điểm của Basel, rủi ro trong hoạt động của ngân hàng được phân thành: rủi ro thị trường, rủi ro tín dụng, rủi ro hoạt động, rủi ro thanh khoản.
Trong bốn loại rủi ro theo Basel thì rủi ro tín dụng là rủi ro lớn nhất mà các Ngân hàng phải đối mặt (Bhattacharya & Roy, 2008; trích trong Ravi P. Poudel, 2013) và cũng là nguyên nhân chính dẫn đến các cuộc khủng hoảng tài chính tiền tệ và khủng hoảng kinh tế toàn cầu hiện nay. Theo Ngân hàng nhà nước Việt Nam rủi ro tín dụng trong hoạt động ngân hàng là khả năng xảy ra tổn thất cho ngân hàng do khách hàng không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện nghĩa vụ của mình theo cam kết. Khi nghiên cứu về rủi ro tín dụng của các NHTM đã có rất nhiều công trình nghiên cứu trong và ngoài nước.
Đầu tiên phải kể đến nghiên cứu “Impact of credit risk on the performace of commercial Banks in Ethiopia” của Engdawork Tadesse Awoke năm 2014 đã nghiên cứu thực nghiệm để kiểm tra tác động của rủi ro tín dụng đến hiệu quả hoạt động của 8 NHTM ở Ethiopia trong giai đoạn 5 năm từ 2008-2012. Bằng việc sử dụng phương pháp phi xác suất và hồi quy OLS với biến phụ thuộc là hiệu quả hoạt động của ngân hàng đo bằng chỉ tiêu tỷ suất sinh lời của tài sản (ROA) và các biến độc lập bao gồm: tổng dư nợ, dư nợ trên tổng tài sản, chi phí trên tổng dư nợ và logarit tự nhiên của tổng tài sản; kết quả cho thấy tất cả các biến độc lập trên đều ảnh hưởng đáng kể đến hiệu quả hoạt động của ngân hàng (Awoke, E. Còn Kargi (2011) đã đánh giá các tác động của rủi ro tín dụng đến hiệu quả hoạt động của các ngân hàng ở Nigeria. Tác giả sử dụng phương pháp hồi quy dựa trên các dữ liệu được thu thập từ các báo cáo thường niên của các NHTM ở Nigeria trong giai đoạn từ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 11 2004- 2008, kết quả nghiên cứu cho thấy rủi ro tín dụng có tác động đáng kể đến hiệu quả hoạt động của các ngân hàng Nigeria thể hiện ở điểm hiệu quả hoạt động của các ngân hàng có mối quan hệ ngược chiều với hạn mức tín dụng và tỷ lệ nợ xấu.
Cũng nghiên cứu về các NHTM ở Nigeria; Olawale Femi Kayode, Tomola Marshal Obamuyi, James Ayodele Owoputi và Felix Ademola Adeyefa đã sử dụng mô hình hiệu ứng ngẫu nhiên để tiến hành khảo sát 6 NHTM trong giai đoạn 2000-2013 để đo lường rủi ro tín dụng thông qua chỉ tiêu tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản (ROA). Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng tổng số vốn vay cũng có tác động tích cực và đáng kể đến hiệu quả hoạt động của NHTM. Vì vậy, để tăng lợi nhuận thì các NHTM phải tăng cường hoạt động huy động vốn và phải có chiến lược quản trị rủi ro tín dụng hợp lý (Olawale, F. Bên cạnh đó, Kolapo, T.Funso và Ayeni, R.Kolade và Oke, M.Ojo (2012) khi nghiên cứu 5 NHTM ở Nigeria trong giai đoạn 11 năm từ 2000- 2010 và Muhammad, N.
et al (2012) khi nghiên cứu các NHTM ở Nigeria trong giai đoạn 4 năm từ 2004-2008 cũng đưa ra kết luận tương tự. Ngoài ra, Chen và Pan (2012) đã kiểm tra tác động của rủi ro tín dụng tới hiệu quả hoạt động của 34 NHTM ở Đài Loan trong giai đoạn 2005-2008. Tác giả đã sử dụng phương pháp bao dữ liệu (DEA) với các chỉ tiêu: hiệu quả kỹ thuật rủi ro tín dụng (CR-TE), hiệu quả phân bổ rủi ro tín dụng (CR-AE) và hiệu quả chi phí rủi ro tín dụng (CR-CE) để phân tích. Các kết quả chỉ ra rằng chỉ có một Ngân hàng là hiệu quả trong tất cả các loại hiệu quả qua các thời kỳ đánh giá.
Nhìn chung, kết quả DEA cho thấy hầu hết các NHTM bị ảnh hưởng bởi cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 nên xảy ra nhiều khoản nợ xấu, nợ quá hạn và lợi nhuận sụt giảm. Do đó, hiệu quả kỹ thuật rủi ro tín dụng (CR-TE), hiệu quả phân bổ rủi ro tín dụng (CR-AE) và hiệu quả chi phí rủi ro tín dụng (CR-CE) là không hiệu quả trong thời gian quan sát. Yuga Raj Bhattarai (2016) đã kiểm tra tác động của rủi ro tín dụng đến hiệu quả hoạt động của các NHTM ở Nepal. Các dữ liệu tổng hợp của 14 NHTM trong giai đoạn 2010-2015 đã được phân tích bằng mô hình hồi quy.
Kết quả hồi quy cho thấy "tỷ lệ nợ xấu” có ảnh hưởng tiêu cực đến hiệu quả hoạt động của ngân hàng trong khi đó “chi phí cho mỗi tài sản vay” lại có tác động tích cực đến hiệu quả hoạt động của ngân hàng. Ngoài chỉ tiêu rủi ro tín dụng, quy mô ngân hàng có tác động tích cực đến hiệu quả hoạt động của ngân hàng thì chỉ tiêu tỷ lệ an toàn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 12 vốn và dự trữ tiền mặt không được coi là các biến ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của ngân hàng. Nghiên cứu này kết luận rằng có mối liên quan giữa hiệu quả hoạt động NHTM và rủi ro tín dụng. Kithinji (2010) đánh giá hiệu quả của việc quản lý rủi ro tín dụng tại các NHTM ở Kenya.
Các dữ liệu về hạn mức tín dụng, về nợ xấu đã được thu thập trong giai đoạn 2004-2008. Các phát hiện cho thấy rằng phần lớn lợi nhuận của các ngân hàng thương mại không bị tác động bởi hạn mức tín dụng và nợ xấu, điều đó chứng tỏ rủi ro tín dụng không tác động đáng kể đến hiệu quả hoạt động của các NHTM ở Kenya. Năm 2015, Million Gizaw, Matewos Kebede và Sujata Selvaraj đã sử dụng dữ liệu bảng và phương pháp hồi quy OLS để điều tra tác động của rủi ro tín dụng đến hiệu quả hoạt động của 8 ngân hàng thương mại ở Ethiopia trong giai đoạn 2003-2014. Kết quả nghiên cứu thực nghiệm chỉ ra rằng rủi ro tín dụng tác động ngược chiều với hiệu quả hoạt động của ngân hàng và được đo lường bởi tỷ lệ nợ xấu hay tỷ lệ trích lập dự phòng rủi ro.
Các ngân hàng thương mại ở Ethiopia cần phải tăng cường đảm bảo an toàn vốn để giảm thiểu rủi ro tín dụng qua đó nâng cao hiệu quả hoạt động cho Ngân hàng mình (Million Gizaw, Matewos Kebede và Sujata Selvaraj, 2015). Khi nghiên cứu các ngân hàng thương mại ở Châu Âu, Fan Li và Yijun Zou với công trình “The Impact of Credit Risk Management on Profitability of Commercial Banks: A Study of Europe” đã sử dụng dữ thứ cấp được thu thập từ các báo cáo thường niên của 47 NHTM ở Châu Âu trong giai đoạn 6 năm từ 2007-2012 để phân tích tác động của rủi ro tín dụng đến lợi nhuận của các ngân hàng thương mại được đo lường bằng 2 chỉ tiêu tỷ suất sinh lời của tài sản (ROA) và tỷ suất sinh lời vốn chủ sở hữu (ROE). Kết quả nghiên cứu cho thấy rủi ro tín dụng không có hiệu ứng tích cực trên lợi nhuận của các ngân hàng thương mại. Trong đó, tỷ lệ nợ xấu có tác động đáng kể trên cả hai chỉ tiêu ROE và ROA còn tỷ lệ an toàn vốn (CAR) lại tác dụng không đáng kể trên cả hai chỉ tiêu ROE và ROA (Fan Li & Yijun Zou, 2014).
Cùng hướng nghiên cứu với Fan Li và Yijun Zou (2014); Hosna, et al (2009) đã nghiên cứu mối quan hệ của quản lý rủi ro tín dụng và lợi nhuận của 4 ngân hàng thương mại ở Thụy Điển. Các kết quả của nghiên cứu được giới hạn cho các ngân hàng trong mẫu và không được tổng quát cho tất cả các ngân hàng thương mại ở Thụy Điển. Nhóm tác giả đã sử dụng LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 13 mô hình hồi quy để phân tích thực nghiệm và tập trung vào việc mô tả các kết quả từ SPSS thông qua các dữ liệu được thu thập từ các báo cáo thường niên của các ngân hàng trong giai đoạn 2000-2008 và các báo cáo quản lý rủi ro tín dụng của ngân hàng trong giai đoạn 2007-2008. Trong mô hình, lợi nhuận của ngân hàng được đo lường bởi chỉ tiêu tỷ suất sinh lời vốn chủ sở hữu (ROE) còn rủi ro tín dụng của ngân hàng được đo lường bởi chỉ tiêu tỷ lệ nợ xấu và tỷ lệ an toàn vốn (CAR).
Những phát hiện và phân tích cho thấy, rủi ro tín dụng có tác động đáng kể đến lợi nhuận trong tất cả 4 ngân hàng thương mại. Trong đó chỉ tiêu tỷ lệ nợ xấu có ảnh hưởng đáng kể hơn so với tỷ kệ an toàn vốn (CAR) đến tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE). Và các phân tích trên mỗi cấp ngân hàng cho thấy rằng tác động của rủi ro tín dụng đến lợi nhuận là không giống nhau đối với mỗi ngân hàng thương mại. Bên cạnh đó, nghiên cứu “The effect of credit risk management on financial performance of the Jordanian commercial banks”của Ali Sulieman Alshatti đã kiểm tra tác động của rủi ro tín dụng tới hiệu quả tài chính của 13 ngân hàng thương mại ở Jordan trong giai đoạn 2005-2013.
Hai mô hình toán học đã được thiết kế để đo lường mối quan hệ này và kết quả nghiên cứu cho thấy rủi ro tín dụng tác động đáng kể vào hiệu quả tài chính của các ngân hàng thương mại ở Jordan được đo lường bởi 2 chỉ tiêu ROA và ROE. Dựa trên kết quả nghiên cứu này, tác giả khuyến cáo các NHTM ở Jordan cần phải thiết lập các chính sách quản lý rủi ro tín dụng hợp lý để đạt được lợi nhuận nhiều hơn cho ngân hàng mình (Ali Sulieman Alshatti, 2015). Còn Ravi Prakash Sharma Poudel (2013) đã tiến hành khảo sát 31 ngân hàng thương mại trong giai đoạn 10 năm từ 2001-2011 để đánh giá sự tác động của rủi ro tín dụng đến hiệu quả tài chính của các ngân hàng thương mại ở Nepal thông qua ba chỉ tiêu: tỷ lệ vỡ nợ, tỷ lệ an toàn vốn, chi phí cho mỗi tài sản.