CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUẢN TRỊ RỦI RO TÍN DỤNG CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VÀ PHÁP LUẬT VỀ QUẢN TRỊ RỦI TÍN DỤNG CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Những vấn đề lý luận về quản trị rủi ro tín dụng tại Ngân hàng thương mại 1. Khái quát về rủi ro tín dụng tại ngân hàng thương mại 1.1 Khái niệm rủi ro tín dụng tại ngân hàng thương mại Để hiểu được khái niệm quản trị rủi ro tín dụng, trước hết cần phải hiểu được khái niệm rủi ro tín dụng. Trong bất kỳ giai đoạn phát triển nào của xã hội, hoạt động tín dụng luôn là một trong những hoạt động cốt lõi mang lại nguồn thu lớn nhất của các ngân hàng.
Đến hết năm 2024, dữ liệu thống kê từ Ngân hàng Trung ương cho thấy tỷ lệ tổng số tiền cho vay so với tổng số tiền huy động đạt 78,89% (Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, 2024). Do đó, việc cung cấp tín dụng là một hoạt động cực kỳ quan trọng đối với bất kỳ ngân hàng hay tổ chức tài chính nào. Với các NHTM và tổ chức tài chính, khách hàng doanh nghiệp luôn là đối tượng chính mà họ hướng đến để CTD. Lượng tín dụng cấp cho khách hàng doanh nghiệp luôn chiếm tỷ trọng lớn nhất và cũng là hoạt động rủi ro nhất.
Bên cạnh đó hoạt động CTD cho khách hàng cá nhân cũng chiếm không ít phần trăm tổng doanh thu của NHTM đặc biệt là ở các chi nhánh nhỏ, phòng giao dịch. Lượng tín dụng của khách hàng cá nhân không nhiều nhưng phần rủi ro tiềm ẩn không kém phần khách hàng doanh nghiệp. Chính vì vậy cần đưa ra các biện pháp nhằm hạn chế rủi ro trong hoạt động CTD đồng thời cân bằng giữa áp lực phát triển và quản trị rủi ro tín dụng sau cho phù hợp với điều kiện phát triển kinh tế Việt Nam nói chung và NHTM Việt nam nói riêng. Trong lĩnh vực ngân hàng, khi nhắc đến RRTD có thể hiểu đơn giản rằng “RRTD là khả năng xảy ra tổn thất đối với nợ của Ngân hàng do khách hàng không có khả năng trả được một phần hoặc toàn bộ nợ của mình theo hợp đồng hoặc thỏa thuận với Ngân hàng.” 8 Trong bộ “17 nguyên tắc quản trị RRTD” của Basel II được Ủy ban Basel ban hành tháng 9 năm 2000 có đề cập: “ RRTD là khả năng bên vay nợ ngân hàng hặc bên đối tác không đáp ứng nghĩa vụ thanh toán theo các điều khoản đã thỏa thuận.” Theo cuốn Quản trị rủi ro ngân hàng (2010) của Joel Bessis, RRTD được hiểu là những tổn thất do khách hành không trả được nợ hoặc đó là sự giảm sút chất lượng tín dụng của những khoản vay.
Nguyễn Văn Tiến (2010) trong "Quản trị rủi ro trong kinh doanh ngân hàng" có đề cập đến RRTD phát sinh trong trường hợp ngân hàng không thu đủ được đầy đủ gốc là lãi khoản vay hoặc việc thanh toán nợ gốc và lãi không đúng kỳ hạn. Nếu tất cả các khoản đầu tư của ngân hàng được thanh toán đầy đủ cả gốc và lãi đúng hạn thì ngân hàng không phải chịu bất cứ RRTD nào. Trong trường hợp người vay tiền phá sản thì việc thu hồi gốc lãi tín dụng đầy đủ là không chắc chắn, do đó ngân hàng có thể gặp RRTD. Dưới góc độ pháp lý căn cứ theo điểm a khoản 24 Điều 2 của Thông tư 41/2016/TT- NHNN ngày 30 tháng 12 năm 2016 quy định tỷ lệ an toàn vốn đối với Ngân hàng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài: “Rủi ro tín dụng là rủi ro khách hàng không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện một phần hoặc toàn bộ nghĩa vụ trả nợ theo hợp đồng hoặc thỏa thuận với ngân hàng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài”.
Dù được tiếp cận và phân tích từ nhiều bình diện khác nhau trong hoạt động tài chính ngân hàng, từ góc độ vi mô của từng khoản vay đến bức tranh vĩ mô của toàn bộ danh mục tín dụng, thì rủi ro tín dụng vẫn luôn là mối quan tâm hàng đầu, bởi nó tác động trực tiếp đến sự an toàn vốn, hiệu quả kinh doanh và sự bền vững của toàn bộ hệ thống NH. Các quan niệm đều thống nhất về bản chất cốt lõi của rủi ro tín dụng chính là khả năng khách hàng vay vốn không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ nghĩa vụ trả nợ theo thỏa thuận với bên cho vay. RRTD luôn đi đôi với lợi nhuận. Lợi nhuận càng cao thì rủi ro càng lớn.
Trên thực tế, các ngân hàng hoạt động kinh doanh thu lợi nhuận dựa trên rủi ro phát sinh từ hoạt động đó. Ngân hàng chỉ quyết định cấp tín dụng cho khách hàng khi có sự thẩm định rủi ro vô cùng thấp, tuy nhiên không một ai có thể lường trước được rủi ro bởi rủi ro là khách quan không thể dự đoán. Chính vì điều này, công tác quản trị rủi ro tín dụng trở nên vô cùng quan trọng và là yếu tố sống còn đối với sự ổn định của mỗi ngân hàng 9 RRTD tiềm ẩn có thể được nhận diện qua các dấu hiệu tài chính, phi tài chính, cũng như các dấu hiệu trong quá trình xử lý thông tin tài chính và các dấu hiệu phi tài chính khác. - Dấu hiệu tài chính cho thấy rủi ro bao gồm sự suy giảm của các chỉ số thanh khoản, cấu trúc vốn không cân đối, xu hướng giảm của các chỉ số tiềm năng sinh lãi, và tình trạng dòng tiền âm kéo dài, gây khó khăn trong việc thanh toán chi phí và nợ vay.
- Các dấu hiệu phi tài chính liên quan đến hoạt động của NHTM và quá trình quản lý khách hàng vay. Cụ thể, có thể kể đến tình trạng số dư tiền gửi giảm sút, nợ vay của khách hàng gia tăng, tần suất vay vốn thường xuyên, nhu cầu vay vượt quá mức dự kiến ban đầu, và việc không thực hiện nghĩa vụ trả nợ gốc và lãi suất vay ngân hàng. Ngoài ra, những vấn đề nội tại trong hệ thống quản lý như sự khác biệt quan điểm giữa các nhân sự, bất đồng về phương pháp quản lý, thiếu kinh nghiệm ở đội ngũ quản lý, sự thay đổi nhân sự quản lý có thẩm quyền…, đều là những yếu tố tiềm ẩn rủi ro trong công tác quản lý khách hàng vay. - Dấu hiệu liên quan đến xử lý thông tin tài chính: các chỉ số tỷ lệ không cân bằng nợ, báo cáo tài chính không đầy đủ thiếu sát sao, hiệu quả kinh doanh thua lỗ.
- Các dấu hiệu phi tài chính khác liên quan đến khả năng kinh doanh của khách hàng vay bao gồm cơ sở kinh doanh xuống cấp, hoạt động kinh doanh suy giảm, tài sản đảm bảo hư hỏng, hoặc bản thân người vay gặp vấn đề bất lợi ảnh hưởng đến doanh nghiệp. Có nhiều dấu hiệu có thể nhận biết RRTD. Có thể nhận ra trước mắt nhưng có thể tiềm ẩn sâu trong mối quan hệ tín dụng, xuất hiện trong thời gian ngắn hay có khi chỉ chớm xuất hiện. Ví dụ một doanh nghiệp làm giả báo cáo tài chính kê khai doanh thu lợi nhuận cao để đạt điều kiện vay với số tiền cao.
Với sự giám sát, tìm hiểu đối tượng vay của các chuyên viên tín dụng phát hiện được rủi ro trước khi đồng ý giải ngân nên đã hủy hồ sơ tín dụng. Do đó phải vững kiến thức, kỹ năng, tìm hiểu sâu trước khi cấp hồ sơ tín dụng. Phân loại rủi ro tín dụng Dựa theo sơ đồ 1.1, căn cứ vào tính tổng thể, nguyên nhân phát sinh rủi ro , rủi ro được chia thành 03 nhóm: - Rủi ro giao dịch phát sinh trong quá trình thực hiện giao dịch và xét duyệt hồ sơ vay vốn, cũng như đánh giá nhu cầu vay của khách hàng. Cụ thể, bao gồm rủi ro lựa chọn là những rủi ro liên quan đến quá trình đánh giá phân tích tín dụng; rủi ro bảo đảm là những rủi ro phát sinh từ các tiêu chuẩn đảm bảo trong hợp đồng cho vay, các TSBD, chủ thể, người bảo lãnh, cách thức đảm bảo hay giá trị TSBD bị giảm sút, không còn tồn tài.; rủi ro nghiệp vụ liên quan đến quá trình công tác quản lý hoạt động cho vay, bao gồm cả việc đánh giá thực hiện quy trình thủ tục cho vay.
- Rủi ro tác nghiệp là những nguy cơ tổn thất do cán bộ, chuyên nhân viên Ngân hàng , quá trình xử lý không đầy đủ hoặc do các yếu tố bên ngoài tác động đến hoạt động ngân hàng - Rủi ro danh mục, bao gồm rủi ro nội tại và rủi ro tập trung, là những nguy cơ xuất phát từ các giới hạn và đặc điểm của danh mục cho vay NH. Trong đó rủi ro nội tại xuất phát từ đặc điểm hoạt động hoặc đặc điểm sử dụng vốn của khách hàng vay. Khi phân bổ không hợp lý khoản vay ở một lĩnh vực, ngành nghề hay địa đỉa không hợp lý có thể gây ra rủi ro tập trung. Trên thực tế khi ngân hàng tập trung vốn vay cho quá nhiều đối tượng khách hàng hay doanh nghiệp trong cùng một ngành, một lĩnh vực sẽ hình thành nên một loại hình cho vay cao, gây rủi ro lớn cho không chỉ phía Ngân hàng mà còn cho đối tượng vay.
Căn cứ theo mức độ tổn thất, năng lực trả nợ của khách hàng, có các loại RRTD sau: - Khả năng trả nợ của bên vay không được đảm bảo: khi thiết lập mối quan hệ tín dụng, bên cho vay ( NHTM ) và bên vay ( khách hàng ) cùng thỏa thuận thời hạn thu hồi nợ, lãi nợ tuy nhiên đến thời hạn theo khế ước bên cho vay không thu lai được vốn đã cho vay. 11 - Rủi ro mất khả năng chi trả: chính là khả năng trả nợ đang dần yếu đi, rủi ro về mặt thời gian trả nợ. Kéo dài thời gian sẽ chuyển biến thành nợ quá hạn, nợ xấu dẫn đến tình huống có sự can thiệp của pháp luật xử lý TSBĐ theo khế ước nếu khách vay không tiếp tục hoàn trả lãi. Rủi ro này làm tăng chi phí đòi nợ khó đòi, tăng chi phí quản lý TSBĐ và giảm lợi nhuận do các khoản nợ dự phòng gia tăng để bù đắp những khoản vốn mất đi.
- Rủi ro không giới hạn ở hoạt động cho vay là những rủi ro liên quan đến bảo lãnh, cam kết, cho vay thị trường liên ngân hàng tài trợ … - Rủi ro đọng vốn xảy ra khi ngân hàng chưa thu hồi được vốn vay, gây ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng vốn. Có thể lấy ví dụ rằng một NH thu hồi không đủ các khoản nợ đáo hạn trong thời gian khách hàng rút tiền mặt nhiều, điều này dẫn đến việc thanh toán của ngân hàng gặp khó khăn.
