Luận án tiến sĩ Hoàng Hoa Thám - Hiện thực lịch sử và phiên bản văn chương

Luận án tiến sĩ phân tích ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam qua nhân vật Hoàng Hoa Thám. Nghiên cứu hiện thực lịch sử và các phiên bản văn chương về người anh hùng

• Tác giả: Triệu Thị Linh
• Người hướng dẫn: TS. Trần Thị Hải Yến
• Trường học: Đại học Thái Nguyên, Trường Đại học Sư phạm
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Hoàng Hoa Thám, hiện thực lịch sử và những phiên bản văn chương
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan về Hoàng Hoa Thám trong nghiên cứu học thuật

Hoàng Hoa Thám, còn gọi là Đề Thám, là thủ lĩnh phong trào khởi nghĩa Yên Thế chống thực dân Pháp cuối thế kỷ XIX. Luận án tiến sĩ của Triệu Thị Linh (2017) thuộc chuyên ngành Văn học Việt Nam, Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên, nghiên cứu nhân vật lịch sử này qua nhiều phiên bản văn chương khác nhau. Đề tài đặt ra vấn đề so sánh giữa hiện thực lịch sử và các biến thể văn học về Hoàng Hoa Thám. Nghiên cứu phân tích hình tượng Đề Thám trong folklore dân gian, văn học viết trước và sau 1945, cùng các nguồn tư liệu Pháp ngữ. Phương pháp tiếp cận liên ngành kết hợp lịch sử, văn hóa học và nghiên cứu văn học. Luận án cung cấp góc nhìn toàn diện về quá trình kiến tạo hình tượng anh hùng dân tộc trong văn hóa Việt Nam. Đây là công trình nghiên cứu có giá trị học thuật cao về mối quan hệ giữa lịch sử và văn chương.

1.1. Bối cảnh lịch sử cuộc khởi nghĩa Yên Thế

Cuộc khởi nghĩa Yên Thế diễn ra từ năm 1884 đến 1913, do Hoàng Hoa Thám lãnh đạo. Phong trào chống Pháp kéo dài gần ba mươi năm tại vùng núi rừng Bắc Giang. Nghĩa quân sử dụng chiến thuật du kích, dựa vào địa hình hiểm trở để chống lại quân viễn chinh. Cuộc khởi nghĩa có quy mô lớn, ảnh hưởng sâu rộng đến phong trào yêu nước thời kỳ đầu chống thực dân. Sự kiên trì của Đề Thám trở thành biểu tượng ý chí bất khuất của dân tộc.

1.2. Mục tiêu và phương pháp luận của luận án

Luận án đặt mục tiêu làm sáng tỏ quá trình hình thành và phát triển hình tượng Hoàng Hoa Thám qua các phiên bản văn chương. Phương pháp nghiên cứu kết dụng tiếp cận liên ngành: lịch sử, văn hóa học, folklore học và nghiên cứu văn học. Nguồn tư liệu bao gồm thư tịch Hán Nôm, văn bản Pháp ngữ, thơ ca dân gian và tác phẩm văn học viết. Phương pháp so sánh đối chiếu được áp dụng để thấy sự khác biệt giữa các phiên bản. Qua đó, luận án chỉ ra cơ chế kiến tạo hình tượng anh hùng trong văn hóa dân tộc.

II. Hoàng Hoa Thám qua các phiên bản văn chương và folklore

Hình tượng Hoàng Hoa Thám xuất hiện phong phú trong nhiều loại hình văn hóa dân gian. Ca dao, vè lịch sử, truyện kể truyền miệng và lễ hội địa phương đều ghi dấu ấn vị thủ lĩnh. Dân gian khắc họa Đề Thám là người tài đức, thương dân, có tài quân sự lỗi lạc. Các bài vè lịch sử mô tả tâm tư ông trước tình thế nguy nan, thể hiện chí khí không chịu khuất phục. Truyện kể dân gian thêm thắt chi tiết ly kỳ, tăng sức hấp dẫn cho nhân vật. Lễ hội tưởng niệm tại Yên Thế duy trì ký ức cộng đồng về người anh hùng. Văn học viết trước 1945 tiếp nhận và tái tạo hình tượng này qua nhiều thể loại. Phan Bội Châu viết truyện Chân tướng quân, Việt Sinh và Trần Trung Viên sáng tác phóng sự. Ngô Tất Tố cũng góp phần khắc họa Đề Thám trong văn xuôi. Mỗi phiên bản mang dấu ấn thời đại và quan điểm sáng tạo riêng.

2.1. Hình tượng Đề Thám trong văn hóa dân gian

Thơ ca dân gian là nguồn tư liệu phong phú về Hoàng Hoa Thám. Các bài ca dao, vè lịch sử ghi lại lời thoại, tâm sự của Đề Thám trước binh biến. Dân gian ngợi ca tài quân sự, đức nhân nghĩa và chí kiên cường của ông. Nhiều bài vè mô tả trận đánh, chiến thuật du kích và tình quân dân gắn bó. Hình ảnh Đề Thám trong folklore gần gũi, chân thực, phản ánh tình cảm nhân dân. Các hình thức văn vần này đóng vai trò lưu giữ ký ức lịch sử qua nhiều thế hệ.

2.2. Phiên bản văn học viết về Đề Thám trước 1945

Văn học viết trước 1945 tiếp nhận hình tượng Hoàng Hoa Thám từ folklore và lịch sử. Phan Bội Châu sáng tác truyện Chân tướng quân, tôn vinh người anh hùng chống Pháp. Việt Sinh viết phóng sự Bóng người Yên Thế, ghi lại ký ức phong trào. Trần Trung Viên sáng tác Cầu Vồng Yên Thế, kết hợp hư cấu và hiện thực. Ngô Tất Tố viết Lịch sử quân Đề-Thám Yên-Thế, bổ sung góc nhìn văn xuôi. Mỗi tác phẩm phản ánh tinh thần yêu nước và xu hướng văn học đương thời. Các phiên bản văn học viết góp phần phổ biến hình tượng Đề Thám trong xã hội.

III. Phương pháp tiếp cận liên ngành trong nghiên cứu

Luận án áp dụng phương pháp tiếp cận liên ngành để phân tích hình tượng Hoàng Hoa Thám. Nghiên cứu kết hợp lịch sử học, văn hóa học, folklore học và lý thuyết văn học. Phương pháp so sánh đối chiếu giúp chỉ ra sự khác biệt giữa các phiên bản. Nguồn tư liệu đa dạng: thư tịch Hán Nôm, văn bản Pháp ngữ, thơ ca dân gian, tác phẩm văn học. Đặc biệt, các nguồn tư liệu từ phía Pháp cung cấp góc nhìn đối lập. Cuốn sách của Barthouet và Claude Gendre ghi lại hồi ức quân viễn chinh. Những văn bản trao đổi giữa Đề Thám và chính quyền Pháp được phân tích kỹ lưỡng. Phương pháp kiến tạo lịch sử được vận dụng để hiểu quá trình hình thành ký ức. Nghiên cứu chỉ ra rằng mỗi phiên bản văn chương phản ánh quan điểm và mục đích riêng. Cách tiếp cận đa chiều này đảm bảo tính toàn diện và khách quan của luận án.

3.1. Phân tích nguồn tư liệu đa chiều

Nghiên cứu sử dụng nguồn tư liệu từ nhiều phía: Việt Nam và Pháp. Thư tịch Hán Nôm cung cấp thông tin chính sử về cuộc khởi nghĩa. Các văn bản Pháp ngữ bao gồm hồi ký quân nhân, báo cáo hành chính, thư trao đổi. Thơ ca dân gian và truyện kể truyền miệng phản ánh ký ức cộng đồng. Tác phẩm văn học viết là nguồn tư liệu quan trọng về hình tượng nhân vật. Sự đa dạng nguồn tài liệu đảm bảo tính toàn diện và cân bằng cho nghiên cứu.

3.2. So sánh hiện thực lịch sử và phiên bản văn chương

Phương pháp so sánh đối chiếu là công cụ chính của luận án. Hiện thực lịch sử về Đề Thám được xác định qua tài liệu chính sử và Pháp văn. Các phiên bản văn chương được phân tích theo nguyên tắc tiếp nhận và sáng tạo. Sự khác biệt giữa các phiên bản phản ánh mục đích, quan điểm của người viết. Folklore thiên về cảm xúc, ngợi ca; văn học viết chú trọng nghệ thuật tự sự. Nghiên cứu chỉ ra quá trình huyền thoại hóa diễn ra tự nhiên trong văn hóa dân gian.

IV. Kết luận và giá trị ứng dụng của luận án

Luận án hoàn thành mục tiêu làm sáng tỏ hình tượng Hoàng Hoa Thám qua các phiên bản văn chương. Nghiên cứu chỉ rõ sự khác biệt giữa hiện thực lịch sử và các biến thể văn học. Hình tượng Đề Thám trong folklore gần gũi, cảm xúc, đậm chất nhân văn. Văn học viết tái tạo nhân vật theo xu hướng nghệ thuật và tinh thần thời đại. Các nguồn tư liệu Pháp ngữ cung cấp góc nhìn đa chiều, bổ sung cho phía Việt Nam. Luận án khẳng định vai trò quan trọng của văn hóa dân gian trong lưu giữ ký ức. Kết luận về cơ chế kiến tạo hình tượng anh hùng có giá trị lý luận sâu sắc. Nghiên cứu mở ra hướng tiếp cận liên ngành cho các đề tài tương tự. Giá trị ứng dụng nằm ở việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa tinh thần. Luận án đóng góp vào kho tàng nghiên cứu văn học Việt Nam hiện đại.

4.1. Đóng góp mới của luận án cho nghiên cứu văn học

Luận án có nhiều đóng góp mới cho ngành nghiên cứu văn học Việt Nam. Thứ nhất, tổng hợp và phân tích hệ thống các phiên bản văn chương về Đề Thám. Thứ hai, áp dụng phương pháp tiếp cận liên ngành hiệu quả. Thứ ba, khai thác nguồn tư liệu Pháp ngữ bổ sung cho phía Việt Nam. Thứ tư, chỉ ra cơ chế kiến tạo hình tượng anh hùng trong văn hóa dân tộc. Thứ năm, mở hướng nghiên cứu so sánh giữa folklore và văn học viết.

4.2. Ứng dụng trong giáo dục và bảo tồn văn hóa

Kết quả nghiên cứu có thể ứng dụng trong nhiều lĩnh vực. Trong giáo dục, nội dung luận án phục vụ giảng dạy văn học và lịch sử. Chương trình phổ thông có thể sử dụng hình tượng Đề Thám làm tài liệu tham khảo. Trong bảo tồn văn hóa, nghiên cứu hỗ trợ phục dựng lễ hội và di tích. Các nhà quản lý văn hóa có cơ sở khoa học để tuyên truyền truyền thống. Ứng dụng rộng rãi góp phần giáo dục tinh thần yêu nước cho thế hệ trẻ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu các phiên bản văn chương và folklore về Hoàng Hoa Thám Giai đoạn đầu thế kỉ XX, đặc biệt là quãng 1935, một số nhà văn đã đưa hình tượng Đề Thám vào tác phẩm văn chương, cụ thể là ở thể loại truyện kể lịch sử và tác phẩm báo chí. Có thể kể đến các tác phẩm: Chân tướng quân của Phan Bội Châu, năm 1917; phóng sự dài Bóng người Yên Thế của Việt Sinh đăng trên báo Ngày Nay; truyện Cầu Vồng Yên Thế của Trần Trung Viên, truyện lịch sử Lịch sử quân Đề-Thám Yên-Thế của Ngô Tất Tố và L.S, đều được công bố năm 1935; tập tiểu truyện Tôn Thất Thuyết và những văn thân trong phong trào Cần Vương của Cố Nhi Tân biên soạn năm 1943,… Sau năm 1945, Đề Thám đã trở thành nhân vật trong nhiều hình thức văn chương. Ông xuất hiện qua hồi ức của con gái trong Kỷ niệm thời thơ ấu (1975) - tập hồi kí của Hoàng Thị Thế về tuổi thơ ở Yên Thế.

Đề Thám cũng là nhân vật chính trong những chuyện kể lịch sử và cả những tiểu thuyết đậm đà chất hư cấu như Hoàng Hoa Thám - một vùng rừng (trường ca, Đỗ Vinh, 1988), Tướng quân Hoàng Hoa Thám (tiểu thuyết lịch sử, Lê Minh Quốc, 1996), Mưa Nhã Nam (truyện ngắn, Nguyễn Huy Thiệp, 2001), Hoàng Hoa Thám (tiểu thuyết, Huy Cờ, 2003), Vợ Ba Đề Thám (Huy Cờ sưu tầm, 2004), Người trăm năm cũ (tiểu thuyết, Hoàng Khởi Phong, 2009), Rừng thiêng Yên Thế (tiểu thuyết, Huy Cờ, 2013)… Đây là những chất liệu cho các nhà nghiên cứu văn chương thực hiện nhiều đánh giá cụ thể. Tìm hiểu về Đề Thám trong các sáng tác trước năm 1945, có hai nghiên cứu đáng chú ý của các tác giả Cao Thị Hảo và Hoàng Thị Hiên. Tác giả Cao Thị Hảo trong bài viết Nhân vật người anh hùng trong một số truyện kí của Phan Bội Châu đã phân tích các tác phẩm của Phan Bội Châu, trong 8 đó có truyện Chân tướng quân để tìm hiểu các phương thức nghệ thuật được nhà văn sử dụng để tạo nên sự đổi mới trong việc khắc họa nhân vật người anh hùng. Tác giả chỉ ra sự đổi mới của Phan Bội Châu khi xây dựng nhân vật Hoàng Hoa Thám lần lượt từ việc miêu tả nguồn gốc xuất thân, hành trạng hoạt động và cái chết của nhân vật.

Theo tác giả, "các nhân vật anh hùng truyền thống thường được nhấn mạnh ở nguồn gốc xuất thân thần kì, khắc họa ở chi tiết sinh nở kì lạ thì nhân vật anh hùng của Phan Bội Châu không được chú trọng ở yếu tố này" [27, tr. Đồng thời tác giả cũng khẳng định "Phan Bội Châu đã đưa người anh hùng từ thế giới cao sang trở về đời thường, bình dân và xác định được mẫu người anh hùng tiêu biểu của thời đại mình: người anh hùng lấy lí tưởng cứu nước làm lẽ sống" [27, tr. Trong luận văn Nhân vật lịch sử Hoàng Hoa Thám trong các sáng tác văn học trước 1945, học viên Hoàng Thị Hiên đã tìm hiểu cách thức kết hợp, xử lí tư liệu lịch sử và hư cấu trong các sáng tác văn học cũng như đặc điểm của việc hình dung, phác họa nhân vật lịch sử Hoàng Hoa Thám trong văn chương trước 1945. Đồng thời, tác giả bước đầu chỉ ra được những tương đồng và khác biệt trong cách nhìn của người Pháp và người Việt về Hoàng Hoa Thám cũng như cuộc khởi nghĩa Yên Thế.

Từ đó, tác giả lí giải hiện tượng này với tư cách những biểu đạt tinh thần dân tộc từ một vài gợi ý của các nghiên cứu văn chương thời thực dân [29, tr. Có thể nói, đây là nghiên cứu đầu tiên và rõ nét nhất về nhân vật Đề Thám trong sáng tác văn chương trước 1945. Kết quả nghiên cứu của tác giả đã cho chúng tôi có thêm một ý kiến về vấn đề: phương thức ứng xử của các nhà văn trước 1945 đối với nhân vật lịch sử Hoàng Hoa Thám như thế nào. Về hình tượng Đề Thám trong các tác phẩm văn chương sau 1945, chúng tôi nhận thấy vấn đề này chỉ được nhắc đến ở một số nghiên cứu chung về tiểu sử, sự nghiệp hay phong cách của các nhà văn như Nguyễn Huy Thiệp, Hoàng Khởi Phong,.

Tác giả Nguyễn Vy Khanh, trong bài viết Nguyễn Huy Thiệp: những chuyện huyền kì, núi, sông và nước. phần giới thuyết về truyện ngắn Mưa Nhã Nam, có nhận xét: "Hùm thiêng Yên Thế của Nguyễn Huy Thiệp là một anh hùng, cũng là một người nhu nhược, anh hùng cũng có những cái hữu hạn" [63, tr. Còn cuốn tiểu thuyết Người trăm năm cũ của Hoàng Khởi Phong được cho rằng đã: 9 "bám khá sát tư liệu lịch sử, có ngày có tháng cùng những sự kiện liên quan nhưng không phải cuốn biên niên sử về cụ Hoàng Hoa Thám mà là cuốn tiểu thuyết về cuộc đời như tiểu thuyết của cụ" [108]. Các khảo sát trên chú ý đến Đề Thám trong mối quan hệ rộng lớn với những người anh hùng khác như Bà Ba Cẩn, Cả Trọng, Cai Sơn, Kỳ Đồng Nguyễn Văn Cẩm,.

Đặc biệt, nhân vật Hoàng Hoa Thám được phân tích là "một bi kịch của lịch sử, một phản anh hùng vì hành cử đấu tranh của ông đã cùng lúc chuẩn bị cho cái chết của chính ông và nhóm của ông" [110]. Bên cạnh văn học viết, nhiều tư liệu dân gian về Hoàng Hoa Thám (giai thoại, truyền thuyết, thơ ca,.) cũng được sưu tầm, biên soạn và công bố, như: Tìm hiểu về Hoàng Hoa Thám: qua một số tài liệu và truyền thuyết (Tôn Quang Phiệt sưu tầm, 1984), Kể chuyện Hoàng Hoa Thám (Hải Vy sưu tầm, biên soạn, 2010), Truyện kể dân gian về Hoàng Hoa Thám và các tướng lĩnh nghĩa quân Yên Thế (Trịnh Tiến Lưu, Nguyễn Văn Phong đồng chủ biên, 2011),… Việc nghiên cứu và đánh giá khối tư liệu này, trong khả năng tiếp cận của mình, chúng tôi có một khóa luận tốt nghiệp Đại học chuyên ngành Văn học dân gian là Hình tượng Hoàng Hoa Thám và nghĩa quân trong văn học dân gian và lễ hội tưởng niệm ở vùng Yên Thế - Bắc Giang của sinh viên Nguyễn Thị Tâm. Trong tiểu luận này, tác giả đã khảo sát hình tượng Đề Thám và nghĩa quân Yên Thế tập trung ở hai thể loại (truyền thuyết, vè) và trong lễ hội địa phương Hưng Yên (tập trung vào các trò diễn dân gian). Nghiên cứu vấn đề này, mục đích của tác giả là: làm sáng tỏ truyền thống yêu nước của dân tộc Việt Nam, cung cấp thêm cho văn học dân gian một hình tượng mới bắt nguồn từ sự kiện lịch sử, vì vậy, tác giả đã bước đầu đề cập đến những sự kiện lịch sử và xem những sáng tác dân gian này xuất phát từ sự kiện lịch sử.

Có thể nói, tác giả đã chạm đến vấn đề mối quan hệ giữa folklore và lịch sử, tuy nhiên, do giới hạn của khóa luận nên cơ sở lí thuyết về vấn đề này cũng như những căn cứ lịch sử hầu như chưa được thiết lập rõ ràng và thảo luận kĩ. Điểm dừng của khóa luận sẽ là cơ hội để chúng tôi nghiên cứu rộng và sâu hơn mối quan hệ giữa lịch sử và folklore qua nhân vật Đề Thám. Về tư liệu, khóa luận chủ yếu sử dụng nguồn dã sử, một số sách nghiên cứu về văn hóa dân gian nói chung, các ghi chép về lễ hội Yên Thế của Sở văn hóa Bắc Giang và giới hạn tại 10 thời điểm trước năm 2004. Còn trong luận án này, chúng tôi đã mở rộng phạm vi khảo sát và nghiên cứu các nguồn tư liệu đến thời điểm năm 2017: sử liệu (Pháp và Việt, thành văn và dã sử), văn liệu (dân gian, hiện đại, đương đại), tư liệu của Sở văn hóa tỉnh, phòng văn hóa huyện, tư liệu điền dã, điều tra của cá nhân,… Có thể nói, thủ lĩnh Hoàng Hoa Thám là một nhân vật lịch sử được các nhà văn quan tâm trong non một thế kỉ, dù không liên tục nhưng khối lượng tác phẩm viết về ông tương đối đồ sộ.

Theo đó, trong giới nghiên cứu cũng có nhiều công trình, bài viết đánh giá các sáng tác trên. Tuy nhiên, hầu hết những bài viết đều ở dạng đánh giá giá trị biểu dương một nhân vật lịch sử, hoặc nằm trong nghiên cứu chung về sự nghiệp, hoặc nghệ thuật viết của các tác giả. Trong số các nghiên cứu về Hoàng Hoa Thám, có hai luận văn gần gũi nhất với đề tài của chúng tôi, là: Nhân vật lịch sử Hoàng Hoa Thám trong các sáng tác văn học trước 1945 của tác giả Hoàng Thị Hiên và Hình tượng Hoàng Hoa Thám và nghĩa quân trong văn học dân gian và lễ hội tưởng niệm ở vùng Yên Thế - Bắc Giang của tác giả Nguyễn Thị Tâm. Tuy nhiên, các tác giả chỉ dừng lại khảo sát, nghiên cứu ở phạm vi hẹp (các tác phẩm văn chương về Hoàng Hoa Thám giai đoạn trước 1945) hoặc giới hạn thể loại, loại hình nhất định (truyền thuyết, vè, trò diễn dân gian).

Trong khi đó, mảng truyện kể, thơ ca và lễ hội dân gian cũng như những tác phẩm văn chương sau năm 1945 viết về Hoàng Hoa Thám khá phong phú, chưa kể đến lễ hội hiện đại và việc lưu truyền nhân vật này trong giáo dục địa phương cũng còn rất nhiều vấn đề cần bàn tới. Thêm nữa, chúng tôi nhận thấy, cho đến nay chưa có một chuyên luận nào tìm hiểu xâu chuỗi các diễn giải về nhân vật lịch sử Hoàng Hoa Thám: từ góc độ sử liệu (Việt và Pháp), từ văn chương (văn học dân gian, văn học viết), trong lễ hội (từ dân gian đến hiện đại), và trong giáo dục (ở các môn văn - sử và các cấp trung học cơ sở, trung học phổ thông). Chính vì những thực tế nghiên cứu nói trên, chúng tôi hy vọng đề tài: "Hoàng Hoa Thám, hiện thực lịch sử và những phiên bản văn chương" sẽ có một giá trị tìm mới nhất định, góp phần mở rộng thêm những vấn đề đã đặt ra, đồng thời mở ra hướng nghiên cứu mới về các nhân vật lịch sử khác được quan tâm trong văn chương nói chung, tiểu thuyết lịch sử nói riêng. Cơ sở giải quyết các vấn đề của luận án 1.

Cơ sở lý thuyết về mối quan hệ giữa sự thật lịch sử và hư cấu nghệ thuật Về nguyên tắc, mối quan hệ này cần được khảo sát ở cấp độ lý thuyết qua mọi thể loại văn chương.