CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KIỂM SOÁT RỦI RO HOẠT ĐỘNG TÍN DỤNG TÀI TRỢ XUẤT KHẨU TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. HOẠT ĐỘNG TÀI TRỢ XUẤT KHẨU CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Đặc điểm hoạt động tài trợ xuất khẩu của ngân hàng thương mại Hoạt động xuất nhập khẩu hàng hoá và dịch vụ đóng vai trò quan trọng trong hoạt động kinh tế quốc dân và ngày càng được mở rộng và phát triển. Ngay từ xa xưa, hoạt động này rất cần đến sự hỗ trợ của các ngân hàng.
Trong các hội chợ thương mại diễn ra ở thế kỷ 12, các ngân hàng đầu tiên thường giữ vai trò tổ chức trung gian trao đổi cần thiết, cho phép thực hiện các giao dịch giữa những người buôn bán với nhau từ khắp các khu vực châu Âu và bằng các đồng tiền khác nhau. Có thể nói, để một thương vụ thành công, bên cạnh vấn đề chất lượng, giá cả, thương hiệu của sản phẩm thì vấn đề tài chính phục vụ nó được đặt ra không kém phần quan trọng. Hoạt động xuất nhập khẩu càng phát triển thì các hình thức thanh toán cũng đa dạng và tất yếu dẫn tới sự đa dạng của các hình thức tài chính tài trợ xuất nhập khẩu. Mỗi một hình thức thanh toán đòi hỏi phải có một hình thức tài chính tương ứng, phục vụ nó và đảm bảo cho nó.
Ngược lại, hoạt động tài chính đối ngoại ngày càng được mở rộng bao nhiêu thì mối quan hệ thương mại càng được mở rộng bấy nhiêu. Chất lượng của hoạt động tài chính ngoại thương là cơ sở để tạo lòng tin cho bạn hàng trong thương mại, tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình lưu thông hàng hoá, tạo thêm sức mạnh cạnh tranh trên toàn thế giới. Tài trợ xuất nhập khẩu trực tiếp là tập hợp các biện pháp hoặc hình thức hỗ trợ về tài chính, trực tiếp tác động đến hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp, thông qua hai hình thức gồm hình thức cho vay ngắn, trung và dài hạn để tài trợ cho hoạt động xuất nhập khẩu nguyên vật liệu, hàng tiêu dùng, thay đổi công nghệ máy móc thiết bị và hình thức cung ứng dịch vụ về tiền tệ, tín dụng như các dịch vụ thanh toán quốc tế (L/C, nhờ thu), bảo lãnh, bao thanh toán (Hồ Trung Bửu, Đỗ Linh Hiệp, Ngô Hướng, 1999), (Lê Văn Tư, 2003). 9 Cùng với sự phát triển của ngoại thương và hệ thống ngân hàng, hoạt động tài trợ xuất nhập khẩu của ngân hàng thương mại phát triển ngày càng đa dạng và phong phú với các đặc điểm sau: - Tài trợ xuất nhập khẩu bao gồm hai hoạt động là tài trợ xuất khẩu và tài trợ nhập khẩu là hoạt động cung ứng vốn, bão lãnh nhằm hỗ trợ cho các doanh nghiệp hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực xuất nhập khẩu.
- Tài trợ xuất nhập khẩu thể hiện mối quan hệ giữa một bên là ngân hàng – bên đưa ra trợ giúp về tài chính và một bên là doanh nghiệp xuất nhập khẩu – bên cần trợ giúp. - Tài trợ xuất nhập khẩu là việc ngân hàng hỗ trợ về mặt tài chính cũng như cung cấp các phương tiện nhằm giúp đỡ các doanh nghiệp hoàn thành nghĩa vụ của mình khi tham gia vào hoạt động xuất nhập khẩu. Tài trợ xuất nhập khẩu đóng vai trò quan trọng đối với sự tồn tại và phát triển của ngoại thương cũng như đối với sự phát triển của đất nước. Vai trò đó được thể hiện qua các mặt sau: - Ngân hàng cho các doanh nghiệp vay để nhập khẩu máy móc, dây chuyền thiết bị hiện đại… nhằm hạ giá thành, nâng cao chất lượng hàng hóa từ đó tăng khả năng cạnh tranh.
- Giúp doanh nghiệp tồn tại đứng vững trong nền kinh tế thị trường, mở rộng sản xuất kinh doanh, đồng thời hoàn thành nghĩa vụ nộp thuế cho ngân sách nhà nước. - Tín dụng tạo điều kiện giúp các đơn vị tiểu thủ công nghiệp phát triển sản xuất, tăng nhanh sản lượng hàng hóa, đa dạng hóa các mặt hàng xuất khẩu. - Góp phần phục vụ chương trình, mục tiêu phát triển kinh tế của đất nước, mở rộng quan hệ đối ngoại với các nước trên thế giới. Hoạt động tài trợ xuất nhập khẩu đã được các ngân hàng thương mại khác triển khai từ rất lâu nhưng trong những năm gần đây hoạt động này lại được các ngân hàng chú ý đặc biệt và có khuynh hướng mở rộng hơn.
Mục đích của hoạt động tài trợ xuất khẩu nhằm đa dạng hóa, cung cấp thêm sản phẩm cho khách hàng, tăng trưởng dư nợ cho vay khách hàng doanh nghiệp, tăng trưởng lợi nhuận cho ngân hàng, mở ra một thị phần tiềm năng cho hoạt động kinh doanh của ngân hàng. 10 Rõ ràng, quá trình giao dịch ngoại thương đối với nhà xuất khẩu là toàn bộ diễn biến của thương vụ xuất khẩu từ lúc tìm kiếm đối tác, chào hàng, ký kết hợp đồng, thu mua, chuẩn bị hàng hóa đến khi giao hàng, lập chứng từ để được thanh toán và hoàn tất hợp đồng ngoại thương. Trong suốt quá trình này, nhà xuất khẩu cần đến tài trợ của ngân hàng để cho hoạt động được liên tục, không bị gián đoạn trong thời gian chờ tiền thanh toán từ mỗi thương vụ, (Nguyễn Thị Quy, 2012). Như vậy, hoạt động tài trợ xuất khẩu của ngân hàng có những đặc điểm sau: - Tài trợ xuất khẩu của ngân hàng là hình thức cho vay nhằm tài trợ cho hoạt động ngoại thương, kỳ hạn gắn liền với thời gian thực hiện hợp đồng kinh tế, đối tượng tài trợ là các doanh nghiệp xuất khẩu trực tiếp hoặc ủy thác, giá trị tài trợ thường ở mức vừa và lớn.
- Tài trợ xuất khẩu là một bộ phận tài trợ ngoại thương của ngân hàng. Đối tượng khách hàng được tài trợ xuất khẩu là các doanh nghiệp nhu cầu vốn tạm thời thiếu hụt trong quá trình kinh doanh xuất khẩu, nhất là đối với những khách hàng lớn có những hợp đồng xuất khẩu liên tục, thường có nhu cầu vốn ngay để có thể tiếp tục sản xuất kinh doanh bình thường. - Tài trợ xuất khẩu của ngân hàng thương mại bao hàm các hoạt động mang tính chất tài trợ của ngân hàng thương mại nhằm đáp ứng những nhu cầu đặc thù về tài chính và uy tín trong kinh doanh của các doanh nghiệp xuất nhập khẩu trong quá trình giao dịch ngoại thương. Như vậy, tài trợ xuất khẩu được hiểu là việc cung cấp khoản vay, chiết khấu, bảo lãnh, bao thanh toán để giúp doanh nghiệp thực hiện việc sản xuất, kinh doanh, chế biến hàng xuất khẩu.
Mục đích của khoản tài trợ này là đẩy mạnh sản xuất trong nước, khuyến khích xuất khẩu. Đây còn là một kênh tái tạo ngoại tệ để phục vụ hoạt động tài trợ nhập khẩu của ngân hàng. Các hình thức tài trợ xuất khẩu của ngân hàng thương mại Căn cứ vào phương thức thanh toán và tham khảo các hình thức cấp tín dụng cơ bản, tài chính quốc tế liên quan, (Lê Văn Tư, 2003), (Nguyễn Thị Quy, 2012), tài trợ xuất khẩu gồm có các loại hình sau: 1. Tài trợ xuất khẩu trên cơ sở phương thức thanh toán thư tín dụng 11 Cho vay tài trợ L/C xuất khẩu: Nhà xuất khẩu có thể dựa vào L/C đã được ngân hàng của nhà nhập khẩu phát hành để yêu cầu Ngân hàng phục vụ mình cấp một khoản tín dụng nhằm thực hiện thu mua nguyên vật liệu, sản xuất hàng hoá để xuất khẩu theo các điều khoản đã quy định của L/C.
Đây là một hình thức tài trợ rất phổ biến, vì phương thức L/C trong thanh toán là phương thức đảm bảo nhất, được sử dụng rộng rãi, mặt khác do kỹ thuật nghiệp vụ không phức tạp nên dễ dàng áp dụng. Quy trình cụ thể như sau: (1) (5) Nhà xuất khẩu Nhà nhập khẩu (10) (4) (6) (8) (2) (3) (9) Ngân hàng của nhà Ngân hàng của nhà xuất khẩu nhập khẩu (7) (Nguồn: Giáo trình TTQT) Sơ đồ 1.1: Quy trình tài trợ L/C xuất khẩu Giai đoạn (1), (2), (3), (4), (5): Nhà xuất khẩu và nhập khẩu sau khi thương thảo các điều khoản hợp đồng sẽ ký kết hợp đồng ngoại thương (dùng phương thức thanh toán là L/C). Nhà nhập khẩu đem hợp đồng ngoại thương đến ngân hàng của mình và yêu cầu phát hành L/C. Ngân hàng của nhà nhập khẩu gửi điện thông báo L/C đến cho ngân hàng của nhà xuất khẩu.
Ngân hàng của nhà xuất khẩu thông báo cho nhà xuất khẩu. Tại đây, nhà xuất khẩu sẽ yêu cầu ngân hàng cấp tín dụng cho mình để thu mua nguyên vật liệu, sản xuất hàng phục vụ cho việc xuất khẩu theo L/C. Ngân hàng sẽ tiếp nhận và hướng dẫn hồ sơ tài trợ, và làm thủ tục cần thiết để tài trợ cho khách hàng. Sau khi nhận được tiền tài trợ, nhà xuất khẩu tiến hành thu mua hàng sản xuất và xuất hàng cho nhà nhập khẩu.
Giai đoạn (6), (7), (8), (9), (10): Đồng thời nhà xuất khẩu gửi bộ chứng từ đến ngân hàng của mình yêu cầu chiết khấu để trả nợ tài trợ hoặc đợi báo có từ ngân hàng của nhà nhập khẩu để thanh toán nợ tài trợ. Ngân hàng của nhà xuất khẩu nhận, kiểm tra và chuyển bộ chứng từ cho ngân hàng của nhà nhập khẩu. Ngân hàng của nhà nhập khẩu thông báo bộ chứng từ đến cho nhà nhập khẩu, nhà nhập khẩu thanh toán (đối với L/C trả ngay)/ chấp nhận thanh toán 12 (L/C trả chậm), nhận bộ chứng từ để đi lấy hàng. Ngân hàng của nhà nhập khẩu trích tiền từ tài khoản của nhà nhập khẩu thanh toán tiền hàng cho đối tác.
Ngân hàng của nhà xuất khẩu nhận báo có, tiến hành thu nợ, lãi và phí tài trợ/chiết khấu. - Cho vay chiết khấu hoặc ứng trước chứng từ hàng xuất khẩu: để đáp ứng nhu cầu vốn, doanh nghiệp xuất khẩu sau khi giao hàng xong có thể thương lượng với ngân hàng thực hiện chiết khấu bộ chứng từ hoặc ứng trước tiền khi bộ chứng từ chưa được thanh toán. Như vậy, đối với nhà xuất khẩu, L/C không những là công cụ đảm bảo thanh toán mà còn là công cụ đảm bảo tín dụng. Chiết khấu bộ chứng từ xuất khẩu là hình thức ngân hàng tài trợ doanh nghiệp xuất khẩu thông qua việc mua lại hoặc cho vay trên cơ sở giá trị bộ chứng từ xuất khẩu hoàn hảo được người xuất khẩu trình.
Có hai hình thức chiết khấu gồm: + Chiết khấu miễn truy đòi (chiết khấu đóng): ngân hàng mua lại bộ chứng từ xuất khẩu hoàn hảo của nhà xuất khẩu. Giá mua sẽ thấp hơn giá trị bộ chứng từ, do ngân hàng tính trừ lại phí chiết khấu và thời gian cần thiết trung bình để đòi tiền người nhập khẩu nước ngoài.