Khảo sát thành phần hóa học phân đoạn Et96.1-4 của cao methanol điều chế từ rễ cây Dương đầu, Olax imbricata

Khóa luận khảo sát thành phần hóa học rễ cây dương đầu Olax imbricata - ĐH Sư phạm Kỹ thuật TP.HCM

• Tác giả: Phạm Thành Lợi
• Người hướng dẫn: PGS. Võ Thị Ngà
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Công nghệ kỹ thuật hóa học
• Đề tài: Khảo sát thành phần hóa học phân đoạn Et96.1-4 của cao methanol điều chế từ rễ cây Dương đầu, Olax imbricata
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan về rễ cây dương đầu Olax imbricata trong nghiên cứu

Dương đầu là loài thực vật dây leo gỗ thuộc họ Olacaceae. Cây mọc hoang dã tại nhiều vùng đồi núi Việt Nam, đặc biệt là tỉnh Phú Yên. Dân gian thường dùng thân và rễ cây để thanh nhiệt, giảm đau, tiêu độc. Các nghiên cứu hóa học hiện đại phát hiện rễ cây chứa nhiều hoạt chất tự nhiên quý giá. Nhóm chất phenolic, flavonoid, terpenoid và steroid chiếm tỷ lệ đáng kể trong loài này. Nghiên cứu thực nghiệm thu gom 50 kg rễ tươi tại Phú Yên. Quá trình làm sạch, phơi khô tạo ra 7 kg bột thô tiêu chuẩn. Bột rễ trải qua chiết hồi lưu với dung môi ethanol ở nhiệt độ phòng. Quá trình này đem lại 1,5 kg cao chiết thô ban đầu. Việc khảo sát sâu mở ra cơ sở khoa học chứng minh giá trị y học cổ truyền. Từng phân đoạn chiết xuất phản ánh sự đa dạng phân tử độc đáo của dược liệu. Nguồn nguyên liệu tự nhiên này hứa hẹn ứng dụng rộng rãi trong y dược và chăm sóc sức khỏe.

1.1. Đặc điểm thực vật học của loài Olax imbricata

Cây dương đầu mang danh pháp hai phần Olax imbricata Roxb. Cây thuộc chi Olax, bộ Santalales, giới thực vật. Đây là loài cây bụi trườn hoặc thân leo hóa gỗ sống lâu năm. Thân cây phân nhánh nhiều, cành non thường nhẵn và mềm dẻo. Lá mọc so le, phiến lá hình mác hoặc bầu dục dài. Rễ cây cắm sâu vào lòng đất, phát triển mạnh ở vùng nhiệt đới ẩm. Vỏ rễ có màu nâu sẫm, chất gỗ bên trong cứng và dai. Bộ phận rễ tích lũy hàm lượng hợp chất chuyển hóa thứ cấp rất cao. Nhiều tài liệu y học bản địa ghi nhận tác dụng kháng viêm và giải nhiệt từ rễ. Hệ sinh thái rừng duyên hải miền Trung cung cấp điều kiện đất đai lý tưởng cho loài cây phát triển thuận lợi.

1.2. Giá trị y dược học cổ truyền từ rễ dược liệu

Y học cổ truyền phương Đông ghi nhận cây dương đầu như vị thuốc quý. Phần rễ thường thu hoạch vào mùa khô để bảo đảm dược tính. Thầy thuốc dân gian dùng rễ sắc nước uống hỗ trợ điều trị đau nhức xương khớp. Dược liệu còn phát huy hiệu quả hỗ trợ kháng khuẩn, làm lành vết loét ngoài da. Nước sắc từ rễ tạo cảm giác đắng nhẹ, tính bình, quy vào kinh can thận. Người dân vùng biển Phú Yên kết hợp rễ dương đầu với các cây thuốc nam khác. Bài thuốc phối hợp giúp tăng cường tuần hoàn máu, hỗ trợ hạ men gan. Khảo sát hiện đại cung cấp bằng chứng thực nghiệm cho kinh nghiệm lưu truyền dân gian. Tiềm năng ứng dụng lâm sàng của loài cây này vẫn rất phong phú.

II. Khó khăn khi phân tích rễ cây dương đầu Olax imbricata

Phân lập hợp chất từ rễ cây chứa đựng nhiều thách thức kỹ thuật phức tạp. Cao thô chiết xuất từ rễ cây dương đầu tồn tại vô số tạp chất. Thành phần cao chứa sáp thực vật, diệp lục, nhựa cây và đường tự do. Ma trận mẫu phức tạp gây cản trở mạnh mẽ cho các thiết bị phân tích hiện đại. Độ phân cực giữa các phân tử hữu cơ trong rễ chênh lệch rất nhỏ. Hiện tượng chồng chéo tín hiệu phổ diễn ra liên tục trên sắc ký lớp mỏng. Nhiều hợp chất chỉ tồn tại ở nồng độ cực thấp trong khối lượng sinh khối lớn. Dung môi hòa tan cần được tuyển chọn kỹ nhằm tránh thất thoát hoạt chất. Quá trình chiết lỏng - lỏng với n-hexane và methanol đòi hỏi kiểm soát áp suất nghiêm ngặt. Phân đoạn cao methanol chứa đến 750 gram chất rắn đậm đặc nhiều cấu tử liên kết. Việc tách rời các phân đoạn tương tự nhau tiêu tốn thời gian và dung môi tinh khiết.

2.1. Độ phức tạp của cao chiết thô methanol

Cao chiết methanol từ rễ dược liệu chứa hỗn hợp đa thành phần phức tạp. Hàm lượng 750 gram cao thô lưu giữ cả hợp chất phân cực và trung bình. Sự hiện diện của các nhóm phenolic glycoside làm tăng độ nhớt của dịch chiết. Các hợp chất hữu cơ dễ bị biến tính dưới tác động của nhiệt độ cao. Hiện tượng oxy hóa nhanh chóng làm giảm độ tinh khiết của mẫu thử nghiệm. Quá trình bay hơi dung môi dưới áp suất thấp sinh ra cặn keo khó tan. Hỗn hợp cao đòi hỏi quy trình tiền xử lý cẩn thận trước khi đưa lên cột sắc ký. Kỹ thuật viên phải thử nghiệm nhiều hệ dung môi để tìm điều kiện tách tối ưu.

2.2. Hiện tượng trùng lặp và thất thoát hoạt chất

Thất thoát hoạt chất trong sắc ký điều chế là vấn đề thường trực. Nhiều hợp chất có thời gian lưu rất gần nhau trên cột silica gel. Việc phân đoạn thủ công dễ khiến các chất mục tiêu bị lẫn vào nhau. Phân tích thực tế cho thấy mẫu OI3 và OI4 ban đầu thu được ở hai lọ riêng. Kết quả kiểm tra phổ sau đó chứng minh hai mẫu này là một chất duy nhất. Khối lượng mẫu Et96.4 thu hồi chỉ đạt vỏn vẹn 0,2875 gram chất rắn. Lượng mẫu quá nhỏ gây rủi ro thất thoát trong quá trình lọc màng PTFE 0,22 µm. Mọi thao tác rung siêu âm và pha loãng đều cần độ chuẩn xác tuyệt đối.

III. Phương pháp phân lập rễ cây dương đầu Olax imbricata chuẩn hóa

Quy trình nghiên cứu áp dụng phối hợp nhiều kỹ thuật sắc ký tiên tiến. Mẫu cao methanol ban đầu được dẫn qua cột sắc ký Diaion HP-20. Pha động sử dụng hệ dung môi ethanol - nước với gradient nồng độ biến thiên. Dung môi acetone được bơm qua cột nhằm xả sạch toàn bộ phân đoạn dính bám. Phân đoạn Et96 có khối lượng 45,47 gram được chọn lọc để tinh chế tiếp. Quá trình sắc ký cột liên tiếp tạo ra các tiểu phân đoạn nhỏ hơn. Kỹ thuật sắc ký lỏng hiệu năng cao HPLC phân tích định hướng chuẩn xác thời gian rửa giải. Thiết bị sắc ký điều chế Pure C-830 Prep BUCHI thực hiện phân tách trên cột RP-18. Pha động đẳng dòng chứa acetonitrile và nước theo tỷ lệ 75:25 thể tích. Acid formic 0,1% được bổ sung vào hệ dung môi giúp ổn định dạng ion phân tử. Tín hiệu hấp thụ ghi nhận song song qua hai kênh bước sóng UV 203 nm và 254 nm. Nhờ vậy, bốn phân đoạn đơn chất tinh khiết có độ sạch vượt mốc 95% nhanh chóng được phân lập.

3.1. Kỹ thuật sắc ký điều chế HPLC pha đảo

Sắc ký điều chế HPLC pha đảo RP-18 là công cụ phân tách quyết định. Cột có kích thước 250 x 4,6 mm với hạt nhồi kích cỡ 5 µm. Hệ dung môi ACN:H2O tỷ lệ 75:25 có thêm 0,1% acid formic vận hành rất ổn định. Dung dịch mẫu được lọc cẩn thận qua màng lọc PTFE 0,22 µm trước khi tiêm. Đầu dò UV-PDA ghi nhận các đỉnh pic sắc nét tại thời gian lưu tương ứng. Mẫu cao Et96.4 xuất hiện pic chủ đạo tại phút thứ 13 trên sắc ký đồ. Mẫu cao gộp OI96-3M phân tách rõ ràng ba đỉnh pic riêng biệt. Kỹ thuật viên thu gom dịch rửa giải theo từng phân đoạn thể tích định trước. Lượng dung môi sau đó được thu hồi triệt để ở nhiệt độ thấp.

3.2. Phương pháp xác định cấu trúc phổ hiện đại

Các hợp chất phân lập được giải mã cấu trúc thông qua hệ thống quang phổ hiện đại. Phương pháp phổ khối lượng phân giải cao LC-MS xác định chính xác khối lượng phân tử. Kỹ thuật cộng hưởng từ hạt nhân một chiều gồm phổ 1H-NMR và 13C-NMR cung cấp khung carbon cơ bản. Kỹ thuật phổ hai chiều gồm COSY, HSQC và HMBC giúp ghép nối vị trí liên kết hóa học. Mối tương quan giữa các proton và carbon cho phép xác định chính xác vị trí liên kết đôi và ba. Toàn bộ tín hiệu dịch chuyển hóa học được so sánh đối chiếu với dữ liệu quốc tế. Độ tinh khiết của các chất sau phân tích phổ đều đạt mức trên 95%.

IV. Ứng dụng kết quả nghiên cứu rễ cây dương đầu Olax imbricata

Khảo sát thành phần hóa học rễ cây dương đầu mang lại kết quả khoa học mang tính bước ngoặt. Bốn hợp chất tinh khiết OI1, OI2, OI3 và OI4 đã được phân lập thành công. Đáng chú ý, hợp chất OI3 và OI4 có cấu trúc trùng khớp với khối lượng tương ứng 201,8 mg và 116,4 mg. Dữ liệu phổ phân giải xác nhận OI3 chính là (E)-nonadec-7-en-9-ynoic acid. Đây là lần đầu tiên hợp chất acid béo axetylenic đặc biệt này được phát hiện từ rễ loài Olax imbricata. Khám phá mới khẳng định sự phong phú về chất chuyển hóa thứ cấp của chi thực vật Olax tại Việt Nam. Các hợp chất béo chưa bão hòa chứa liên kết ba thường biểu hiện hoạt tính kháng nấm, kháng viêm và ức chế tế bào ác tính mạnh mẽ. Kết quả đề tài cung cấp nguồn dữ liệu phổ chuẩn mực phục vụ tra cứu kiểm nghiệm dược liệu. Đây là tiền đề vững chắc cho việc thiết kế các công thức thuốc mới từ nguồn cây cỏ bản địa.

4.1. Định danh thành công hợp chất OI3 mới

Hợp chất OI3 đánh dấu thành tựu nghiên cứu thực nghiệm nổi bật nhất. Sau khi tinh chế bằng HPLC điều chế, chất thu được dưới dạng dầu sệt màu vàng nhạt. Khối lượng phân lập tương đối lớn lên tới hơn 200 miligam. Phổ 1H-NMR và 13C-NMR kết hợp phổ HMBC chỉ ra sự tồn tại của liên kết đôi trans và một liên kết ba liên hợp. Phổ khối LC-MS xác nhận chính xác công thức phân tử là (E)-nonadec-7-en-9-ynoic acid. Cấu trúc hóa học này hoàn toàn tương đồng giữa hai phân đoạn tách rời OI3 và OI4. Việc công bố hợp chất này bổ sung dữ liệu quan trọng cho cơ sở dữ liệu hóa thực vật học thế giới.

4.2. Định hướng phát triển dược phẩm từ chiết xuất rễ

Thành công trong phân lập rễ dương đầu mở ra nhiều hướng khai thác thương mại và trị liệu. Các dẫn xuất acid béo axetylenic có tiềm năng ức chế enzyme gây viêm rất mạnh. Dược chất từ rễ cây có thể phát triển thành sản phẩm kem bôi ngoài da hỗ trợ điều trị vảy nến và nấm da. Ngoài ra, việc tiêu chuẩn hóa quy trình chiết xuất giúp tạo nguồn nguyên liệu ổn định cho thực phẩm chức năng. Các viện nghiên cứu y sinh có thể tiến hành thử nghiệm độc tính tế bào và thử nghiệm in vivo tiếp theo. Việc khai thác bền vững cần song hành với bảo tồn nguồn gen thực vật tại các tỉnh Nam Trung Bộ.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong y học cổ truyền Việt Nam và nhiều quốc gia châu Á, các loài thực vật dược liệu giữ vai trò quan trọng trong việc phòng ngừa, hỗ trợ điều trị bệnh và là nguồn nguyên liệu tự nhiên giá trị cho công tác sàng lọc các hợp chất có hoạt tính sinh học. Chi Olax (họ Olacaceae) là một nhóm thực vật nhiệt đới đã được ghi nhận chứa nhiều nhóm hoạt chất thứ cấp đa dạng như saponin triterpenoid, flavonoid, phenolic acid và dẫn xuất terpenoid với các tác dụng sinh học như kháng viêm, chống oxy hóa, hỗ trợ điều hòa đường huyết và gây độc tế bào ung thư.

Loài Olax imbricata Roxb. (thường gọi là cây Dương đầu, cát lồi, mao trật) phân bố tự nhiên tại các vùng đồi cát ven biển miền Trung Việt Nam, đặc biệt tại các tỉnh Phú Yên, Khánh Hòa, Ninh Thuận. Theo kinh nghiệm dân gian, rễ của cây thường được sử dụng dưới dạng thuốc sắc để thanh nhiệt, giải độc và hỗ trợ điều trị các chứng rối loạn tiêu hóa, đường huyết. Một số nghiên cứu bước đầu ghi nhận chiết xuất từ rễ cây này có khả năng ức chế enzyme $\alpha$-glucosidase, kháng viêm và chống oxy hóa. Tuy nhiên, các dẫn liệu hóa học chi tiết về từng phân đoạn phân cực trung bình và kém phân cực của loài này vẫn còn hạn chế. Nhằm tiếp tục làm sáng tỏ thành phần hóa học thứ cấp, đề tài "Khảo sát thành phần hóa học phân đoạn Et96.1-4 của cao methanol điều chế từ rễ cây Dương đầu, Olax imbricata" được thực hiện.

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài gồm hai nhiệm vụ cụ thể:

1. Khảo sát thành phần hóa học phân đoạn Et96.1-4 của cao methanol điều chế từ rễ cây Dương đầu (Olax imbricata).
2. Xác định cấu trúc các hợp chất tinh khiết phân lập được từ phân đoạn này bằng các phương pháp phổ hiện đại.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng: Phân đoạn Et96.1-4 thu nhận từ cao methanol của rễ cây Dương đầu (Olax imbricata Roxb.), họ Olacaceae.
• Nguồn gốc mẫu: Rễ cây được thu hái tại khu công nghiệp Hòa Hiệp Nam, thị xã Đông Hòa, tỉnh Phú Yên vào tháng 8 năm 2020, được giám định thực vật học bởi ông Hoàng Xuân Lâm (Công ty Nghiên cứu và Sản xuất Dược liệu Miền Trung). Mẫu tiêu bản thực vật được ký hiệu UTE-A002 và lưu giữ tại Khoa Công nghệ Hóa học và Thực phẩm, Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh. Thời gian hoàn thành khóa luận vào tháng 7–8 năm 2025.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp thực nghiệm

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết hóa học các hợp chất thiên nhiên và hóa học thực vật chi Olax, tập trung vào việc tách chiết, tinh chế và giải mã cấu trúc phân tử:

• Khung phân loại và hợp chất tự nhiên: Cây Dương đầu (Olax imbricata) thuộc chi Olax, họ Olacaceae, bộ Santalales. Tổng quan văn hiến ghi nhận chi này chứa các hợp chất saponin khung oleanane (như olaxoside, spergulacin), dẫn xuất flavonoid glycoside (olamannoside A–D, quercetin, kaempferol), các acid béo acetylenic mạch dài (santalbic acid, exocarpic acid, (E)-henicos-7-en-9-ynoic acid), phenolic glycoside và sesquiterpenoid tropolone (olaximbriside A–D).
• Phương pháp chiết tách và phân đoạn hóa học:
  • Chiết xuất hồi lưu nguyên liệu bột rễ khô bằng ethanol (EtOH 96%) ở nhiệt độ phòng.
  • Chiết phân bố lỏng - lỏng với các dung môi có độ phân cực tăng dần: n-hexane và methanol (MeOH).
  • Sắc ký cột (SKC) hấp phụ trên nhựa trao đổi ion Diaion HP-20, giải ly bằng hệ dung môi EtOH:$\text{H}_2\text{O}$ với tỷ lệ giảm dần độ phân cực (20:80 đến 1:0), sau đó xả cột bằng acetone.
  • Sắc ký cột pha thường sử dụng chất hấp phụ silica gel với hệ dung môi n-hexane:dichloromethane (DCM) và dichloromethane:ethyl acetate (DCM:EtOAc).
  • Sắc ký lớp mỏng (SKLM) trên bản mỏng TLC Silica gel 60 $\text{F}_{254}$ Aluminium ($250,\mu\text{m}$), khảo sát trên hai hệ dung môi: chloroform 100% và n-hexane:chloroform (6:4, v/v). Hiện màu bằng đèn UV ở bước sóng 254 nm, 365 nm và dung dịch thuốc thử $\text{H}_2\text{SO}_4$/Vanilin kết hợp gia nhiệt.
• Phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC):
  • HPLC phân tích: Thiết bị Agilent LC 1260 tích hợp đầu dò chuỗi diode DAD (UV-PDA), sử dụng cột pha đảo Silica gel RP-18 ($250 \times 4{,}6,\text{mm}$, kích thước hạt $5,\mu\text{m}$). Pha động gồm kênh A (acetonitrile - ACN loại phân tích) và kênh B ($\text{H}_2\text{O}$ cất 2 lần thêm 0,1% acid formic). Khảo sát ở hai chế độ: gradient nồng độ (60% đến 80% ACN trong 30 phút) và đẳng dòng (ACN:$\text{H}_2\text{O}$ 75:25, v/v trong 35 phút), tốc độ dòng 1 mL/phút, thể tích tiêm $30,\mu\text{L}$, bước sóng phát hiện tại 203 nm và 254 nm.
  • HPLC điều chế: Thiết bị Pure C-830 Prep (BUCHI Pure Advance), cột RP-18 ($250 \times 4{,}6,\text{mm}$, $5,\mu\text{m}$), vận hành chế độ đẳng dòng với hệ pha động ACN:$\text{H}_2\text{O}$ bổ sung 0,1% acid formic tỷ lệ 75:25 (v/v) nhằm thu hồi các chất tinh khiết.
• Phương pháp phổ học xác định cấu trúc:
  • Phổ cộng hưởng từ hạt nhân 1D-NMR ($^1\text{H}$-NMR, $^{13}\text{C}$-NMR) và 2D-NMR (COSY, HSQC, HMBC) đo trên thiết bị phân giải cao tần số 600 MHz (Thụy Sĩ) tại Viện Hóa học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam.
  • Phổ khối lượng phân giải cao (HRESIMS) và LC-MS thực hiện trên hệ thống X500R QTOF (Mỹ) để xác định khối lượng phân tử chính xác và suy luận công thức phân tử.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở dữ liệu về thực vật học, thành phần hóa học và tác dụng sinh học của chi Olax và loài Olax imbricata:

• Đặc điểm thực vật học: Cây Dương đầu là loài cây bụi thấp hoặc dây leo gỗ hóa sống lâu năm, thích nghi tốt với vùng đất cát khô nóng, đất đồi cằn cỗi ven biển miền Trung Việt Nam.
• Thành phần hóa học: Tổng quan thống kê 5 nhóm hợp chất tự nhiên chính đã được các nhóm nghiên cứu trong và ngoài nước công bố từ chi Olax:
  • Saponin: 12 dẫn xuất triterpenoid oleanane mang các mạch đường glucose, glucuronic acid, rhamnose (điển hình như olaxoside, spergulacin).
  • Flavonoid: 23 hợp chất phân lập từ lá và thân của O. mannii, O. nana (gồm olamannoside A–D, quercetin, kaempferol, rutin, (+)-afzelechin).
  • Hợp chất béo và acid hữu cơ: Các acid béo acetylenic mạch dài không phổ biến như santalbic acid, exocarpic acid, octadec-9,11-diynoic acid, $(E)$-henicos-7-en-9-ynoic acid và dẫn xuất glycerol.
  • Hợp chất phenolic: 5 glycoside phenolic đặc trưng phân lập từ rễ O. imbricata (như leonuriside A và các dẫn xuất benzoyl glucopyranose).
  • Terpenoid và steroid: Dẫn xuất sesquiterpenoid tropolone (olaximbriside A–D), triterpenoid khung ursane và oleanane (rhoiptelenol, glutinol, oleanolic acid), $\beta$-sitosterol và phytol.
• Hoạt tính sinh học và công dụng dân gian: Rễ và thân cây được sử dụng trong dân gian điều trị sốt, viêm gan, tiêu hóa kém, đau nhức xương khớp. Dược lý hiện đại chứng minh các dịch chiết và hoạt chất thuộc chi Olax có tác dụng chống oxy hóa, kháng khuẩn đối với các chủng Gram (+) và Gram (-), hạ đường huyết, ức chế enzyme $\alpha$-glucosidase và gây độc tế bào ung thư (dòng MCF-7, HepG2, LU, HeLa).

Chương 2: Phương pháp nghiên cứu và thực nghiệm

Chương 2 mô tả chi tiết quy trình chuẩn bị nguyên liệu, phân đoạn kế thừa qua nhiều khóa nghiên cứu và các thao tác phân lập:

• Chuỗi phân đoạn kế thừa:
  1. Khóa K2017: 50 kg rễ tươi Phú Yên sau xử lý, phơi khô thu được 7 kg bột thô; chiết hồi lưu với ethanol thu được 1,5 kg cao EtOH thô; chiết phân bố thu được 600,0 g cao n-hexane và 750,0 g cao MeOH.
  2. Khóa K2018: Sử dụng 600,0 g cao MeOH qua sắc ký cột Diaion HP-20, giải ly bằng hệ EtOH:$\text{H}_2\text{O}$ (20:80 đến 1:0) và acetone, thu 6 phân đoạn gồm: Et20, Et40, Et60, Et80, Et96 (45,47 g) và Ace.
  3. Khóa K2019: Tiến hành sắc ký cột silica gel trên phân đoạn Et96 (45,47 g) qua 4 cấp cột liên tiếp:
     • Et96 tách thành 6 phân đoạn: OI96.1 đến OI96.6.
     • Phân đoạn OI96.4 (8,43 g) tách thành 9 phân đoạn: OI96.4.1 đến OI96.4.9.
     • Phân đoạn OI96.4.4 (2,1814 g) tách thành 6 phân đoạn: OI96.4.4.1 đến OI96.4.4.6.
     • Phân đoạn OI96.4.4.6 (1,2369 g) tách thành 8 phân đoạn: OI96.4.4.6.1 đến OI96.4.4.6.8.
• Thực nghiệm khóa luận hiện tại:
  • Kế thừa 4 phân đoạn cuối có ký hiệu mã hóa nội bộ lần lượt là OI96.4.4.6.4, OI96.4.4.6.5, OI96.4.4.6.6 và OI96.4.4.6.8; quy ước thành các mẫu: Et96.1 (0,1790 g), Et96.2 (0,1477 g), Et96.3 (0,1503 g) và Et96.4 (0,2765 g).
  • Khảo sát SKLM nhằm đánh giá sơ bộ độ sạch và sự phân bố vết chất.
  • Phân tích HPLC đầu dò UV-PDA ở chế độ gradient và đẳng dòng để định vị peak mục tiêu và thời gian lưu.
  • Chuẩn bị mẫu chạy HPLC điều chế: Pha mẫu nồng độ xác định trong dung môi ACN:$\text{H}_2\text{O}$ (75:25, v/v) có 0,1% acid formic, siêu âm 5–10 phút, lọc qua màng PTFE $0{,}22,\mu\text{m}$.

Mẫu phân đoạn	Khối lượng ban đầu (g)	Số peak chính trên HPLC phân tích ($t_R$, phút)	Hướng xử lý mẫu điều chế
Et96.1	0,1790	3 peak chính (khoảng 13, 14, 17)	Gộp thành mẫu OI96-3M
Et96.2	0,1477	3 peak chính (khoảng 13, 14, 17)	Gộp thành mẫu OI96-3M
Et96.3	0,1503	3 peak chính (khoảng 13, 14, 17)	Gộp thành mẫu OI96-3M
Et96.4	0,2765	1 peak chính (khoảng 13)	Xử lý điều chế độc lập

Chương 3: Kết quả và bàn luận

Chương 3 trình bày các kết quả phân tách sắc ký và dữ liệu chứng minh cấu trúc hóa học:

• Kết quả SKLM và HPLC phân tích: Bản mỏng SKLM cho thấy các mẫu cho đáp ứng tách tốt nhất trên hệ dung môi n-hexane:chloroform (6:4, v/v). Sắc ký đồ HPLC phân tích với đầu dò UV-PDA xác nhận tính tương đồng về thành phần giữa ba mẫu Et96.1, Et96.2 và Et96.3 khi đều xuất hiện ba mũi sắc ký chính tại các thời gian lưu tương ứng khoảng 13, 14 và 17 phút. Nhóm nghiên cứu đã gộp ba phân đoạn này thành mẫu chung OI96-3M (tổng khối lượng 0,4770 g hòa tan trong 15 mL pha động) nhằm tăng lượng mẫu nạp và tối ưu hóa hiệu suất tinh chế. Mẫu Et96.4 (0,2765 g hòa tan trong 10 mL) chỉ chứa một mũi chính ở $t_R \approx 13$ phút nên được sắc ký điều chế riêng biệt.
• Kết quả HPLC điều chế và độ tinh sạch:
  • Từ mẫu OI96-3M, phân lập được ba hợp chất ký hiệu OI1, OI2 và OI3.
  • Từ mẫu Et96.4, phân lập được hợp chất ký hiệu OI4.
  • Sắc ký đồ HPLC kiểm tra độ tinh sạch của cả bốn hợp chất đều thể hiện một mũi đơn đối xứng, đạt độ tinh khiết trên 95%, đáp ứng tiêu chuẩn để đo quang phổ xác định cấu trúc.
• Xác định cấu trúc hóa học:
  • Hợp chất OI3 và OI4: Phân tích so sánh dữ liệu phổ cộng hưởng từ hạt nhân $^1\text{H}$-NMR và $^{13}\text{C}$-NMR cho thấy toàn bộ độ dịch chuyển hóa học ($\delta$), hình dạng chẻ mũi và hằng số ghép ($J$) của OI3 và OI4 hoàn toàn trùng khớp nhau, chứng minh hai ký hiệu mẫu này là cùng một chất.
  • Dữ liệu phổ 1D-NMR, 2D-NMR (COSY, HSQC, HMBC) kết hợp khối phổ LC-MS xác định cấu trúc của OI3 là $(E)$-nonadec-7-en-9-ynoic acid (công thức phân tử chứa một nối đôi dạng trans cấu hình $E$ tại vị trí C-7 liên hợp với một nối ba tại vị trí C-9 trên mạch acid béo 19 carbon).
  • So sánh đối chiếu với dữ liệu phổ của hợp chất $(E)$-henicos-7-en-9-ynoic acid (ký hiệu hợp chất 39 từng được phân lập trước đây từ rễ loài này) cho thấy sự tương đồng cấu trúc vùng nối đôi - nối ba liên hợp và đầu carboxyl, chỉ khác biệt về chiều dài mạch alkyl no cuối mạch.
  • Các hợp chất OI1 (2,3 mg) và OI2 (2,7 mg) được ghi nhận độ tinh sạch và phổ sơ bộ, định hướng giải mã cấu trúc chi tiết ở các giai đoạn tiếp theo.

Ký hiệu hợp chất	Khối lượng phân lập (mg)	Mẫu nguồn gốc	Độ tinh sạch HPLC	Cấu trúc hóa học xác định
OI1	2,3	Mẫu gộp OI96-3M	> 95%	Đang trong giai đoạn khảo sát cấu trúc
OI2	2,7	Mẫu gộp OI96-3M	> 95%	Đang trong giai đoạn khảo sát cấu trúc
OI3	201,8	Mẫu gộp OI96-3M	> 95%	(E)-nonadec-7-en-9-ynoic acid
OI4	116,4	Phân đoạn Et96.4	> 95%	(E)-nonadec-7-en-9-ynoic acid (trùng với OI3)

---

Kết quả và đóng góp

Nghiên cứu đã hoàn thành việc khảo sát hóa học trên phân đoạn Et96.1-4 của cao methanol rễ cây Dương đầu (Olax imbricata), đạt được các kết quả cụ thể:

• Phân lập thành công 4 hợp chất tự nhiên đạt độ tinh sạch trên 95% bằng kỹ thuật HPLC điều chế pha đảo: OI1 (2,3 mg), OI2 (2,7 mg), OI3 (201,8 mg) và OI4 (116,4 mg).
• Xác minh bằng phổ NMR rằng OI3 và OI4 là cùng một hợp chất, nâng tổng khối lượng thu nhận của chất này lên 318,2 mg.
• Xác định chính xác cấu trúc hóa học của hợp chất OI3 là acid béo acetylenic: $(E)$-nonadec-7-en-9-ynoic acid dựa trên hệ thống dữ liệu phổ $^1\text{H}$-NMR, $^{13}\text{C}$-NMR, COSY, HSQC, HMBC và LC-MS.

Đóng góp khoa học và thực tiễn của đề tài:

• Đóng góp khoa học: Đây là công trình đầu tiên công bố việc phân lập và nhận danh thành công hợp chất (E)-nonadec-7-en-9-ynoic acid từ loài Olax imbricata. Kết quả này làm phong phú thêm dữ liệu hóa học về các acid béo acetylenic hiếm gặp trong tự nhiên, đồng thời bổ sung dẫn liệu phổ chuẩn cho chi Olax.
• Đóng góp thực tiễn: Thiết lập quy trình phân lập và làm sạch bằng HPLC điều chế sử dụng hệ dung môi đẳng dòng ACN:$\text{H}_2\text{O}$ (75:25, v/v) có bổ sung 0,1% acid formic. Quy trình cung cấp thông số kỹ thuật thực nghiệm tham khảo hữu ích cho việc tinh chế các hợp chất tự nhiên kém phân cực hoặc có hàm lượng vết từ dược liệu thực vật.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Căn cứ vào nội dung và phạm vi thực nghiệm được trình bày trong khóa luận, nghiên cứu có các hạn chế và hướng phát triển sau:

• Hạn chế:
  • Hai hợp chất OI1 (2,3 mg) và OI2 (2,7 mg) được phân lập với hàm lượng thấp, văn bản chưa hoàn thiện việc giải mã và xác định cấu trúc hóa học đầy đủ cho hai chất này.
  • Phạm vi khảo sát chỉ giới hạn trên 4 phân đoạn nhỏ (Et96.1 đến Et96.4) được kế thừa từ phân đoạn Et96, chưa mở rộng phân tích các phân đoạn sắc ký khác.
  • Đề tài tập trung thuần túy vào phân lập và giải phổ cấu trúc, chưa triển khai thử nghiệm sàng lọc hoạt tính sinh học (in vitro) đối với hợp chất (E)-nonadec-7-en-9-ynoic acid vừa thu nhận.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Tiếp tục đo phổ bổ sung và phân tích dữ liệu cấu trúc cho hai hợp chất OI1 và OI2.
  • Mở rộng quy mô chiết xuất từ rễ cây Dương đầu để thu nhận lượng lớn hơn hợp chất (E)-nonadec-7-en-9-ynoic acid.
  • Tiến hành thử nghiệm đánh giá hoạt tính sinh học của hợp chất tinh khiết, ưu tiên các thử nghiệm liên quan đến ức chế enzyme $\alpha$-glucosidase, kháng viêm, chống oxy hóa và độc tính tế bào ung thư theo định hướng hoạt tính của chi Olax.

---

Giá trị tham khảo

Tài liệu khóa luận có giá trị tham khảo chuyên môn đối với:

• Đối tượng: Sinh viên, học viên cao học, cán bộ nghiên cứu thuộc các chuyên ngành Công nghệ Kỹ thuật Hóa học, Hóa học các hợp chất thiên nhiên, Hóa dược và Dược liệu học.
• Nội dung tham khảo trọng tâm:
  • Phương pháp xây dựng chuỗi quy trình phân đoạn kế thừa từ lượng mẫu thô lớn (50 kg rễ tươi) qua nhiều hệ thống sắc ký cột (Diaion HP-20, Silica gel) đến các phân đoạn vi lượng.
  • Kinh nghiệm xử lý và gộp mẫu dựa trên đối chiếu sắc ký đồ HPLC phân tích đầu dò UV-PDA để tối ưu hóa việc phân tách trên hệ thống HPLC điều chế.
  • Phương pháp luận quy kết tín hiệu phổ 1D và 2D NMR để giải mã cấu trúc phân tử của nhóm acid béo chứa liên kết đôi và liên kết ba liên hợp.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Mẫu rễ cây Dương đầu trong nghiên cứu có xuất xứ từ đâu và được xử lý ban đầu ra sao?
Mẫu rễ cây Dương đầu (Olax imbricata Roxb.) được thu hái tại khu công nghiệp Hòa Hiệp Nam, huyện Đông Hòa, tỉnh Phú Yên vào tháng 8 năm 2020 (tiêu bản UTE-A002). Khối lượng ban đầu là 50 kg rễ tươi, sau khi làm sạch, phơi khô và xay nhỏ thu được 7 kg bột thô, tiếp tục chiết hồi lưu với ethanol để thu 1,5 kg cao EtOH thô.

2. Vì sao nhóm nghiên cứu lại gộp ba mẫu phân đoạn Et96.1, Et96.2 và Et96.3 thành mẫu OI96-3M trước khi chạy HPLC điều chế?
Khi khảo sát trên hệ thống HPLC phân tích đầu dò UV-PDA, sắc ký đồ của cả ba mẫu Et96.1, Et96.2 và Et96.3 đều thể hiện ba mũi hấp thu chính trùng nhau tại các thời gian lưu khoảng 13, 14 và 17 phút. Nhận định ba phân đoạn chứa các cấu tử tương đồng, nhóm đã gộp lại thành mẫu duy nhất OI96-3M (tổng 0,4770 g) nhằm tăng nồng độ mẫu nạp và tối ưu hóa hiệu quả tách trên cột điều chế.

3. Khóa luận đã phân lập được bao nhiêu hợp chất và chất nào được xác định cấu trúc hoàn chỉnh?
Nghiên cứu phân lập được 4 hợp chất ký hiệu OI1 (2,3 mg), OI2 (2,7 mg), OI3 (201,8 mg) và OI4 (116,4 mg). Trong đó, OI3 và OI4 được chứng minh trùng khớp hoàn toàn về dữ liệu phổ NMR (cùng là một chất) và được xác định cấu trúc hoàn chỉnh là (E)-nonadec-7-en-9-ynoic acid.

4. Điểm mới về mặt học thuật của hợp chất OI3 đối với loài Olax imbricata là gì?
Hợp chất (E)-nonadec-7-en-9-ynoic acid lần đầu tiên được phát hiện, phân lập và công bố từ rễ cây Dương đầu (Olax imbricata). Trước đó, rễ loài này mới chỉ được ghi nhận một acid béo tương tự có mạch 21 carbon là (E)-henicos-7-en-9-ynoic acid (hợp chất 39).

5. Điều kiện chạy sắc ký HPLC điều chế để thu nhận hợp chất tinh khiết trong nghiên cứu được thiết lập như thế nào?
Quá trình điều chế thực hiện trên hệ thống BUCHI Pure C-830 Prep, sử dụng cột silica gel RP-18 ($250 \times 4{,}6,\text{mm}$, $5,\mu\text{m}$), vận hành ở chế độ đẳng dòng với hệ pha động gồm acetonitrile và nước (thêm 0,1% acid formic) theo tỷ lệ thể tích 75:25 (v/v).

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Phạm Thành Lợi và Lê Hồ Chơn Duyên đã hoàn thành việc khảo sát thành phần hóa học phân đoạn Et96.1-4 của cao methanol điều chế từ rễ cây Dương đầu (Olax imbricata Roxb., họ Olacaceae) thu hái tại tỉnh Phú Yên. Bằng việc phối hợp sắc ký cột cổ điển và kỹ thuật HPLC điều chế pha đảo, đề tài đã phân lập thành công 4 hợp chất tinh khiết có độ sạch trên 95%, trong đó thu nhận 318,2 mg hợp chất acid béo acetylenic. Dựa trên các phương pháp phổ hiện đại (1D/2D-NMR và LC-MS), nghiên cứu đã xác định chính xác cấu trúc hóa học của hợp chất chính là (E)-nonadec-7-en-9-ynoic acid, ghi nhận lần đầu tiên sự có mặt của chất này trong loài Olax imbricata.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN 1.1 Giới thiệu cây Dương đầu, Olax imbricata Cây Dương đầu có tên khoa học là Olax imbricata Roxb.), thuộc họ Olacaceae, là một trong những loài cây mọc hoang phổ biến ở các khu vực rừng nhiệt đới châu Á. Dưới đây là hệ thống phân loại khoa học của loài cây này: [4] Bảng 1.1: Phân loại cây Dương đầu theo khoa học Hệ thống phân loại Tên khoa học Giới (Regnum) Plantae (Thực vật) Ngành (Divisio) Magnoliophyta (Ngành thực vật hạt kín) Lớp (Classis) Magnoliopsida (Lớp hai lá mầm) Bộ (Ordo) Santalales Họ (Familia) Olacaceae Chi (Genus) Olax Loài (Species) Olax imbricata Roxb. Tên gọi khác của cây bao gồm: Dương đầu, cát lồi, mao trật, tùy theo từng vùng miền. Cây Dương đầu (O.

imbricata) là loài cây bụi thấp hoặc dây leo gỗ hóa, sống lâu năm (Hình 1. Cây thường mọc hoang ở các vùng đất cát, đất đồi, ven rừng hoặc vùng có khí hậu khô nóng như các tỉnh ven biển miền Trung Việt Nam, đặc biệt là Phú Yên, Khánh Hòa, Ninh Thuận.1: Hình cây Dương đầu (O. imbricata) 1 Thân cây mảnh, phân nhiều nhánh, có thể bò hoặc leo dựa vào cây khác. Lá đơn, mọc so le, phiến lá hình trứng hay hình mác, đầu nhọn, gân lá nổi rõ (Hình 1.

Cây có hoa nhỏ màu trắng hoặc vàng nhạt, mọc thành cụm ở nách lá hoặc đầu cành. Quả hạch, nhỏ, màu lục khi non và chuyển nâu khi chín, chứa một hạt duy nhất.2: Các bộ phận của cây Dương đầu Cây có khả năng thích nghi tốt với điều kiện khí hậu khô hạn, đất nghèo dinh dưỡng, chịu được nắng nóng và thiếu nước. Mùa ra hoa và kết quả thường từ tháng 6 đến tháng 10 hàng năm. Nhờ sức sống mạnh, Dương đầu có thể được tìm thấy rộng rãi ở các khu rừng thứ sinh, rừng cây bụi, hoặc đất hoang vùng ven biển.

[5] Ở Việt Nam, phần rễ là bộ phận được sử dụng phổ biến trong y học dân gian, có vị hơi đắng, mùi nhẹ, thường được đào vào mùa khô, rửa sạch, thái mỏng, phơi khô để dùng dần hoặc tán bột (Hình 1.3: Rễ cây Dương đầu 1.2 Thành phần hoá học Theo nhiều công bố, O. imbricata chứa đa dạng các hợp chất tự nhiên như saponin, flavonoid, hợp chất béo, terpenoid và phenolic glycoside. Các hợp chất này phần lớn được phân lập từ rễ và thân, thể hiện sự đa dạng về cấu trúc cũng như tiềm năng sinh học.1 Hợp chất saponin Năm 1981, từ dịch chiết methanol của lá và rễ các loài Olax andronensis, Olax glabriflora và Olax psittacorum, Forgacs và Provost đã phân lập được saponin mang khung oleanane, đặt tên là olaxoside. Hợp chất này có chuỗi glycosid gồm ba đơn vị đường, bao gồm hai phân tử α-L-rhamnopyranosyl và một phân tử β-D- glucuronopyranosyl, gắn vào vị trí C-3 của nhân oleanolic acid thông qua liên kết O- glycoside (1).

[6] Năm 2018, Pertuit và cộng sự đã tiến hành nghiên cứu thành phần hóa học từ phần vỏ và rễ của loài Olax obtusifolia De Wild. bằng phương pháp sắc ký lỏng áp suất trung bình, sử dụng dung môi methanol và nước theo tỉ lệ 80:20. Kết quả nghiên cứu đã phân lập được chín hợp chất saponin triterpenoid có khung oleanane, trong đó có bốn hợp chất mới và năm hợp chất đã biết. Các hợp chất mới bao gồm: 3-O-α-L- rhamnopyranosyl-(1→4)-α-L-rhamnopyranosyl-(1→3)-β-D-glucuronopyranosyl oleanolic acid (2); 3-O-α-L-rhamnopyranosyl-(1→4)-α-L-rhamnopyranosyl-(1→3)-β- D-glucuronopyranosyl oleanolic acid 28-O-β-D-glucopyranosyl ester (3); 3-O-α-L- 3 rhamnopyranosyl-(1→3)-β-D-glucopyranosyl-(1→2)-[β-D-glucuronopyranosyl- (1→3)]-glucuronopyranosyl oleanolic acid (4); và 3-O-α-L-rhamnopyranosyl-(1→3)-β- D-glucopyranosyl-(1→2)-[β-D-glucuronopyranosyl-(1→3)]-glucuronopyranosyl oleanolic acid 28-O-β-D-glucopyranosyl ester (5).

Năm hợp chất đã biết bao gồm oleanolic acid 28-O-β-D-glucopyranosyl ester (6); 3-O-β-D-glucuronopyranosyl oleanolic acid (7); 3-O-β-D-glucuronopyranosyloleanolic acid 28-O-β-D- glucopyranosyl ester (8); 3-O-α-L-rhamnopyranosyl-(1→3)-β-D- glucuronopyranosyloleanolic acid (9); và 3-O-α-L-rhamnopyranosyl-(1→3)-β-D- glucuronopyranosyloleanolic acid 28-O-β-D-glucopyranosyl ester (10). Các hợp chất này đều được xác định cấu trúc dựa trên phân tích phổ khối lượng HRESIMS kết hợp với các dữ liệu phổ 1D và 2D NMR, góp phần làm sáng tỏ sự đa dạng cấu trúc saponin trong loài O.[7] Năm 2019, nghiên cứu của Võ Thị Ngà và cộng sự đã ghi nhận lần đầu tiên ba hợp chất saponin triterpenoid được phân lập từ rễ O. imbricata gồm: 3-O-α-L-rhamnopyranosyl- (1→4)-β-D-glucopyranosyl-(1→3)-6′-O-ethyl-β-D-glucuronyl oleanolic acid (11); oleanolic acid 28-O-β-D-glucopyranoside (6); spergulacin (12). Các hợp chất trên được tổng hợp trong Bảng 1.2: Các dẫn xuất saponin được báo cáo từ chi Olax STT hợp chất Tên hợp chất Loài Bộ phận TLTK 1 Olaxoside O.

glabriflora Lá và rễ [6] và O. obtusifolia Vỏ và rễ [7] rhamnopyranosyl- (1→4)-α-L- rhamnopyranosyl- (1→3)-β-D- glucuronopyranosyl oleanolic acid 3 3-O-α-L- O. obtusifolia Vỏ và rễ [7] rhamnopyranosyl- (1→4)-α-L- rhamnopyranosyl- (1→3)-β-D- glucuronopyranosyl oleanolic acid 28-O- 4 β-D-glucopyranosyl ester 4 3-O-α-L- O. obtusifolia Vỏ và rễ [7] rhamnopyranosyl- (1→3)-β-D- glucopyranosyl- (1→2)-[β-D- glucuronopyranosyl- (1→3)]- glucuronopyranosyl oleanolic acid 5 3-O-α-L- O.

obtusifolia Vỏ và rễ [7] rhamnopyranosyl- (1→3)-β-D- glucopyranosyl- (1→2)-[β-D- glucuronopyranosyl- (1→3)]- glucuronopyranosyl oleanolic acid 28-O- β-D-glucopyranosyl ester 6 Oleanolic acid 28-O- O. imbricata Vỏ và rễ [7], [8] β-D-glucopyranosyl ester 7 3-O-β-D- O. obtusifolia Vỏ và rễ [7] glucuronopyranosyl oleanolic acid 8 3-O-β-D- O. obtusifolia Vỏ và rễ [7] glucuronopyranosyl oleanolic acid 28-O- β-D-glucopyranosyl ester 9 3-O-α-L- O.

obtusifolia Vỏ và rễ [7] rhamnopyranosyl- (1→3)-β-D- glucuronopyranosyl oleanolic acid 10 3-O-α-L- O. obtusifolia Vỏ và rễ [7] rhamnopyranosyl- 5 (1→3)-β-D- glucuronopyranosyl oleanolic acid 28-O- β-D-glucopyranosyl ester 11 3-O-α-L- O. imbricata Rễ [8] rhamnopyranosyl- (1→4)-β-D- glucopyranosyl- (1→3)-6′-O-ethyl-β- D-glucuronyl oleanolic acid 12 Spergulacin O. imbricata Rễ [8] Bảng 1.3: Các loại đường thường gặp trong cấu trúc saponin của chi Olax Tên đường Tên viết tắt Glucose Glc Glucuronic acid GlcA Rhamnose Rha R1 R2 1 S1 S2 2 S3 OH 3 S3 S2 4 S4 OH 5 S4 S2 6 OH S2 7 S6 OH 8 S6 S2 6 9 S7 OH 10 S7 S2 11 S8 OH S1 S2 S3 S4 S5 S6 7 S7 S8 (12) Hình 1.4: Các cấu trúc hợp chất saponin được phân lập từ chi Olax 1.2 Hợp chất flavonoid Năm 2015, Okoye và cộng sự phân lập được 17 flavonoid glycoside từ dịch chiết methanol của lá O.

mannii thông qua sắc ký cột trung áp, cột Sephadex LH-20 và HPLC sắc ký lỏng hiệu năng cao. Ba chất mới được đặt tên là olamannoside A (13), olamannoside B (14), olamannoside C (15), và 14 flavonoid đã biết (16-29). [10] Năm 2018, Ovais và cộng sự đã tiến hành phân tích chiết xuất methanol của lá và thân Olax nana bằng HPLC–DAD. Kết quả chỉ ra rõ sự hiện diện của các flavonoid phổ biến là quercetin-3-O-D-galactoside (32), quercetin-3-O-glucoside (33), kaempferol-7-O-glucoside (34) và rutin (35), cùng nhiều hợp chất phenolic khác như gallic acid, caffeic acid.

Các hợp chất trên được tổng hợp trong Bảng 1.4: Các dẫn xuất flavonoid được báo cáo từ chi Olax STT hợp chất Tên hợp chất Loài Bộ phận TLTK 13 Olamannoside A O. mannii Lá [9] Kaempferol 3-O-α-L- 16 arabinofuranosyl-7-O-α-L- O. mannii Lá [9] rhamnopyranoside Kaempferol 3,7-O-α-L- 17 dirhamnopyranoside O. mannii Lá [9] rhamnopyranoside]-7-O-α- L-rhamnopyranoside Quercetin 3,7-O-α-L- 19 O.

mannii Lá [9] dirhamnopyranoside Kaempferol 3-O-β-D- 20 xylopyranosyl-7-O-α-L- O. mannii Lá [9] rhamnopyranoside Kaempferol 7-O-α-L- 21 O. mannii Lá [9] rhamnopyranoside Kaempferol 3-O-α-L- 22 O. mannii Lá [9] rhamnopyranoside Kaempferol 3-O-β-D- 23 O.

mannii Lá [9] glucopyranoside 9 Quercetin 3-O-β-D- 24 O. mannii Lá [9] galactopyranoside Quercetin 3-O-β-D- 25 O. mannii Lá [9] xylopyranoside Morin 3-O-α-L- 26 O. mannii Lá [9] rhamnopyranoside Kaempferol 3-O-β-D- 27 O.

mannii Lá [9] xylopyranoside Morin 3-O-β-D- 28 O. mannii Lá [9] xylopyranoside 29 Olamannoside D O. mannii Lá [10] Lá và 31 Kaempferol-7-O-glucoside O. nana [11] thân Lá và 32 Quercetin-3-O-D-galactoside O.

nana thân [11] Lá và 33 Quercetin-3-O-glucoside O. nana thân [11] Lá và 34 Rutin O. nana thân [11] (+)-Afzelechin 3-O-β-D- 35 O. mannii Lá [9] glucopyranoside 10 R1 R2 R3 R4 13 F2 H F1 H 14 F3 H F1 H 15 F4 H F1 H 16 F5 H F1 H 17 F1 H F1 H 18 F6 H F1 H 19 F5 OH F1 H 20 F7 H F1 H 21 H H F1 H 22 F1 H H H 23 F8 H H H 24 F8 OH H H 25 F7 OH H H 26 F1 H H OH 27 F7 H H H 28 F7 H H OH 29 F9 H F1 H 30 F10 H F1 H 31 H H F8 H F1 F2 11 F3 F4 F5 F6 F7 F8 F9 F10 12 R 32 F8 33 F11 34 F12 F11 F12 (35) Hình 1.5: Các cấu trúc hợp chất flavonoid được báo cáo từ chi Olax 1.3 Hợp chất béo và acid hữu cơ Năm 2016, Mavundza và cộng sự đã nghiên cứu thành phần hóa học từ dịch chiết dichloromethane của vỏ cây O.

Qua phân tích bằng phương pháp sắc ký khí – phổ khối lượng (GC-MS), nhóm tác giả đã phân lập được ba acid béo gồm santalbic acid (36), exocarpic acid (37), và octadec-9,11-diynoic acid (38). Đây đều là các acid béo acetylenic có mạch dài, chứa hai liên kết ba không kế cận – kiểu cấu trúc tương đối hiếm gặp trong tự nhiên.[12] Đến năm 2018, nhóm nghiên cứu của Võ Thị Ngà và cộng sự đã tiến hành nghiên cứu cao chiết ethyl acetate từ rễ O. imbricata và phân lập được ba hợp chất béo mới. Ba chất 13 này bao gồm: (E)-henicos-7-en-9-ynoic acid (39), dẫn xuất glycerol của nó là 2,3- dihydroxypropyl (E)-henicos-7-en-9-ynoate (40), và 6,7,8,9-tetrahydroxyhexadeca- 4,10-diynoic acid (41).

Các cấu trúc hóa học được xác định bằng phổ cộng hưởng từ hạt nhân (1H-NMR, 13C-NMR) và phổ khối lượng phân giải cao (HRESIMS) [13]. Các hợp chất trên được tổng hợp trong Bảng 1.5: Các hợp chất béo và acid hữu cơ được báo cáo từ chi Olax STT hợp chất Tên hợp chất Loài Bộ phận TLTK 36 Santalbic acid O. dissitiflora Vỏ cây [12] 37 Exocarpic acid O. dissitiflora Vỏ cây [12] 38 Octadec-9,11-diynoic acid O.

dissitiflora Vỏ cây [12] 39 (E)-henicos-7-en-9-ynoic acid O. imbricata Rễ [13] henicos-7-en-9-ynoate 6,7,8,9-tetrahydroxyhexadeca- 41 O. imbricata Rễ [13] 4,10-diynoic acid (36) (37) 14 (38) (39) (40) (41) Hình 1.6: Các cấu trúc hợp chất béo được báo cáo từ chi Olax 1.4 Hợp chất phenolic Năm 2015, nhóm nghiên cứu của S.Huynh cùng các cộng sự đã nghiên cứu thành phần hóa học từ cao chiết methanol của rễ O. Kết quả cho thấy hai glycoside phenolic với cấu trúc 1-O-(4-hydroxy-2,6-dimethoxyphenyl)-6-O-(4-hydroxy-3,5-dimethoxybenzoyl)-β-D-gl ucopyranose (42) và 1-O-(4-hydroxy-2-methoxyphenyl)-6-O-(4-hydroxy-3,5-dimethoxybenzoyl)-β-D-gluco pyranose (43) đã được phân lập và xác định cấu trúc bằng phổ UV, 1H-NMR, 13C-NMR và LC-MS.

[14] Đến năm 2018, nhóm đã tiếp tục từ cao chiết methanol của rễ O. imbricata phân lập thêm ba phenolic glycoside mới: (3,4-dihydroxyphenyl)-8-(4-hydroxy-3-O-β-D-glucopyranosylphenyl)oct-5-ol-4-one (44); (4E)-1-(3,4-dihydroxyphenyl)-7-(3-hydroxy-4-O-β-D-glucopyranosylphenyl)hept-4-en e-6-ol-3-one (45) và leonuriside A (46). Các dẫn xuất này cũng được xác nhận cấu trúc qua phổ UV, NMR và LC-MS [15]. Các hợp chất trên được tổng hợp trong Bảng 1.6: Các hợp chất phenolic được báo cáo từ chi Olax STT hợp chất Tên hợp chất Loài Bộ phận TLTK 42 1-O-(4-hydroxy-2,6-dimethoxyphenyl)- O.

imbricata Rễ [14] -(4-hydroxy-3,5-dimethoxybenzoyl)-β- D-glucopyranose 44 (3,4-dihydroxyphenyl)-8-(4-hydroxy-3- O. imbricata Rễ [15] O-β-D-glucopyranosylphenyl)oct-5-ol-4 -one 45 (4E)-1-(3,4-dihydroxyphenyl)-7-(3-hydr O. imbricata Rễ [15] oxy-4-O-β-D-glucopyranosylphenyl)hep t-4-ene-6-ol-3-one 46 Leonuriside A O. imbricata Rễ [15] R 42 P1 43 P2 P1 P2 16 (44) (45) (46) Hình 1.7: Cấu trúc của các hợp chất phenolic được báo cáo từ chi Olax 1.5 Hợp chất terpenoid và steroid Từ dịch chiết methanol của rễ O.

imbricata, nhóm nghiên cứu của Võ Thị Ngà (2019) đã phân lập một sesquiterpenoid tropolone mới cùng với ba dẫn xuất nhóm 1,2,3,4-tetrahydronaphthalene, được đặt tên lần lượt là olaximbriside A–D (47-50).