chương 1 Sau khi nghiên cứu xong chương này, người đọc có thể: Hiểu định nghĩa kiểm toán, và phân biệt các loại kiểm toán Giải thích vai trò của kiểm toán trong nền kinh tế Trình bày khuôn khổ pháp lý đối với hoạt động kiểm toán độc lập, đặc biệt là kiểm toán báo cáo tài chính Hiểu và thảo luận chuẩn mực kiểm toán, và chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp kiểm toán, trách nhiệm của kiểm toán viên Trình bày quy trình kiểm toán TÓM TẮT LÝ THUYẾT 1. Khái niệm và phân loại kiểm toán 1.1 Khái niệm “Kiểm toán là việc thu thập và đánh giá bằng chứng về những thông tin nhằm xác định và báo cáo về mức độ phù hợp giữa những thông tin đó với các tiêu chuẩn đã được thiết lập. Kiểm toán phải được thực hiện bởi kiểm toán viên có đủ năng lực và độc lập”(Arensvà cộng sự, 2012).2 Phân loại kiểm toán Theo chủ thể thực hiện (hoặc sử dụng kết quả kiểm toán), có thể phân loại hoạt động kiểm toán thành kiểm toán độc lập (independent/external auditing), kiểm toán nội bộ (internal auditing) và kiểm toán nhà nước (government auditing). Theo mục đích kiểm toán, có thể phân loại hoạt động kiểm toán thành kiểm toán báo cáo tài chính (financial auditing), kiểm toán tuân thủ (compliance auditing), kiểm toán hoạt động (performance auditing).
Vai trò của kiểm toán trong nền kinh tế Thông tin đáng tin cậy có vai trò quan trọng đối với kinh tế, xã hội. Tuy nhiên, rủi ro thông tin ngày càng gia tăng vì: Sự khó khăn trong việc tiếp cận trực tiếp thông tin, Động cơ của người cung cấp thông tin, và 4 Lượng thông tin phải xử lý và độ phức tạp của các nghiệp vụ kinh tế ngày càng gia tăng. Do đó, kiểm toán giúp: Giảm rủi ro thông tin với chi phí thấp nhất, Nâng cao khả năng và chất lượng quản trị, và Bảo vệ sự ổn định của nền kinh tế. Khuôn khổ pháp lý hoạt động kiểm toán độc lập 1.
Luật kiểm toán và các văn bản pháp lý hướng dẫn hoạt động kiểm toán độc lập Việt Nam đã ban hành hệ thống các văn bản pháp lý hình thành nên một khuôn khổ pháp lý cho các hoạt động kiểm toán độc lập gồm Luật kiểm toán độc lập năm 2011 và hệ thống các các văn bản pháp lý như sau: Các văn bản luật và nghị định về kiểm toán độc lập, Các văn bản quy định về doanh nghiệp kiểm toán, Các văn bản quy định về kiểm toán viên hành nghề, Các văn bản quy định về chuẩn mực kiểm toán và các dịch vụ có liên quan, Các văn bản quy định về đạo đức nghề nghiệp kiểm toán, và Các văn bản về kiểm toán độc lập đối với các loại hình doanh nghiệp đặc thù. Chuẩn mực kiểm toán báo cáo tài chính “Chuẩn mực kiểm toán là những quy định và hướng dẫn về yêu cầu, nguyên tắc, thủ tục kiểm toán và xử lý các mối quan hệ phát sinh trong hoạt động kiểm toán mà thành viên tham gia cuộc kiểm toán và doanh nghiệp kiểm toán, chi nhánh doanh nghiệp kiểm toán nước ngoài tại Việt Nam phải tuân thủ” (Điều 6– Luật kiểm toán độc lập). Hiện nay, Bộ Tài chính đã ban hành 37 chuẩn mực kiểm toán Việt Nam dựa trên chuẩn mực kiểm toán quốc tế, và các văn bản pháp lý hướng dẫn các vấn đề liên quan như hợp đồng dịch vụ soát xét, hợp đồng dịch vụ đảm bảo khác, kiểm toán báo cáo quyết toán dự án hoàn thành, và dịch vụ liên quan. Chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp kiểm toán Kiểm toán viên độc lập, doanh nghiệp kiểm toán và tổ chức nghề nghiệp kiểm toán Kiểm toán viên độc lập 5 Kiểm toán viên phải có đủ các tiêu chuẩn sau đây1: a) Có năng lực hành vi dân sự đầy đủ; b) Có phẩm chất đạo đức tốt, có ý thức trách nhiệm, liêm khiết, trung thực, khách quan; c) Có bằng tốt nghiệp đại học trở lên thuộc chuyên ngành tài chính, ngân hàng, kế toán, kiểm toán hoặc chuyên ngành khác theo quy định của Bộ Tài chính; d) Có chứng chỉ kiểm toán viên theo quy định của Bộ Tài chính.
Mặt khác, để đảm bảo người được cấp Chứng chỉ kiểm toán viên có kinh nghiệm thích hợp, quy định của pháp luật hiện nay cũng không cho phép người vừa tốt nghiệp đại học có thể dự thi cấp chứng chỉ ngay mà phải “Có thời gian công tác thực tế về tài chính, kế toán từ 60 tháng trở lên tính từ tháng tốt nghiệp ghi trên quyết định tốt nghiệp đại học hoặc sau đại học đến thời điểm đăng ký dự thi; hoặc thời gian thực tế làm trợ lý kiểm toán ở doanh nghiệp kiểm toán từ 48 tháng trở lên tính từ tháng ghi trên quyết định tốt nghiệp đại học hoặc sau đại học đến thời điểm đăng ký dự thi.”2 Trong khi đó, để được cấp Chứng chỉ kiểm toán viên hành nghề (để có thể ký báo cáo kiểm toán độc lập và/hoặc tham gia thành lập doanh nghiệp kiểm toán) thì phải có đủ các tiêu chuẩn sau3: a) Là kiểm toán viên; b) Có thời gian thực tế làm kiểm toán từ đủ ba mươi sáu tháng trở lên; c) Tham gia đầy đủ chương trình cập nhật kiến thức. Doanh nghiệp kiểm toán Doanh nghiệp kiểm toán là doanh nghiệp có đủ điều kiện để kinh doanh dịch vụ kiểm toán và các dịch vụ bảo đảm độc lập khác. Về hình thức pháp lý, doanh nghiệp kiểm toán có thể được thành lập dưới một trong các loại sau4: a) Công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên; b) Công ty hợp danh; c) Doanh nghiệp tư nhân. Tổ chức nghề nghiệp kiểm toán 1 Khoản 1, Điều 14, Luật số 67/2011/QH12 ngày 29 tháng 3 năm 2011 Luật kiểm toán độc lập.
2 Khoản 2, Điều 4, Thông tư số 129/2012/TT-BTC ngày 9/8/2012 Quy định về việc thi và cấp Chứng chỉ kiểm toán viên và Chứng chỉ hành nghề kiểm toán. 3 Khoản 2, Điều 14, Luật số 67/2011/QH12 ngày 29 tháng 3 năm 2011 Luật kiểm toán độc lập. 4 Điều 20, Luật số 67/2011/QH12 ngày 29 tháng 3 năm 2011 Luật kiểm toán độc lập. 6 Tổ chức nghề nghiệp về kiểm toán là tổ chức xã hội nghề nghiệp của các kiểm toán viên, kiểm toán viên hành nghề, doanh nghiệp kiểm toán trong cả nước5.
Tại Việt Nam hiện nay, mới chỉ có một tổ chức nghề nghiệp kiểm toán đó là Hội kiểm toán viên hành nghề Việt Nam (VACPA) được thành lập vào tháng 4/2005.Theo quy định của pháp luật hiện hành, VACPA có các chức năng sau6: a) Bồi dưỡng kiến thức cho kiểm toán viên, kiểm toán viên hành nghề; b) Thực hiện việc nghiên cứu, soạn thảo, cập nhật hệ thống chuẩn mực kiểm toán Việt Nam trên cơ sở hệ thống chuẩn mực kiểm toán quốc tế theo quy trình xây dựng, ban hành và công bố Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam, trình Bộ trưởng Bộ Tài chính ban hành; c) Tham gia tổ chức thi kiểm toán viên; d) Phối hợp với Bộ Tài chính thực hiện kiểm tra, kiểm soát chất lượng dịch vụ kiểm toán. Bên cạnh các tổ chức nghề nghiệp kiểm toán độc lập trong phạm vi quốc gia (tiêu biểu như AICPA của Hoa Kỳ, ACCA của Vương quốc Anh, ICAEW của Xứ Wale, ICAI của Ấn Độ, CPA Australia của Úc,…), một tổ chức quốc tế về nghề nghiệp kiểm toán cũng đã được thành lập vào năm 1977 với tên gọi là Liên đoàn Kế toán viên Quốc tế (International Federation of Acccountants – IFAC) với thành viên là các tổ chức nghề nghiệp kế toán và kiểm toán của hầu hết các quốc gia trên thế giới. Sự ra đời của IFAC gắn liền với xu hướng toàn cầu hóa trong đó một doanh nghiệp có thể hoạt động trên nhiều quốc gia hay vùng lãnh thổ khác nhau, đòi hỏi cần phải có một chuẩn chung về lập và trình bày báo cáo tài chính cũng như một chuẩn mực chung về kiểm toán báo cáo tài chính phục vụ cho các nhà đầu tư toàn cầu. Đạo đức nghề nghiệp kiểm toán Theo thông tư số 70/2015/TT-BTC ngày 08 tháng 5 năm 2015, Chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp kế toán, kiểm toán, kiểm toán viên chuyên nghiệp phải tuân thủ các nguyên tắc đạo đức cơ bản sau: - Tính chính trực: Phải thẳng thắn, trung thực trong tất cả các mối quan hệ chuyên môn và kinh doanh; 5 Điều 4, Nghị định số 17/2012/NĐ-CP ngày 13/3/2012 Quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật kiểm toán độc lập năm 2011.
6 Điều 4, Nghị định số 17/2012/NĐ-CP ngày 13/3/2012 Quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật kiểm toán độc lập năm 2011. 7 - Tính khách quan: Không cho phép sự thiên vị, xung đột lợi ích hoặc bất cứ ảnh hưởng không hợp lý nào chi phối các xét đoán chuyên môn và kinh doanh của mình; - Năng lực chuyên môn và tính thận trọng: Thể hiện, duy trì sự hiểu biết và kỹ năng chuyên môn cần thiết nhằm đảm bảo rằng khách hàng hoặc chủ doanh nghiệp được cung cấp dịch vụ chuyên môn có chất lượng dựa trên những kiến thức mới nhất về chuyên môn, pháp luật và kỹ thuật, đồng thời hành động một cách thận trọng và phù hợp với các chuẩn mực nghề nghiệp và kỹ thuật được áp dụng; - Tính bảo mật: Phải bảo mật thông tin có được từ các mối quan hệ chuyên môn và kinh doanh, vì vậy, không được tiết lộ bất cứ thông tin nào cho bên thứ ba khi chưa được sự đồng ý của bên có thẩm quyền, trừ khi có quyền hoặc nghĩa vụ phải cung cấp thông tin theo yêu cầu của pháp luật hoặc cơ quan quản lý hoặc tổ chức nghề nghiệp, và cũng như không được sử dụng thông tin vì lợi ích cá nhân của kế toán viên, kiểm toán viên chuyên nghiệp hoặc của bên thứ ba; - Tư cách nghề nghiệp: Phải tuân thủ pháp luật và các quy định có liên quan, tránh bất kỳ hành động nào làm giảm uy tín nghề nghiệp của mình. Khi dịch vụ chuyên môn được cung cấp là dịch vụ đảm bảo, việc tuân thủ nguyên tắc đạo đức cơ bản về tính khách quan còn yêu cầu kiểm toán viên hành nghề phải độc lập với khách hàng sử dụng dịch vụ đảm bảo.