Lời Cảm Ơn Trong Nghiên Cứu Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Phong Quang

Chuyên khảo phân tích Luận văn nghiên cứu đặc điểm khu hệ thú linh trưởng tại khu bảo tồn thiên nhiên phong quang hà giang, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên

• Tác giả: Nguyễn Đức Luận
• Người hướng dẫn: TS. Đồng Thanh Hải
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Khu Hệ Thú Linh Trưởng Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Phong Quang
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Giang

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Đặc điểm chung của thú bộ Linh trưởng (Primates) ở Việt Nam
• 1.2. Phân loại thú linh trưởng ở Việt Nam
• 1.3. Phân bố linh trưởng Việt Nam
• 1.4. Tình trạng các loài linh trưởng Việt Nam
• 1.5. Các mối đe dọa đối với khu hệ thú linh trưởng
• 2. MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu chung
• 2.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.3. Đối tượng, phạm vi và thời gian nghiên cứu
• 2.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp kế thừa
• 2.4.2. Phương pháp điều tra thành phần loài
• 2.4.3. Phân chia sinh cảnh và xác định phân bố của các loài
• 2.4.4. Xác định và đánh giá các mối đe doạ
• 2.4.5. Đánh giá tình trạng của thú linh trưởng tại khu vực nghiên cứu
• 2.4.6. Xử lý số liệu
• 3. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.1. Vị trí địa lý
• 3.1.2. Địa hình, địa mạo
• 3.1.3. Địa chất, thổ nhưỡng
• 3.1.4. Khí hậu, thủy văn
• 3.1.5. Tài nguyên động thực vật
• 3.2. Điều kiện kinh tế, xã hội
• 3.2.1. Dân tộc, dân số và lao động
• 3.2.2. Thực trạng về kinh tế
• 3.2.3. Giao thông và cơ sở hạ tầng
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Thành phần các loài thú linh trưởng tại KBTTN Phong Quang
• 4.2. Phân bố của các loài thú linh trưởng tại KBT
• 4.2.1. Phân bố theo sinh cảnh
• 4.3. Giá trị của các loài thú linh trưởng tại khu vực nghiên cứu
• 4.3.1. Tính đặc biệt
• 4.3.2. Tính nguy cấp
• 4.3.3. Tính hữu dụng của động vật tại KBTTN Phong Quang
• 4.4. Đánh giá các mối đe dọa đến khu hệ thú linh trưởng và sinh cảnh của chúng tại KBTTN Phong Quang
• 4.4.1. Đánh giá các mối đe dọa
• 4.5. Đề xuất một số giải pháp cho công tác quản lý và bảo tồn thú linh trưởng tại KBTTN Phong Quang
• 4.5.1. Thực trạng công tác quản lý và bảo tồn tài nguyên rừng ở KBT Phong Quang
• 4.5.2. Đề xuất một số giải pháp cho công tác quản lý và bảo tồn khu hệ thú linh trưởng
• 5. KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu Nghiên Cứu Khu Bảo Tồn Phong Quang Hà Giang 55 ký tự

Nghiên cứu tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Phong Quang (Hà Giang) đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn đa dạng sinh học. Phong Quang là một khu vực có giá trị bảo tồn cao, với nhiều loài động thực vật quý hiếm, bao gồm cả các loài linh trưởng. Nghiên cứu này nhằm mục đích cung cấp thông tin cập nhật về thành phần loài, phân bố và các mối đe dọa đối với khu hệ thú linh trưởng tại đây. Đây là tiền đề quan trọng để xây dựng các giải pháp bảo tồn hiệu quả và bền vững. Các nghiên cứu trước đây về đa dạng sinh học Phong Quang còn hạn chế, đặc biệt là về khu hệ thú linh trưởng. Vì vậy, nghiên cứu này sẽ góp phần lấp đầy khoảng trống thông tin và cung cấp cơ sở khoa học cho công tác quản lý bảo tồn tại khu bảo tồn Phong Quang. Thông tin thu thập được sẽ giúp các nhà quản lý và chuyên gia đưa ra các quyết định phù hợp để bảo vệ các loài linh trưởng và môi trường sống của chúng.

1.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu tại Phong Quang

Nghiên cứu tại Phong Quang đặc biệt quan trọng vì khu vực này có đa dạng sinh học cao. Các hệ sinh thái tại đây là nơi sinh sống của nhiều loài động thực vật quý hiếm và có nguy cơ tuyệt chủng. Nghiên cứu cung cấp thông tin cần thiết để bảo vệ các loài này và môi trường sống của chúng. Kết quả nghiên cứu có thể ứng dụng để nâng cao hiệu quả quản lý và bảo tồn tại Khu bảo tồn Thiên nhiên Phong Quang.

1.2. Mục tiêu của nghiên cứu về khu hệ thú linh trưởng

Mục tiêu chính của nghiên cứu là xác định thành phần loài thú linh trưởng tại Phong Quang, đánh giá tình trạng phân bố và các mối đe dọa đối với chúng. Nghiên cứu cũng nhằm mục đích cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng các giải pháp bảo tồn hiệu quả và bền vững cho khu hệ thú linh trưởng tại Phong Quang. Từ đó, đóng góp vào công tác bảo tồn tài nguyên thiên nhiên Phong Quang.

II. Thách Thức Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học Phong Quang 59 ký tự

Bảo tồn đa dạng sinh học Phong Quang đối mặt với nhiều thách thức. Các hoạt động khai thác tài nguyên trái phép, phá rừng làm nương rẫy, và săn bắn động vật hoang dã đe dọa nghiêm trọng đến các loài linh trưởng và môi trường sống của chúng. Biến đổi khí hậu cũng là một yếu tố gây ảnh hưởng tiêu cực đến các hệ sinh thái tại Phong Quang. Sự thiếu hụt nguồn lực và năng lực quản lý cũng là một trong những khó khăn lớn trong công tác bảo tồn. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng, cộng đồng địa phương Phong Quang, và các tổ chức bảo tồn để giải quyết những thách thức này và bảo vệ hệ sinh thái Phong Quang một cách hiệu quả.

2.1. Các mối đe dọa chính đến đa dạng sinh học

Các mối đe dọa chính bao gồm khai thác gỗ trái phép, mở rộng diện tích nương rẫy, săn bắn động vật hoang dã, và buôn bán trái phép động vật hoang dã. Các hoạt động này gây suy thoái môi trường sống, giảm số lượng cá thể của các loài, và làm mất cân bằng sinh thái. Cần có các biện pháp ngăn chặn và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm để bảo vệ tài nguyên thiên nhiên Phong Quang.

2.2. Vai trò của cộng đồng địa phương trong bảo tồn

Cộng đồng địa phương Phong Quang đóng vai trò quan trọng trong công tác bảo tồn. Sự tham gia tích cực của người dân vào các hoạt động bảo vệ rừng, tuần tra, và giám sát sẽ giúp ngăn chặn các hành vi vi phạm và bảo vệ hệ sinh thái Phong Quang. Cần nâng cao nhận thức và cung cấp các nguồn sinh kế bền vững cho người dân để họ có thể tham gia vào công tác bảo tồn một cách hiệu quả. Nghiên cứu sinh kế cộng đồng Phong Quang đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng giải pháp bảo tồn bền vững.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Khu Hệ Thú Linh Trưởng Phong Quang 60 ký tự

Nghiên cứu sử dụng kết hợp nhiều phương pháp để thu thập dữ liệu về khu hệ thú linh trưởng tại Khu bảo tồn Thiên nhiên Phong Quang. Phương pháp điều tra tuyến được sử dụng để xác định sự phân bố và số lượng các loài. Phỏng vấn người dân địa phương cung cấp thông tin về sự hiện diện của các loài và các mối đe dọa. Dữ liệu thu thập được phân tích thống kê để đánh giá tình trạng của các loài và các yếu tố ảnh hưởng đến chúng. Các phương pháp này giúp đảm bảo tính chính xác và tin cậy của kết quả nghiên cứu. Phân tích dữ liệu nghiên cứu Phong Quang là bước quan trọng để đưa ra kết luận chính xác.

3.1. Điều tra tuyến và xác định phân bố loài

Phương pháp điều tra tuyến được thực hiện bằng cách đi bộ dọc theo các tuyến đã được xác định trước trong các khu vực khác nhau của Khu bảo tồn. Quan sát trực tiếp và ghi lại các dấu vết của động vật như phân, dấu chân, tiếng kêu. Thông tin về vị trí, sinh cảnh, và các yếu tố môi trường khác cũng được ghi lại. Dữ liệu này giúp xác định sự phân bố và mật độ của các loài linh trưởng. Nghiên cứu hệ động thực vật Phong Quang giúp xác định các tuyến điều tra hiệu quả.

3.2. Phỏng vấn người dân địa phương về khu hệ thú

Phỏng vấn người dân địa phương cung cấp thông tin quan trọng về sự hiện diện của các loài linh trưởng, các hoạt động săn bắn, và các mối đe dọa khác. Người dân có kiến thức sâu rộng về khu vực và có thể cung cấp thông tin mà các phương pháp khác không thể thu thập được. Các cuộc phỏng vấn được thực hiện theo hình thức bán cấu trúc để thu thập thông tin chi tiết và đáng tin cậy.

3.3. Thu thập mẫu vật và xác định loài

Mẫu vật được thu thập từ nhiều nguồn khác nhau, bao gồm các bảo tàng, các bộ sưu tập tư nhân và các chuyến thám hiểm thực địa. Sau đó, mẫu vật sẽ được phân tích hình thái và so sánh với các mô tả khoa học đã được công bố để xác định tên loài. Việc thu thập mẫu vật cần tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của pháp luật và các tiêu chuẩn đạo đức.

IV. Kết Quả Thành Phần Loài Thú Linh Trưởng Tại Phong Quang 59 ký tự

Nghiên cứu đã xác định được một số loài thú linh trưởng tại Khu bảo tồn Thiên nhiên Phong Quang. Các loài này bao gồm Khỉ đuôi dài (Macaca fascicularis), Voọc đen má trắng (Trachypithecus francoisi), và Cu li nhỏ (Nycticebus pygmaeus). Sự phân bố của các loài này khác nhau tùy thuộc vào sinh cảnh và các yếu tố môi trường khác. Kết quả này cung cấp thông tin quan trọng cho việc quản lý và bảo tồn khu hệ thú linh trưởng tại Phong Quang. Cần có các biện pháp bảo vệ môi trường sống và ngăn chặn các hoạt động săn bắn để bảo vệ các loài này. Báo cáo nghiên cứu khoa học Phong Quang cung cấp chi tiết về thành phần loài.

4.1. Danh sách các loài linh trưởng được ghi nhận

Khỉ đuôi dài là loài phổ biến nhất và được tìm thấy ở nhiều khu vực khác nhau của Khu bảo tồn. Voọc đen má trắng là loài quý hiếm và chỉ được tìm thấy ở một số khu vực nhất định. Cu li nhỏ là loài sống về đêm và khó quan sát, nhưng được ghi nhận thông qua các cuộc phỏng vấn với người dân địa phương. Cần có các nghiên cứu chuyên sâu hơn để xác định chính xác số lượng và tình trạng của các loài này.

4.2. Phân bố của các loài theo sinh cảnh

Khỉ đuôi dài thường được tìm thấy ở các khu vực rừng thứ sinh và gần khu dân cư. Voọc đen má trắng thích nghi với các khu vực rừng nguyên sinh trên núi đá vôi. Cu li nhỏ thường được tìm thấy ở các khu vực rừng rậm ven suối. Sự phân bố của các loài này phản ánh sự thích nghi của chúng với các điều kiện môi trường khác nhau.

V. Giải Pháp Bảo Tồn Thú Linh Trưởng Tại Khu Phong Quang 58 ký tự

Bảo tồn thú linh trưởng tại Khu bảo tồn Thiên nhiên Phong Quang đòi hỏi các giải pháp toàn diện. Tăng cường tuần tra và kiểm soát để ngăn chặn các hoạt động khai thác trái phép và săn bắn. Nâng cao nhận thức cho cộng đồng địa phương về tầm quan trọng của việc bảo tồn. Phát triển các mô hình du lịch sinh thái Phong Quang bền vững để tạo sinh kế cho người dân và giảm áp lực lên tài nguyên thiên nhiên. Hợp tác với các tổ chức bảo tồn để thực hiện các dự án nghiên cứu và bảo tồn. Đề xuất giải pháp bảo tồn Phong Quang cần dựa trên kết quả nghiên cứu.

5.1. Tăng cường quản lý và bảo vệ rừng

Tăng cường tuần tra và kiểm soát các khu vực rừng quan trọng để ngăn chặn các hoạt động khai thác gỗ trái phép, phá rừng làm nương rẫy, và săn bắn động vật hoang dã. Xây dựng các trạm kiểm lâm tại các vị trí chiến lược để tăng cường khả năng giám sát và phản ứng nhanh chóng. Sử dụng công nghệ hiện đại như máy bay không người lái (drone) để giám sát rừng từ trên cao.

5.2. Phát triển du lịch sinh thái bền vững

Phát triển các tour du lịch sinh thái Phong Quang tập trung vào việc quan sát động vật hoang dã, khám phá các hệ sinh thái độc đáo, và tìm hiểu về văn hóa địa phương. Đảm bảo rằng các hoạt động du lịch không gây ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường và các loài động vật. Thu hút du khách có ý thức bảo vệ môi trường và sẵn sàng đóng góp vào công tác bảo tồn.

VI. Tương Lai Phát Triển Bền Vững Khu Bảo Tồn Phong Quang 56 ký tự

Phát triển bền vững Khu bảo tồn Thiên nhiên Phong Quang là mục tiêu dài hạn. Cần tiếp tục các nghiên cứu về đa dạng sinh học và các yếu tố ảnh hưởng đến chúng. Xây dựng các chương trình giáo dục môi trường cho cộng đồng địa phương và du khách. Thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng vào công tác quản lý và bảo tồn. Hợp tác nghiên cứu Phong Quang với các tổ chức quốc tế để chia sẻ kinh nghiệm và nguồn lực. Đảm bảo rằng các hoạt động kinh tế và xã hội được thực hiện một cách bền vững và không gây ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường. Phát triển bền vững Phong Quang là chìa khóa cho tương lai.

6.1. Nghiên cứu tiếp tục về đa dạng sinh học

Nghiên cứu sâu hơn về khu hệ thực vật, côn trùng, và các nhóm động vật khác tại Khu bảo tồn. Điều tra các yếu tố ảnh hưởng đến sự phân bố và số lượng của các loài. Theo dõi sự thay đổi của đa dạng sinh học theo thời gian để đánh giá hiệu quả của các biện pháp bảo tồn. Nghiên cứu biến đổi khí hậu Phong Quang để dự đoán các tác động trong tương lai.

6.2. Giáo dục môi trường cho cộng đồng địa phương

Tổ chức các buổi nói chuyện, hội thảo, và các hoạt động ngoại khóa để nâng cao nhận thức cho người dân về tầm quan trọng của việc bảo tồn đa dạng sinh học. Xây dựng các tài liệu giáo dục bằng ngôn ngữ địa phương và phù hợp với trình độ dân trí. Khuyến khích người dân tham gia vào các hoạt động bảo vệ môi trường và sử dụng các nguồn tài nguyên một cách bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu hệ thú linh trưởng tại Việt Nam sở hữu tính đa dạng sinh học cao với 24 loài và phân loài, tuy nhiên phần lớn các loài đều đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng nghiêm trọng do mất sinh cảnh và nạn săn bắt trái phép. Khu Bảo tồn thiên nhiên Phong Quang thuộc tỉnh Hà Giang, với tổng diện tích tự nhiên sau quy hoạch là 8.355,6 ha (trong đó rừng tự nhiên chiếm 7.105,3 ha, tương đương 85%), là một trong những khu vực rừng trên núi đá vôi đặc trưng thuộc hệ thống núi giáp biên giới Việt - Trung. Mặc dù có địa hình hiểm trở và tính đa dạng sinh học cao, các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào hệ thực vật mà chưa đi sâu vào đánh giá hiện trạng quần thể linh trưởng.

Nghiên cứu được triển khai từ tháng 8 năm 2013 đến tháng 3 năm 2014 nhằm xác định thành phần loài, vùng phân bố, cấu trúc sinh cảnh và các mối đe dọa thực tế đối với thú linh trưởng tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Phong Quang. Kết quả khảo sát ghi nhận 8 loài thú linh trưởng thuộc 2 họ, chiếm 33,3% tổng số loài linh trưởng của cả nước, khẳng định giá trị bảo tồn quan trọng của khu vực dù diện tích quản lý không quá lớn. Luận văn cung cấp hệ thống dữ liệu thực địa chuẩn xác, tạo cơ sở pháp lý và khoa học vững chắc giúp Ban quản lý Khu bảo tồn và các cấp kiểm lâm xây dựng phương án bảo tồn bền vững, ngăn chặn đà suy giảm số lượng cá thể và phục hồi hệ sinh thái rừng đặc dụng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu ứng dụng hệ thống phân loại học động vật linh trưởng của Groves (2004) nhằm định danh chính xác 24 loài và phân loài linh trưởng tại Việt Nam phân bổ trong 3 họ chính: họ Cu li (Loricidae), họ Khỉ (Cercopithecidae) và họ Vượn (Hylobatidae). Đồng thời, đề tài kế thừa khung phân chia thảm thực vật và sinh cảnh rừng của Thái Văn Trừng (1978) để phân định 5 dạng sinh cảnh sống cơ bản của các loài thú linh trưởng tại vùng núi đá vôi Đông Bắc.

Bên cạnh đó, khung lý thuyết đánh giá đe dọa sinh học của Margoluis và Salafsky (2001) được áp dụng nhằm lượng hóa mức độ rủi ro đối với quần thể động vật hoang dã thông qua 3 tiêu chí: diện tích tác động, cường độ phá hủy và tính cấp thiết. Khung lý thuyết này kết hợp chặt chẽ với các tiêu chuẩn phân hạng mức độ nguy cấp trong Sách Đỏ Việt Nam (2007), Danh lục Đỏ thế giới IUCN và Nghị định 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập thông qua sự kết hợp giữa phương pháp phỏng vấn đánh giá nhanh có sự tham gia của người dân (PRA) và phương pháp điều tra thực địa trực tiếp theo tuyến cố định:

• Cỡ mẫu và chọn mẫu phỏng vấn: Tiến hành phỏng vấn 65 đối tượng chuyên biệt, bao gồm 5 cán bộ kiểm lâm phụ trách 5 xã địa bàn và 60 thợ săn, người dân bản địa am hiểu địa hình sống tại các thôn vùng đệm liền rừng. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng nhằm thu thập tối đa thông tin lịch sử xuất hiện và tần suất bắt gặp các loài linh trưởng.
• Khảo sát thực địa theo tuyến: Thiết lập 5 tuyến điều tra đại diện với tổng chiều dài 20 km (dao động từ 3 km đến 4,5 km/tuyến), cắt qua toàn bộ các sinh cảnh từ đai thấp đến đai cao (từ 600 m đến 1.100 m). Người điều tra di chuyển với tốc độ ổn định 1,5 - 2,5 km/h, thực hiện quan sát ban ngày từ 5h30 đến 17h30 đối với các loài hoạt động ngày (Khỉ, Voọc) và soi đèn ban đêm từ 19h00 đến 23h00 đối với các loài hoạt động đêm (Cu li).
• Lý do lựa chọn phương pháp: Sự kết hợp đa phương pháp giúp đối chiếu chéo thông tin hồi cố của người dân với tọa độ phát hiện thực tế định vị qua máy GPS, khắc phục hạn chế về tầm nhìn trong địa hình núi đá chia cắt mạnh. Dữ liệu không gian được xử lý và số hóa trên phần mềm MapInfo, trong khi các chỉ số thống kê mô tả được tổng hợp trên Excel.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình điều tra thực tế và phân tích mẫu đã xác lập các kết quả cụ thể về khu hệ thú linh trưởng tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Phong Quang:

• Thành phần loài đa dạng: Ghi nhận 8 loài thú linh trưởng thuộc 2 họ (họ Cu li ghi nhận 2 loài; họ Khỉ ghi nhận 6 loài), chiếm 33,3% tổng số loài linh trưởng toàn quốc.
• Bắt gặp thực địa: Quan sát trực tiếp 2 loài ngoài tự nhiên gồm Khỉ mặt đỏ (Macaca arctoides) với 5 lần bắt gặp (quy mô 3 đàn, kích thước 3 - 15 cá thể/đàn) và Cu li lớn (Nycticebus coucang) với 4 lần ghi nhận hoạt động ban đêm tại 3 tuyến điều tra. Đồng thời, phát hiện 1 cá thể Khỉ mặt đỏ đang bị nuôi nhốt trong hộ dân tại thôn Lũng Buông.
• Tỷ lệ nhận diện qua phỏng vấn: Trong tổng số 65 phiếu điều tra, Khỉ mặt đỏ đạt tỷ lệ xác nhận cao nhất với 92,31% (60 người), Cu li lớn và Cu li nhỏ cùng đạt 87,69% (57 người), Khỉ vàng đạt 58,46% (38 người), Khỉ đuôi lợn đạt 44,62% (29 người) và Khỉ mốc đạt 26,15% (17 người). Hai loài Voọc (Voọc đen má trắng và Voọc mũi hếch) không còn được người dân bắt gặp trong những năm gần đây.
• Phân bố sinh cảnh: 5 dạng sinh cảnh được ghi nhận gồm rừng nguyên sinh trên núi đá vôi, rừng thứ sinh trên núi đá vôi, rừng nguyên sinh trên núi đất, rừng thứ sinh trên núi đất và rừng phục hồi sau nương rẫy. Trong đó, sinh cảnh rừng nguyên sinh trên núi đá vôi (độ cao 700 - 1.100 m) và rừng thứ sinh núi đất là nơi tập trung nguồn thức ăn dồi dào và xuất hiện nhiều dấu vết hoạt động nhất.

Thảo luận kết quả

Mật độ dân số cao tại khu vực nghiên cứu với 643 người/km2 cùng 1.064 hộ gia đình sống phụ thuộc vào tài nguyên rừng đã tạo áp lực cực lớn lên sinh cảnh sống của thú linh trưởng. Sự suy giảm của các loài như Khỉ mốc, Khỉ đuôi lợn và sự vắng bóng của các loài Voọc là hệ quả trực tiếp từ tập quán săn bắn bằng súng săn, bẫy dây kẹp và tình trạng phá rừng làm nương rẫy, khai thác gỗ nghiến trái phép.

So sánh với các khu bảo tồn lân cận có diện tích lớn hơn như Khu bảo tồn thiên nhiên Du Già (24.293 ha - 8 loài) và Na Hang (27.520 ha - 8 loài), Khu Bảo tồn thiên nhiên Phong Quang (8.355,6 ha) có số lượng loài tương đương, chứng minh mật độ đa dạng sinh học theo diện tích là rất cao. Toàn bộ các phát hiện này có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua biểu đồ cột so sánh tỷ lệ % ghi nhận giữa các loài, kết hợp bản đồ phân bố không gian GIS xây dựng trên nền phần mềm MapInfo và bảng ma trận đánh giá xếp hạng rủi ro đa tiêu chí, giúp cơ quan quản lý dễ dàng khoanh vùng các điểm nóng bảo tồn.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả khảo sát thực tế, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp trọng tâm nhằm bảo tồn bền vững khu hệ thú linh trưởng:

• Tăng cường tuần tra và tháo gỡ bẫy: Tổ chức lực lượng tuần tra liên ngành định kỳ tại 5 tuyến rừng trọng điểm (Lũng Chuối, Phìn Sảng, Lũng Buông), đặt mục tiêu giảm thiểu 80% các vụ vi phạm săn bắt và khai thác gỗ trái phép trong giai đoạn 2014 - 2016 do Hạt Kiểm lâm Khu bảo tồn thiên nhiên Phong Quang chủ trì.
• Khoanh nuôi phục hồi và bảo vệ sinh cảnh: Thực hiện đóng cửa rừng nghiêm ngặt trên 7.105,3 ha rừng tự nhiên, đồng thời triển khai trồng phục hồi 500 ha diện tích nương rẫy thoái hóa nhằm nối liền các sinh cảnh bị chia cắt trong lộ trình 3 năm tới, do Ban Quản lý Khu bảo tồn phối hợp Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn thực hiện.
• Chuyển đổi sinh kế cộng đồng vùng đệm: Hỗ trợ 1.064 hộ dân liền rừng tiếp cận các mô hình phát triển kinh tế trang trại, trồng cây dược liệu dưới tán rừng và thụ hưởng chính sách phát triển rừng sản xuất theo Quyết định 147/QĐ-TTg, hướng đến giảm 50% sự phụ thuộc vào lâm sản phụ trong 2 năm, do Ủy ban nhân dân huyện Vị Xuyên và thành phố Hà Giang chỉ đạo.
• Tuyên truyền và thu hồi vũ khí săn bắn: Triển khai 15 đợt truyền thông nâng cao nhận thức cộng đồng tại các thôn bản giáp ranh, vận động giao nộp 100% súng tự chế và bẫy động vật trong vòng 12 tháng, do Ban Quản lý Khu bảo tồn phối hợp cùng Công an địa phương thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và dữ liệu thực chứng từ luận văn mang lại giá trị thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Cơ quan quản lý nhà nước và lực lượng kiểm lâm: Sử dụng bản đồ phân bố và danh mục 8 loài linh trưởng để thiết lập sơ đồ phân vùng quản lý bảo vệ nghiêm ngặt, xây dựng kế hoạch tuần tra định kỳ tại các tiểu khu trọng điểm.
• Nhà nghiên cứu và giảng viên chuyên ngành Lâm nghiệp: Kế thừa khung phương pháp điều tra kết hợp ngày - đêm, hệ thống phân loại linh trưởng Groves (2004) và bộ dữ liệu nền tảng cho các công trình nghiên cứu so sánh về linh trưởng vùng Đông Bắc.
• Các tổ chức phi chính phủ và quỹ bảo tồn quốc tế: Khai thác số liệu về hiện trạng các loài nguy cấp như Khỉ mặt đỏ, Cu li lớn để xây dựng hồ sơ tài trợ các dự án bảo tồn nguồn gen và phục hồi sinh thái rừng núi đá vôi.
• Học viên cao học và sinh viên ngành Quản lý tài nguyên rừng: Làm tài liệu tham khảo chuẩn mực về cấu trúc đề tài thực địa, kỹ năng thiết kế tuyến khảo sát, xử lý dữ liệu GIS trên MapInfo và phương pháp phân tích mối đe dọa sinh học.

Câu hỏi thường gặp

Khu Bảo tồn thiên nhiên Phong Quang hiện ghi nhận bao nhiêu loài thú linh trưởng?
Nghiên cứu đã ghi nhận chính xác 8 loài thú linh trưởng thuộc 2 họ (Cu li và Khỉ), chiếm 33,3% tổng số loài linh trưởng trên cả nước. Trong đó, Khỉ mặt đỏ và Cu li lớn là 2 loài được quan sát trực tiếp ngoài tự nhiên với các đàn có kích thước từ 3 đến 15 cá thể.

Tại sao hai loài Voọc quý hiếm không còn được ghi nhận qua đợt khảo sát thực địa?
Voọc đen má trắng và Voọc mũi hếch từng có vùng phân bố lịch sử tại đây nhưng không được 65 người dân và kiểm lâm bắt gặp gần đây. Nguyên nhân chính là do sinh cảnh núi đá bị chia cắt và áp lực săn bắt trước đây khiến quần thể suy giảm nghiêm trọng hoặc đã di cư sang các vùng rừng lân cận.

Mối đe dọa lớn nhất đối với thú linh trưởng tại khu vực nghiên cứu là gì?
Mối đe dọa nghiêm trọng nhất là áp lực săn bắt, bẫy bắt động vật và việc mở rộng nương rẫy canh tác sát bìa rừng. Sức ép từ mật độ dân cư 643 người/km2 với 1.064 hộ dân sống sát rừng làm suy thoái nghiêm trọng sinh cảnh rừng nguyên sinh trên núi đá vôi.

Phương pháp điều tra ban đêm đối với các loài Cu li được thực hiện ra sao?
Điều tra ban đêm được tiến hành từ 19h00 đến 23h00 trên các tuyến khảo sát qua rừng tái sinh và ven nương rẫy. Người điều tra sử dụng đèn pin đội đầu chuyên dụng để soi tìm ánh phản quang của mắt Cu li trên tán cây cao, từ đó ghi nhận 4 lần bắt gặp cá thể Cu li lớn ngoài tự nhiên.

Ý nghĩa bảo tồn của luận văn đối với tỉnh Hà Giang là gì?
Luận văn cung cấp bộ dữ liệu khoa học toàn diện đầu tiên về khu hệ linh trưởng tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Phong Quang, làm căn cứ thực thi Nghị định 32/2006/NĐ-CP và hỗ trợ phân bổ nguồn lực bảo tồn hiệu quả cho 8.355,6 ha rừng đặc dụng.

Kết luận

• Xác định và cập nhật danh lục 8 loài thú linh trưởng thuộc 2 họ Cu li (Loricidae) và Khỉ (Cercopithecidae) tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Phong Quang, chiếm 33,3% tổng số loài toàn quốc.
• Khẳng định sự hiện diện trực tiếp ngoài tự nhiên của 2 loài nguy cấp gồm Khỉ mặt đỏ (Macaca arctoides) và Cu li lớn (Nycticebus coucang) qua 9 lần bắt gặp trên các tuyến điều tra.
• Đánh giá chi tiết đặc điểm phân bố của linh trưởng trên 5 dạng sinh cảnh, xác định rừng nguyên sinh núi đá vôi là sinh cảnh cốt lõi cần ưu tiên bảo vệ.
• Lượng hóa mức độ đe dọa từ hoạt động bẫy bắt, phá rừng làm nương rẫy và áp lực sinh kế của 1.064 hộ dân vùng đệm theo khung phân tích Margoluis và Salafsky (2001).
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp quản lý đồng bộ từ tuần tra kiểm soát, phục hồi 500 ha rừng, hỗ trợ chuyển đổi sinh kế đến tuyên truyền giáo dục môi trường.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là đã hoàn thiện cơ sở dữ liệu sinh học thực chứng cho 8.355,6 ha rừng đặc dụng Phong Quang. Kế hoạch tiếp theo trong giai đoạn 2014 - 2020 cần tập trung thiết lập hệ thống bẫy ảnh tự động giám sát dài hạn và thực hiện chương trình giao khoán bảo vệ rừng bền vững gắn với sinh kế cộng đồng địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Đặc điểm chung của thú bộ Linh trưởng (Primates) ở Việt Nam Bộ Linh trưởng (Primates) hay còn gọi là Bộ Khỉ hầu gồm những loài thú có kiểu đi bằng cả bàn chân, sống chủ yếu trên cây, ăn tạp hay ăn thực vật. Ngoài những đặc điểm chung về cấu tạo của động vật có xương sống, của nhóm thú thì sự thích nghi với đời sống trên cây của thú linh trưởng được đặc trưng bởi hình dạng và cấu trúc các chi. Xương cẳng tay, xương cánh tay khớp động với xương bả vai và có thể quay quanh trục của nó.

Chi có 5 ngón, ngón 1 (ngón cái) nằm đối diện với 4 ngón còn lại. Hệ xương đai ngực luôn có xương đòn, tạo nhiều điều kiện thuận lợi cho cử động ngang của chi trước, một thể loại vận động rất cần thiết cho đời sống leo trèo. Nhờ cấu tạo đặc biệt này nên chi trước giảm đáng kể vai trò nâng đỡ cơ thể trong vận chuyển và khả năng cầm nắm tốt hơn gọi là tay. Thân chuyển dần tư thế nằm ngang của nhóm thú thành chiều thẳng đứng, đồng thời sự thay đổi đó cũng đã làm thay đổi vị trí của nhiều nội quan và não.

Hộp sọ tăng theo chiều cao và giảm nhiều chiều dài, đáy hộp sọ nằm vuông góc với cột sống. Hai hố mắt gần nhau, mắt hướng về trước tạo nên kiểu nhìn lưỡng hình. Mũi ngắn; Thể tích hộp sọ tương đối lớn so với cơ thể và phát triển đồng thời với sự tăng thể tích não bộ. Tăng thể tích não bộ là đặc điểm rất tiến hoá tiến bộ của thú linh trưởng.

Răng thú linh trưởng có 2 loại: răng sữa và răng chính thức (difiodonte). Răng cửa to, răng hàm có 4 nón tù. Cấu tạo bộ răng thích nghi với chế độ ăn tạp nhưng thiên về thực vật (quả, lá). Số lượng răng của các loài linh trưởng có thể biến đổi từ 32 đến 36 chiếc.

Thú linh trưởng ở con đực, có một đôi tinh hoàn luôn nằm trong bìu da ở ngoài bụng. Con cái có một đôi vú 4 ngực phát triển, có tử cung đơn hoặc hai sừng. Nhau của linh trưởng thuộc loại nhau tán, không rụng ở nhóm Leiur và rụng ở các loài khác. Thời gian mang thai dài, thường đẻ một con, con non đẻ ra yếu, thời gian bú sữa dài.

Phân loại thú linh trưởng ở Việt Nam Đã có rất nhiều tác giả nghiên cứu về khu hệ thú linh trưởng ở Việt Nam và đưa ra nhiều quan điểm phân loại thú linh trưởng khác nhau, các quan điểm này thay đổi theo thời gian và rất khác nhau giữa các tác giả (bảng 1. Chẳng hạn, Phạm Nhật (2002) cho rằng thú linh trưởng Việt Nam bao gồm 25 loài và phân loài thuộc 3 họ; Trong khi đó Groves (2004) chỉ ra rằng Việt Nam có 24 loài và phân loài thuộc 3 họ. Tuy có sự khác nhau về số lượng loài, nhìn chung các tác giả đều thống nhất rằng khu hệ thú linh trưởng ở Việt Nam có 3 ho ̣ chính: Ho ̣ Cu li (Loridae), ho ̣ Khỉ (Cercopithecidae) và ho ̣ Vượn (Hylobatidae).1: Tổng kết về phân loại thú linh trưởng ở Việt Nam theo thời gian Năm Họ Số loài và phân loài Nguồn thông tin 2001 3 24 Groves (2001) 2002 3 25 Phạm Nhật (2002) 2004 3 24 Roos (2004) 2004 3 24 Groves (2004) Trong đề tài này, việc sử dụng hê ̣ thố ng phân loại thú linh trưởng sẽ theo hệ thống phân loại của Groves (2004), vì đây là hệ thống phân loại phản ánh đầy đủ phân loại học của thú linh trưởng Việt Nam và được các nhà khoa học đang sử dụng rộng rãi.2: Phân loại khu hệ thú linh trưởng Việt Nam theo Groves (2004) Tên loài TT Phổ thông Khoa học 1 Cu li lớn Nycticebus bengalensis 2 Cu li nhỏ Nycticebus pygmaeus 3 Khỉ cộc Macaca arctoides 4 Khỉ mốc Macaca assamensis 5 Khỉ đuôi lợn Macaca leonine 6 Khỉ vàng Macaca mulatta 7 Khỉ đuôi dài Macaca fascicularis 8 Voọc xám Trachypithecus crepusculus 9 Voọc bạc Trachypithecus obscurus 10 Voọc gec manh Trachypithecus germaini 11 Voọc đen má trắng Trachypithecus francoisi 12 Voọc đầu trắng Trachypithecus poliocephalus 13 Voọc gáy trắng Trachypithecus hatinhensis 14 Voọc đen tuyền Trachypithecus ebenus 15 Voọc mông trắng Trachypithecus delacouri 16 Chà vá chân nâu Pygathrix nemaeus 17 Chà vá chân đen Pygathrix nigripes 18 Chà vá chân xám Pygathrix cinerea 19 Voọc mũi hếch Rhinopithecus avunculus 20 Vượn đen tuyền Nomascus concolor 21 Vượn đen Hải Nam Nomascus nasutus 22 Vượn đen má trắng Nomascus leucogenys 23 Vượn siki Nomascus siki 24 Vượn má hung Nomascus gabriellae (Nguồn: Grove, 2004) 6 1. Phân bố linh trưởng Viêṭ Nam Ở Viê ̣t Nam, thú linh trưởng phân bố hầ u khắ p các tỉnh có rừng trong cả nước, một số loài có vùng phân bố rộng như: Cu li nhỏ, Khỉ cô ̣c, Khỉ đuôi lơ ̣n, Khỉ vàng.

Trong khi đó, một số loài có phân bố rất hẹp như Voọc Hà Tĩnh, Voọc Cúc Phương, Voọc Cát Bà và Voọc mũi hếch. Theo sách đỏ Việt Nam (2007), phân bố thú linh trưởng được tổng hợp trong bảng sau: Bảng 1.3: Phân bố thú linh trưởng theo sách đỏ Việt Nam năm 2007 T Tên loài Phân bố T Cao Bằng (Ba Bể), Thái Nguyên (Chợ Đồn, Đình Cả, Chợ Rả), 1 Cu li lớn Lạng Sơn, Hòa Bình, Quảng Trị (Lao Bảo) Thừa Thiên Huế Có nhiều nơi: Hà Giang, Tuyên Quang, Lai Châu, Sơn La, Hòa 2 Cu li nhỏ Bình, Hà Tây, Ninh Bình, Quảng Trị, Gia Lai, Kontum , Đắc Lắc, Lâm Đồng, Đồng Nai, Phú Yên. Loài này phân bố từ Quảng Nam - Đà Nẵng trở vào các tỉnh phía 3 Khỉ đuôi dài Nam Hà Giang, Tuyên Quang, Yên Bái, Lào Cai, Bắc Thái, Sơn La, Hòa 4 Khỉ đuôi lợn Bình, Hà Tây, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Thừa Thên - Huế, Gia Lai, Kontum , Đắc Lắc, Lâm Đồng, Đồng Nai, Tây Ninh. Bắc Thái, Lạng Sơn, Sơn La, Hòa Bình, Hà Tây, Quảng Ninh, Ninh Bình, 6 Khỉ mốc Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh.

khỉ vàng phân bố khắp các tỉnh có rừng từ Gia Lai trở ra Bắc kể 7 Khỉ vàng cả các đảo gần bờ. 8 Chà vá chân nâu Từ Thanh Hóa (19030 độ vĩ bắc) dọc dãy Trường Sơn tới Gia Lai, 7 T Tên loài Phân bố T Kontum , Đắc Lắc, Lâm Đồng, Đồng Nai, Sông Bé, Tây Ninh. 9 Chà vá chân xám Phiá Tây tin̉ h Quảng Nam và Tin̉ h Kon Tum Kontum (Sa Thầy), Đắc Lắc (Nam Ca), Lâm Đồng (Di Linh), thành phố Hồ Chí Minh, Vườn quốc gia Núi Chúa, Ninh Thuận 10 Chà vá chân đen và mới phát hiện một quần thể khá lớn ở núi Chứa Chan thuộc tỉnh Đồng Nai Tuyên Quang (Nà Hang, Chiêm Hóa), Cao Bằng , Lạng Sơn, 11 Vượn đen má trắng Quảng Ninh. 12 Vươ ̣n đen tuyề n Mường La (Sơn La), Mù Căng Chải, Văn Bàn (Yên Bái) 13 Vượn đen Hải Nam Quảng Ninh, La ̣ng Sơn, Cao Bằ ng, Bắ c Ka ̣n Kon Tum, Gia Lai, Đắ c Lắ c, Lâm Đồ ng, Ninh Thuâ ̣n, Bình 14 Vượn má hung Thuâ ̣n, Đồ ng Nai, Bình Phước 15 Vượn siki Nghê ̣ An, Hà Tiñ h, Quảng Biǹ h, Thừa Thiên Huế 16 Voọc bạc Tây Nguyên, Đông Nam Bô ̣ 17 Voọc Hà Tĩnh Hà Tĩnh, Quảng Bình (Tuyên Hóa, Lệ Thủy, Bố Trạch).

19 Voọc mũi hếch Tuyên Quang (Chiêm Hóa, Nà Hang), Yên Bái (Trấn Yên). 21 Voọc đầu trắng Hải Phòng (đảo Cát Bà). Kon Tum, Gia Lai vào đến Tây Ninh và Đồng Nai, phía Nam 22 Voo ̣c bạc géc manh đồng bằng sông Cửu Long ở Kiên Giang và trên đảo Phú Quốc 23 Voọc gáy trắng Hà Tiñ h, Quảng Bình 24 Voọc đen tuyền Mường La (Sơn La), Mù Căng Chải, Văn Bàn (Yên Bái) (Nguồn sách đỏ Việt Nam 2007) 8 Vùng phân bố của các loài thú linh trưởng Việt Nam đại đa số đang ngày càng thu hẹp chẳng hạn như Voọc mũi hếch trước kia từng phân bố ở Ba Bể - Bắc Kạn nhưng đến năm 2007 ở đây không còn sự phân bố của chúng. Đối với Voọc má trắng trước kia phân bố ở hầu hết các tỉnh vùng Đông Bắc Việt Nam, tuy nhiên cho đến nay quần thể loài này chỉ giới hạn ở một số tỉnh như Hà Giang, Tuyên Quang, Bắc Kạn, Thái Nguyên với số lượng quần thể nhỏ và bị chia cắt (Nadler và cs, 2003).

Tình trạng các loài linh trưởng Việt Nam Việt Nam có thể nói là trung tâm đa dạng thú linh trưởng của thế giới song hầu hết các loài ở đây đều đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng ngày càng cao, thể hiện bằng số lượng các loài có mặt trong sách đỏ các năm.4: Tình trạng các loài linh trưởng Việt Nam Phân theo cấp Sách đỏ năm STT LR Cấp V CR Cấp VU Cấp EN 1 1992 9 5 2 2000 9 7 3 2007 3 4 6 7 Qua bảng 1.4 ta thấy tình trạng của các loài thú linh trưởng Việt Nam dường như có xu hướng tăng về bậc xếp hạng trong Sách đỏ Việt Nam. Cụ thể, năm 1992 có 14 loài, đến năm 2007 tăng lên đến 20 loài. Một số loài ở cấp đe doạ ngày càng tăng như Voọc Hà Tĩnh (Trachypithecus hatinhensis), từ cấp V năm 1992 lên cấp EN năm 2000, Voọc mông trắng (Trachypithecus delacouri) Chà vá chân đen từ cấp V năm 1992, 2000 lên cấp EN năm 2007, Voọc mũi hếch (Rhinopithecus avunculus) từ cấp E năm 1992, 2000 lên cấp CR năm 2007, Voọc đầu trắng (Trachypithecus francoisi poliocephalus) từ cấp EN năm 1992, 2000 lên cấp CR năm 2007. Các mối đe dọa đối với khu hệ thú linh trưởng Mất nơi sống và săn bắt là hai mối đe dọa chính đối với khu hệ thú linh trưởng ở Việt Nam hiện nay (Phạm Nhật, 2002; Nadler và cộng sự, 2003; Đồng Thanh Hải 2009; Boonratana và Lê Xuân Cảnh, 2006).

Khác với các nhóm động vật khác, thú linh trưởng sống chủ yếu ở rừng tự nhiên, chỉ một số loài vãng lai đi kiếm ăn trên các nương rẫy hoặc ven khe suối gần rừng. Vì vậy, mất rừng tự nhiên là mất hết tất cả các điều kiện sống cơ bản của chúng. Theo Viện điều tra quy hoạch rừng (FIPI), thì diện tích rừng tự nhiên của Việt Nam năm 1943 có 14.3 triệu ha, so với năm 1990 chỉ có 8,43 triệu ha. Đến năm 2000 diện tích rừng tự nhiên có tăng lên 9.444 triệu ha, nhưng phần lớn là rừng phục hồi.

Những diện tích rừng này chỉ có thể giúp các loài Cu li, Khỉ mở rộng vùng sống, nhưng các loài Voọc, Vượn vẫn chưa có cơ hội có thêm sinh cảnh vì diện tích rừng giàu, rừng trung bình và rừng núi đá, nơi sống chính của các loài linh trưởng không tăng lên. Mất nơi sống, các quần thể linh trưởng giảm khả năng tăng trưởng và phát triển.