Luận án TS Vũ Ngọc Thanh: Đòn bẩy kinh tế của nhà nước với KCN Việt Nam

Luận án phân tích vai trò đòn bẩy kinh tế của nhà nước trong việc phát triển các khu công nghiệp tại Việt Nam. Nghiên cứu chính sách, hiệu quả và tác động lên

• Tác giả: Vũ Ngọc Thanh
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Phạm Quốc Trung
• Trường học: Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kinh tế chính trị
• Đề tài: Đòn bẩy kinh tế của nhà nước đối với khu công nghiệp ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan đòn bẩy kinh tế của Nhà nước với khu công nghiệp

Luận án tiến sĩ đòn bẩy kinh tế của Nhà nước đối với khu công nghiệp ở Việt Nam nghiên cứu vai trò điều tiết kinh tế của Nhà nước. Đòn bẩy kinh tế là các công cụ chính sách tác động đến lợi ích vật chất của doanh nghiệp. Nhà nước dùng chúng để định hướng hành vi đầu tư. Mục tiêu là thu hút vốn vào khu công nghiệp. Các công cụ này gồm thuế, tín dụng, đất đai và chi ngân sách. Khu công nghiệp đóng vai trò động lực tăng trưởng. Nó tập trung sản xuất công nghiệp và tạo việc làm. Nhà nước không quản lý bằng mệnh lệnh hành chính. Nhà nước dùng lợi ích kinh tế để khuyến khích. Doanh nghiệp tự nguyện đầu tư khi thấy có lợi. Luận án làm rõ cơ sở khoa học của cách tiếp cận này. Chuyên ngành nghiên cứu là kinh tế chính trị. Phạm vi khảo sát kéo dài giai đoạn 2011 đến 2016. Đây là nền tảng lý luận quan trọng cho chính sách phát triển công nghiệp.

1.1. Khái niệm đòn bẩy kinh tế của Nhà nước

Đòn bẩy kinh tế là tổng hợp các công cụ tác động đến lợi ích kinh tế của chủ thể. Nhà nước dùng chúng để điều tiết nền kinh tế. Đòn bẩy hoạt động theo nguyên lý khuyến khích vật chất. Khi lợi ích tăng, hành vi đầu tư được thúc đẩy. Các công cụ chính gồm thuế, lãi suất tín dụng và tiền thuê đất. Ngoài ra còn có chi ngân sách và chính sách tỷ giá. Đặc điểm cốt lõi là tính gián tiếp. Nhà nước không ép buộc mà tạo động lực. Doanh nghiệp tự quyết định dựa trên tín hiệu lợi ích. Đây là phương thức quản lý phù hợp với kinh tế thị trường.

1.2. Vai trò của khu công nghiệp ở Việt Nam

Khu công nghiệp là khu vực tập trung sản xuất công nghiệp và dịch vụ. Nó có ranh giới địa lý xác định rõ ràng. Khu công nghiệp thu hút mạnh vốn đầu tư trong và ngoài nước. Đến hết năm 2016, hệ thống khu công nghiệp phát triển rộng khắp cả nước. Nó tạo ra hàng triệu việc làm cho người lao động. Khu công nghiệp đóng góp lớn vào giá trị xuất khẩu. Nó thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa. Hạ tầng tập trung giúp giảm chi phí cho doanh nghiệp. Vai trò này khiến khu công nghiệp trở thành đối tượng ưu tiên của chính sách đòn bẩy.

II. Phân tích thực trạng đòn bẩy kinh tế với khu công nghiệp

Thực trạng thực hiện đòn bẩy kinh tế của Nhà nước đối với khu công nghiệp bộc lộ nhiều vấn đề. Giai đoạn 2011 đến 2016 ghi nhận hệ thống công cụ đa dạng. Nhà nước áp dụng ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp và thuế thu nhập cá nhân. Tiền thuê đất và mặt nước được miễn giảm. Thuế tài nguyên, thuế giá trị gia tăng và thuế xuất nhập khẩu đều có ưu đãi. Chi ngân sách hỗ trợ hạ tầng kỹ thuật. Tín dụng ưu đãi giúp doanh nghiệp tiếp cận vốn. Tuy nhiên các chính sách thiếu sự đồng bộ. Nhiều ưu đãi chồng chéo và dàn trải. Hiệu quả thu hút đầu tư chưa tương xứng với chi phí. Một số đòn bẩy chưa luận giải rõ cơ sở khoa học. Tác động thực tế ít được dự báo và đo lường. Việc đánh giá hiệu quả còn yếu. Đây là khoảng trống lớn cần khắc phục trong nghiên cứu và thực tiễn.

2.1. Hệ thống công cụ thuế và tài chính

Nhà nước sử dụng nhiều loại thuế làm đòn bẩy với khu công nghiệp. Thuế thu nhập doanh nghiệp được miễn giảm theo thời gian. Thuế giá trị gia tăng và thuế tiêu thụ đặc biệt có ưu đãi riêng. Thuế nhập khẩu máy móc thiết bị được giảm mạnh. Tiền thuê đất và mặt nước được miễn nhiều năm đầu. Thuế tài nguyên cũng nằm trong nhóm công cụ này. Các ưu đãi nhằm giảm chi phí đầu vào cho doanh nghiệp. Nhờ đó lợi nhuận kỳ vọng tăng lên. Tuy nhiên hệ thống thuế thường xuyên thay đổi. Sự thiếu ổn định gây khó khăn cho doanh nghiệp khi lập kế hoạch dài hạn.

2.2. Hạn chế trong thực hiện đòn bẩy

Quá trình thực hiện đòn bẩy kinh tế bộc lộ nhiều hạn chế. Chính sách ưu đãi còn dàn trải và thiếu trọng tâm. Nhiều công cụ được ban hành mà không có cơ sở khoa học rõ ràng. Tác động của chúng ít được phân tích và dự báo. Hiệu quả thu hút đầu tư chưa cân xứng với nguồn lực bỏ ra. Sự phối hợp giữa các công cụ còn lỏng lẻo. Một số ưu đãi gây thất thu ngân sách mà không tạo giá trị tương ứng. Cơ chế giám sát và đánh giá còn yếu kém. Những hạn chế này làm giảm hiệu lực của chính sách đòn bẩy.

III. Giải pháp đòn bẩy kinh tế của Nhà nước đến năm 2025

Giải pháp thực hiện đòn bẩy kinh tế của Nhà nước đối với khu công nghiệp hướng đến năm 2025. Luận án đề xuất hoàn thiện hệ thống công cụ một cách đồng bộ. Chính sách thuế cần ổn định và minh bạch hơn. Ưu đãi phải có trọng tâm và trọng điểm. Nhà nước nên tập trung vào ngành công nghệ cao. Các dự án thân thiện môi trường cần được khuyến khích. Tín dụng ưu đãi phải gắn với hiệu quả sử dụng vốn. Chi ngân sách cho hạ tầng cần được phân bổ hợp lý. Mỗi đòn bẩy phải dựa trên cơ sở khoa học vững chắc. Tác động cần được dự báo trước khi ban hành. Cơ chế giám sát và đánh giá phải được tăng cường. Chính sách tỷ giá hỗ trợ xuất khẩu cũng cần linh hoạt. Việc phối hợp giữa các công cụ phải chặt chẽ. Mục tiêu cuối cùng là nâng cao hiệu quả thu hút đầu tư bền vững.

3.1. Hoàn thiện chính sách thuế và tín dụng

Chính sách thuế cần được thiết kế ổn định và dễ dự đoán. Doanh nghiệp cần môi trường pháp lý nhất quán để đầu tư dài hạn. Ưu đãi thuế nên gắn với tiêu chí cụ thể về công nghệ và môi trường. Tín dụng ưu đãi cần hướng tới dự án có hiệu quả cao. Lãi suất và hạn mức vay phải linh hoạt theo nhu cầu. Nhà nước nên giảm các ưu đãi dàn trải kém hiệu quả. Nguồn lực cần tập trung vào lĩnh vực ưu tiên. Việc đánh giá hiệu quả trước và sau khi ban hành là bắt buộc. Cách làm này giúp tối ưu hóa chi phí ngân sách.

3.2. Tăng cường giám sát và phối hợp công cụ

Hiệu quả đòn bẩy phụ thuộc vào sự phối hợp đồng bộ. Các công cụ thuế, tín dụng và đất đai phải hỗ trợ lẫn nhau. Nhà nước cần xây dựng cơ chế giám sát chặt chẽ. Việc đo lường tác động phải dựa trên số liệu thực tế. Mỗi chính sách cần có chỉ tiêu đánh giá rõ ràng. Kết quả giám sát giúp điều chỉnh kịp thời. Sự phối hợp giữa các bộ ngành cần được cải thiện. Thông tin chính sách phải minh bạch với doanh nghiệp. Cách tiếp cận này nâng cao hiệu lực và hiệu quả của đòn bẩy kinh tế đến năm 2025.

IV. Kết luận và ứng dụng đòn bẩy kinh tế khu công nghiệp

Luận án tiến sĩ đòn bẩy kinh tế của Nhà nước đối với khu công nghiệp khẳng định nhiều giá trị. Đòn bẩy kinh tế là công cụ quản lý phù hợp với kinh tế thị trường. Nhà nước điều tiết hành vi đầu tư thông qua lợi ích vật chất. Cách tiếp cận này hiệu quả hơn mệnh lệnh hành chính. Nghiên cứu góp phần làm rõ cơ sở khoa học của vấn đề. Nó cung cấp luận cứ cho hoạch định chính sách. Kết quả có thể ứng dụng vào quản lý khu công nghiệp. Các nhà hoạch định tham khảo để hoàn thiện thể chế. Doanh nghiệp hiểu rõ hơn về môi trường đầu tư. Giới nghiên cứu có thêm nguồn tư liệu tham khảo. Khung lý luận của luận án có tính kế thừa cao. Nó mở ra hướng nghiên cứu mới cho các đề tài liên quan. Việc vận dụng đúng đòn bẩy giúp khu công nghiệp phát triển bền vững. Đây là đóng góp thiết thực cho công nghiệp hóa đất nước.

4.1. Giá trị khoa học và thực tiễn của luận án

Luận án đóng góp cả về lý luận và thực tiễn. Về lý luận, nó hệ thống hóa khái niệm đòn bẩy kinh tế với khu công nghiệp. Nó làm rõ cơ chế tác động và điều kiện áp dụng. Về thực tiễn, nó đánh giá thực trạng giai đoạn 2011 đến 2016. Nó chỉ ra hạn chế và nguyên nhân cụ thể. Các giải pháp đề xuất đến năm 2025 có tính khả thi. Nhà hoạch định chính sách có thể tham khảo trực tiếp. Khung phân tích giúp đánh giá hiệu quả chính sách. Giá trị này khiến luận án trở thành tài liệu hữu ích cho nghiên cứu và quản lý.

4.2. Hướng nghiên cứu và vận dụng tiếp theo

Luận án mở ra nhiều hướng nghiên cứu mở rộng. Các đề tài sau có thể đo lường định lượng tác động của từng đòn bẩy. Nghiên cứu so sánh giữa các vùng kinh tế là cần thiết. Kinh nghiệm quốc tế cũng đáng được khai thác sâu hơn. Về vận dụng, kết quả phù hợp cho quản lý khu công nghiệp hiện đại. Chính quyền địa phương có thể áp dụng vào quy hoạch. Doanh nghiệp dùng nó để đánh giá môi trường đầu tư. Việc cập nhật theo bối cảnh mới sẽ nâng cao giá trị thực tiễn. Hướng tiếp cận này bảo đảm tính bền vững lâu dài.

Trích đoạn nội dung tài liệu

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH VŨ NGỌC THANH ĐÒN BẨY KINH TẾ CỦA NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI KHU CÔNG NGHIỆP Ở VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀ NH: KINH TẾ CHÍ NH TRI ̣ HÀ NỘI – 2018 HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH VŨ NGỌC THANH ĐÒN BẨY KINH TẾ CỦA NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI KHU CÔNG NGHIỆP Ở VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀ NH: KINH TẾ CHÍ NH TRI ̣ Mã số: 62 31 01 02 NGƯỜ I HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. TS PHẠM QUỐC TRUNG HÀ NỘI – 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa ho ̣c đô ̣c lâ ̣p của riêng tôi. Các số liê ̣u, kế t quả nêu trong luâ ̣n án là trung thực, có nguồ n gố c rõ ràng và đươ ̣c trích dẫn đầ y đủ theo đúng quy đinh. ̣ Tác giả luâ ̣n án Vũ Ngo ̣c Thanh MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU . TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌ NH LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀ I LUẬN ÁN . Các công trình ở ngoài nước. Các công trình ở trong nước. Khoảng trố ng và những vấ n đề cầ n đươ ̣c tiế p tu ̣c nghiên cứu. CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VIỆC NHÀ NƯỚC THỰC HIỆN ĐÒN BẨY KINH TẾ ĐỐI VỚI KHU CÔNG NGHIỆP . Khái quát về đòn bẩ y kinh tế của Nhà nước đố i với khu công nghiê ̣p. Kinh nghiê ̣m thực hiê ̣n đòn bẩ y kinh tế của Nhà nước đố i với khu công nghiê ̣p ở mô ̣t số quố c gia. THỰC TRẠNG THỰC HIỆN ĐÒN BẨY KINH TẾ CỦ A NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI KHU CÔNG NGHIỆP Ở VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2011 - 2016. Tổ ng quan về khu công nghiê ̣p ở Viê ̣t Nam. Hiê ̣n tra ̣ng thực hiê ̣n đòn bẩ y kinh tế của Nhà nước đố i với khu công nghiê ̣p. Nhâ ̣n xét về quá trình thực hiê ̣n đòn bẩ y kinh tế của Nhà nước đố i với khu công nghiê ̣p ở Viê ̣t Nam giai đoa ̣n 2011-2016. THỰC HIỆN ĐÒN BẨY KINH TẾ CỦ A NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI KHU CÔNG NGHIỆP Ở VIỆT NAM ĐẾN NĂM 2025 . Bố i cảnh thực hiê ̣n đòn bẩ y kinh tế của Nhà nước đố i với khu công nghiê ̣p ở Viê ̣t Nam đế n năm 2025. Phương hướng thực hiê ̣n đòn bẩ y kinh tế của Nhà nước đố i với khu công nghiê ̣p ở Viê ̣t Nam đế n năm 2025. Giải pháp thực hiê ̣n đòn bẩ y kinh tế của Nhà nước đố i với khu công nghiê ̣p ở Viê ̣t Nam đế n năm 2025. 140 DANH MỤC CÔNG TRÌ NH CỦ A TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ . 143 DANH MỤC TÀ I LIỆU THAM KHẢO . 144 DANH MỤC CÁC BẢNG Trang Bảng 1: Sự ra đời và phát triể n của các quy đinh ̣ pháp luâ ̣t về KCN . 50 Bảng 2: Mô ̣t số chỉ tiêu về hiê ̣n tra ̣ng phát triể n KCN đế n hế t năm 2016. 68 Bảng 3: Các đòn bẩ y về thuế thu nhâ ̣p doanh nghiê ̣p và thuế thu nhâ ̣p cá nhân . 79 Bảng 4: Các đòn bẩ y về thuế và tiề n thuê đấ t đai, mă ̣t nước . 83 Bảng 5: Các đòn bẩ y về thuế tài nguyên . 86 Bảng 6: Các đòn bẩ y về thuế giá tri ̣gia tăng . 88 Bảng 7: Các đòn bẩ y về thuế tiêu thu ̣ đă ̣c biê ̣t . 89 Bảng 8: Các đòn bẩ y về thuế nhâ ̣p khẩ u, xuấ t khẩ u . 89 Bảng 9: Các đòn bẩ y về chi Ngân sách Nhà nước . 93 Bảng 10: Các đòn bẩ y về thương ma ̣i . 98 Bảng 11: Các đòn bẩ y về nhà ở, đào ta ̣o nghề và công trình ha ̣ tầ ng xã hô ̣i cho người lao đô ̣ng . 100 DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT BQL: Ban quản lý BVMT: Bảo vê ̣ môi trường CNH, HĐH: Công nghiê ̣p hoá, Hiê ̣n đa ̣i hoá CSKT: Chính sách kinh tế DN: Doanh nghiê ̣p DNCN: Doanh nghiê ̣p Công nghiê ̣p ĐBKT: Đòn bẩ y kinh tế FDI: Vố n đầ u tư trực tiế p nước ngoài GDP: Tổ ng sản phẩ m quố c nô ̣i GPMB: Giải phóng mă ̣t bằ ng GTSXCN: Giá tri ̣sản xuấ t công nghiê ̣p HTCS: Ha ̣ tầ ng cơ sở KCN: Khu công nghiê ̣p KTXH: Kinh tế xã hô ̣i NK: Nhâ ̣p khẩ u NSNN: Ngân sách Nhà nước QLNN: Quản lý nhà nước SXCN: Sản xuấ t công nghiê ̣p SXKD: Sản xuấ t kinh doanh TGTGT: Thuế giá tri ̣gia tăng TTNCN: Thuế thu nhâ ̣p cá nhân TTNDN: Thuế thu nhâ ̣p doanh nghiê ̣p TTTĐB: Thuế tiêu thu ̣ đă ̣c biê ̣t XK: Xuấ t khẩ u 1 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài luận án Trong tiế n trình thực hiê ̣n công cuô ̣c công nghiê ̣p hoá (CNH), hiê ̣n đa ̣i hoá (HĐH) vừa qua ở Viê ̣t Nam, hoa ̣t đô ̣ng sản xuấ t công nghiê ̣p (SXCN) không ngừng phát triể n, lớn ma ̣nh về quy mô, trình đô ̣, năng lực, nhân lực, sản lươ ̣ng, giá tri,̣ song cũng phát sinh nhiề u vấ n đề , thâ ̣m chí đế n mức đô ̣ nghiêm tro ̣ng, về môi trường, xã hô ̣i, an ninh, chính tri,̣ do đó thực tế và yêu cầ u phát triể n kinh tế , xã hô ̣i (KTXH) bề n vững đòi hòi phải lựa cho ̣n xây dựng và phát triể n khu công nghiê ̣p (KCN) để tổ chức hoa ̣t đô ̣ng SXCN tâ ̣p trung. Khu công nghiê ̣p đầ u tiên đươ ̣c xây dựng ở Viê ̣t Nam vào năm 1991, kể từ đó đế n nay, đã quy hoa ̣ch, xây dựng, phát triể n đươ ̣c 325 KCN [71] bên cạnh các loại hình tâ ̣p trung sản xuấ t kinh doanh (SXKD) khác như khu kinh tế , khu thương ma ̣i tư do phi thuế quan và cu ̣m công nghiê ̣p. Qua hơn 25 năm phát triể n KCN ở nước ta, thực tế đã cho thấ y các KCN có sự đóng góp to lớn vào sự phát triể n kinh tế , xã hô ̣i của nước ta, sự lớn ma ̣nh của Nề n kinh tế quố c dân và Ngành công nghiê ̣p Viê ̣t Nam trên các phương diê ̣n như tăng quy mô, năng lực và trình đô ̣ sản xuấ t của toàn xã hô ̣i; tăng năng lực ca ̣nh tranh quố c gia; tăng tổng sản phẩ m quố c nô ̣i (GDP); tăng giá tri ̣xuấ t khẩ u; tăng thu ngân sách nhà nước (NSNN); ta ̣o thêm viê ̣c làm; và nâng cao trình đô ̣ của lực lươ ̣ng lao động; phát triể n thêm nhiề u ngành nghề SXKD; tăng thu hút đầ u tư nước ngoài và trong nước; góp phầ n giảm tỷ lê ̣đói, nghèo; nâng cao trình đô ̣ công nghê ̣chung của ngành công nghiê ̣p nói chung và ngành chế biế n, chế ta ̣o, ngành công nghiê ̣p áp du ̣ng công nghê ̣ cao nói riêng; đẩ y nhanh tiế n trình chuyể n dich ̣ cơ cấ u kinh tế của Viê ̣t Nam theo hướng tiên tiế n, hiê ̣n đa ̣i; bảo vê ̣môi trường sinh thái đươ ̣c tâ ̣p trung và tăng cường; góp phầ n đẩ y nhanh tiế n trin ̀ h CNH, HĐH đang diễn ra. 2 Tuy vâ ̣y, bức tranh hiê ̣n tra ̣ng về phát triể n KCN cho thấ y có mô ̣t số vấ n đề nổ i lên ví như làm sao có thể lấ p đầ y đươ ̣c 220 KCN đang hoa ̣t đô ̣ng trong tổ ng số 325 KCN hiê ̣n có? vì hiê ̣n tỷ lê ̣ lấ p đầ y của 220 KCN này mới đa ̣t đươ ̣c 73%, nế u tính trên 325 KCN thì tỷ lê ̣ lấ p đầ y mới chỉ đa ̣t đươ ̣c là 51%; làm sao thu hút đầ u tư vào 105 KCN đang trong tiế n trình giải phóng mặt bằng? làm sao để 100% các KCN có hê ̣ thố ng xử lý nước thải và bảo vê ̣ môi trường hoàn chỉnh? vì đế n nay chỉ có 189 KCN đã xây dựng thống xử lý nước thải tập trung hoàn chỉnh, đang vận hành, chiếm 86% tổng số KCN đang hoạt động [71]. Đây là những vấ n đề nổ i cô ̣m trong thực tế hiê ̣n nay, đòi hỏi phải sớm đươ ̣c giải quyế t mô ̣t cách kip̣ thời, hiê ̣u quả, đáp ứng yêu cầ u thực tiễn về phát triể n bề n vững KCN ở Viê ̣t Nam cả trong những năm trước mắ t và về lâu dài. Các vấ n đề này đă ̣t ra những câu hỏi lớn là công tác (QLNN) đố i với KCN trong những năm tới đây phải như thế nào? viê ̣c thực hiê ̣n các đòn bẩ y kinh tế của Nhà nước đố i với KCN nói riêng cầ n phải như thế nào? để góp phầ n giải quyế t thành công những vấ n đề đang tồ n ta ̣i kể trên. Đây là những câu hỏi cầ n phải đươ ̣c giải đáp càng nhanh càng tố t để đáp ứng yêu cầ u cấ p thiết của thực tiễn phát triể n KCN ở Viê ̣t Nam. Về chức năng QLNN đố i với KCN, kể từ khi khung pháp lý đầ u tiên cho phát triể n KCN đươ ̣c hình thành (Nghi ̣ đinh ̣ số 192 năm 1994 của Chính phủ về quy chế quản lý KCN), đế n nay đã trải qua mô ̣t số lầ n sửa đổi, bổ sung, cho đế n hiê ̣n nay là Nghi ̣ đinh ̣ số 29 năm 2008 về KCN và Nghi ̣ đinh ̣ số 164 năm 2013 sửa đổ i, bổ sung Nghi ̣ đinh ̣ số 29 năm 2008, nhưng vẫn chưa đáp ứng được hế t yêu cầu đòi hỏi của thực tiễn phát triể n KCN ở nước ta, không giải quyế t triê ̣t để đươ ̣c các vẫn đề tồ n ta ̣i, do đó vẫn cần phải tiếp tục nghiên cứu bổ sung, sửa đổi cho phù hợp với bối cảnh và yêu cầ u của thực tiễn phát triển KCN.