Giáo trình dịch thuật In Other Words của Mona Baker - Đại học Manchester

• Tác giả: Mona Baker
• Chuyên ngành: Dịch thuật
• Đề tài: In Other Words: A Coursebook on Translation
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 1992
• Địa điểm: London

Tóm tắt

I. Tổng quan về cuốn sách In Other Words

Cuốn sách In Other Words: A Coursebook on Translation của Mona Baker được xuất bản lần đầu năm 1992 bởi nhà xuất bản Routledge. Đây là giáo trình dịch thuật có hệ thống, cung cấp chương trình đào tạo rõ ràng cho người học dịch. Cuốn sách kết hợp lý thuyết ngôn ngữ học hiện đại với thực hành dịch thuật thực tế. Nội dung bao trùm nhiều khía cạnh của ngôn ngữ. Từ ý nghĩa của từ đơn lẻ đến các phạm trù ngữ pháp và bối cảnh văn hóa. Cuốn sách bắt đầu từ mức độ đơn giản, sau đó tăng dần độ phức tạp. Mỗi chương đều có bài tập thực hành. Sự kết hợp giữa thảo luận lý thuyết và ứng dụng thực tiễn tạo nền tảng vững chắc cho việc nghiên cứu dịch thuật chuyên nghiệp. Mona Baker là Chủ tịch Ủy ban Giáo dục và Đào tạo của Viện Phiên dịch và Dịch thuật. Bà có hơn mười bảy năm kinh nghiệm giảng dạy tại nhiều cơ sở học thuật danh tiếng.

1.1. Giới thiệu về tác giả Mona Baker

Mona Baker là học giả hàng đầu trong lĩnh vực dịch thuật học. Bà từng giảng dạy tại Đại học Birmingham và Đại học Manchester Institute of Science and Technology. Baker là Tổng biên tập của Routledge Encyclopedia of Translation Studies. Bà đồng biên tập cuốn Text and Technology: In Honour of John Sinclair năm 1993. Kinh nghiệm thực tiễn phong phú kết hợp với nền tảng học thuật vững chắc giúp bà xây dựng giáo trình dịch thuật toàn diện. Phương pháp giảng dạy của Baker được đánh giá cao về tính rõ ràng và chính xác. Bà giải thích các khái niệm phức tạp một cách dễ hiểu cho người học.

1.2. Mục đích và cấu trúc nội dung cuốn sách

Cuốn sách giải quyết nhu cầu tiếp cận có hệ thống trong đào tạo dịch giả. Cấu trúc nội dung phản ánh những phức tạp chính khi chuyển ngữ từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác. Cuốn sách khám phá sự liên quan của các lĩnh vực then chốt trong lý thuyết ngôn ngữ học hiện đại. Nội dung bao gồm nghiên cứu từ vựng, ngôn ngữ học văn bản và ngữ dụng học. Mỗi chương liên hệ lý thuyết với ví dụ thực tế từ nhiều ngôn ngữ khác nhau. Người đọc chỉ cần biết tiếng Anh là có thể hiểu được các ví dụ trình bày. Cuốn sách duy trì mối liên hệ giữa ngôn ngữ, dịch thuật và môi trường xã hội văn hóa.

II. Phân tích vấn đề tương đương trong dịch thuật

Vấn đề cốt lõi trong dịch thuật là đạt được sự tương đương giữa ngôn ngữ nguồn và ngôn ngữ đích. Cuốn sách chỉ ra rằng tương đương không phải lúc nào cũng có sẵn. Nhiều khái niệm trong ngôn ngữ nguồn không tồn tại dưới cùng dạng thức trong ngôn ngữ đích. Sự khác biệt về tần suất sử dụng từ cũng tạo thách thức lớn. Một từ phổ biến trong văn bản nguồn có thể quá trang trọng hoặc quá thông tục trong văn bản đích. Thêm vào đó, register variation gây khó khăn cho dịch giả. Field of discourse đề cập đến chủ đề và hoạt động đang diễn ra. Tenor of discourse liên quan đến mối quan hệ giữa người tham gia giao tiếp. Mode of discourse là phương thức truyền đạt thông tin. Việc nắm bắt chính xác các yếu tố này quyết định chất lượng bản dịch. Dịch giả phải cân nhắc từ quan điểm văn hóa nguồn và văn hóa đích.

2.1. Thách thức tương đương từ vựng ở cấp độ đơn vị từ

Tương đương từ vựng là vấn đề nan giải khi ngôn ngữ nguồn và đích không có từ tương ứng trực tiếp. Ví dụ cụ thể được Mona Baker trình bày minh họa rõ ràng vấn đề này. Cụm từ 'hot and cold food and drinks' trong tiếng Anh được dịch sang tiếng Đức thành 'warme und kalte Speisen und Getränke'. Bản dịch thay đổi 'food' thành 'meals' để tự nhiên hơn. Trong tiếng Ả Rập, từ 'rich' được diễn giải bằng phép so sánh thay vì dịch trực tiếp. Những ví dụ này cho thấy dịch giả cần linh hoạt trong việc chọn chiến lược dịch phù hợp.

2.2. Vai trò của ngữ cảnh văn hóa và thể loại văn bản

Ngữ cảnh văn hóa ảnh hưởng sâu sắc đến quyết định dịch thuật. Mỗi nền văn hóa có mức độ chấp nhận từ vay mượn khác nhau. Tiếng Nhật dễ tiếp nhận từ vay mượn hơn tiếng Pháp. Người dịch phải hiểu rõ thể loại văn bản đang xử lý. Văn bản khoa học đòi hỏi thuật ngữ chính xác. Văn bản văn học cần giữ được phong cách nghệ thuật. Cuốn sách nhấn mạnh mối liên hệ giữa ngôn ngữ và môi trường xã hội văn hóa. Dịch giả giỏi phải nhạy cảm với sự khác biệt văn hóa giữa hai ngôn ngữ.

III. Giải pháp và phương pháp dịch thuật hiệu quả

Mona Baker đề xuất nhiều chiến lược dịch thuật cụ thể cho từng trường hợp. Dịch bằng cách sử dụng từ liên quan là phương pháp phổ biến. Chiến lược này áp dụng khi khái niệm trong ngôn ngữ nguồn có dạng thức khác trong ngôn ngữ đích. Dịch bằng cách dùng từ vay mượn phù hợp với một số ngôn ngữ nhất định. Dịch bằng phép diễn giải dùng từ liên quan khi cần thiết. Cuốn sách cung cấp ví dụ thực tế minh họa từng chiến lược. Lý thuyết ngôn ngữ học hiện đại hướng dẫn dịch giả ra quyết định. Hiểu biết về nghiên cứu từ vựng giúp chọn từ chính xác. Kiến thức về ngôn ngữ học văn bản đảm bảo tính mạch lạc. Nghiên cứu ngữ dụng học giúp dịch giả nắm bắt ý nghĩa ngầm. Các chương trong sách tăng dần độ phức tạp. Bài tập cuối mỗi chương cung cấp cơ hội thực hành. Người học có thể kiểm tra tính liên quan của các vấn đề đã thảo luận. Phương pháp kết hợp lý thuyết và thực hành này mang lại hiệu quả cao.

3.1. Các chiến lược xử lý phi tương đương ngôn ngữ

Cuốn sách trình bày nhiều chiến lược cụ thể để xử lý phi tương đương. Chiến lược dịch bằng từ liên quan thường dùng khi khái niệm đã được từ vự hóa trong ngôn ngữ đích nhưng ở dạng khác. Tần suất sử dụng cũng là yếu tố cần cân nhắc. Khi một hình thức được dùng quá thường xuyên trong văn bản nguồn so với mức tự nhiên trong văn bản đích, dịch giả cần điều chỉnh. Ví dụ từ cuốn sách cho thấy 'The rich and creamy KOLESTRAL-SUPER' được dịch sang tiếng Ả Rập bằng phép so sánh. Chiến lược linh hoạt này áp dụng được cho nhiều loại phi tương đương khác nhau.

3.2. Ứng dụng lý thuyết ngôn ngữ học vào thực hành dịch

Lý thuyết ngôn ngữ học hiện đại cung cấp khung phân tích hữu ích cho dịch giả. Nghiên cứu từ vựng giúp hiểu rõ mối quan hệ giữa các từ. Ngôn ngữ học văn bản đảm bảo bản dịch có tính mạch lạc và gắn kết. Ngữ dụng học giúp nắm bắt ý nghĩa thực tế trong giao tiếp. Cuốn sách duy trì mối liên hệ thường xuyên giữa lý thuyết và thực tiễn dịch thuật. Các ví dụ minh họa từ nhiều ngôn ngữ khác nhau làm sáng tỏ khái niệm trừu tượng. Người học chỉ cần biết tiếng Anh để tiếp cận nội dung. Phương pháp này tạo nền tảng vững chắc cho nghiên cứu dịch thuật chuyên nghiệp.

IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn của giáo trình

In Other Words là giáo trình dịch thuật có giá trị lâu dài. Cuốn sách đáp ứng nhu cầu đào tạo dịch giả chuyên nghiệp một cách có hệ thống. Sự kết hợp giữa lý thuyết ngôn ngữ học và thực hành dịch thuật tạo nên sức mạnh của giáo trình này. Nội dung sách liên hệ trực tiếp với ví dụ dịch thực tế từ nhiều ngôn ngữ. Bài tập cuối mỗi chương giúp củng cố kiến thức đã học. Người đọc được trang bị nền tảng vững chắc để đối mặt với thách thức dịch thuật thực tế. Cuốn sách cũng hữu ích cho giảng viên và nhà nghiên cứu dịch thuật. Nội dung tăng dần độ phức tạp phù hợp với nhiều trình độ người học. Giá trị của cuốn sách nằm ở tính ứng dụng cao. Dịch giả có thể áp dụng các nguyên tắc và chiến lược đã học vào công việc hàng ngày. Giáo trình này vẫn giữ nguyên giá trị sau nhiều năm xuất bản.

4.1. Giá trị đào tạo dịch giả chuyên nghiệp

Cuốn sách cung cấp chương trình đào tạo rõ ràng và có cấu trúc cho dịch giả. Mỗi chương xây dựng trên nền tảng kiến thức từ chương trước. Cách tiếp cận từ đơn giản đến phức tạp giúp người học tiến bộ đều đặn. Bài tập thực hành cung cấp cơ hội áp dụng lý thuyết vào thực tế. Mona Baker với kinh nghiệm giảng dạy phong phú hiểu rõ nhu cầu của người học. Giáo trình này được sử dụng rộng rãi trong đào tạo dịch thuật tại nhiều trường đại học. Sự kết hợp giữa lý thuyết và thực hành tạo nền tảng vững chắc cho nghề dịch chuyên nghiệp.

4.2. Tầm quan trọng của phương pháp tiếp cận có hệ thống

Phương pháp tiếp cận có hệ thống là điểm mạnh cốt lõi của cuốn sách. Người học không bị choáng ngợp bởi quá nhiều lý thuyết cùng lúc. Nội dung tăng dần độ phức tạp theo logic rõ ràng. Mối liên hệ giữa ngôn ngữ, dịch thuật và môi trường xã hội văn hóa được duy trì xuyên suốt. Phương pháp này phù hợp với cả người mới bắt đầu và dịch giả có kinh nghiệm. Cuốn sách minh chứng rằng nghiên cứu dịch thuật có thể tiếp cận một cách khoa học và bài bản. Đây là tài liệu tham khảo không thể thiếu cho bất kỳ ai theo đuổi nghề dịch chuyên nghiệp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

In Other Words This book addresses the need for a systematic approach to the training of translators and provides an explicit syllabus which reflects some of the main intricacies involved in rendering a text from one language into another. It explores the relevance of some of the key areas of modern linguistic theory and illustrates how an understanding of these key areas can guide and inform at least some of the decisions that translators have to make. It draws on insights from current research in such areas as lexical studies, text linguistics and pragmatics to maintain a constant link between language, translation, and the social and cultural environment in which both language and translation operate. In Other Words examines various areas of language, ranging from the meaning of single words and expressions to grammatical categories and cultural contexts. Firmly grounded in modern linguistic theory, the book starts at a simple level and grows in complexity by widening its focus gradually. The author explains with clarity and precision the concepts and theoretical positions explored within each chapter and relates these to authentic examples of translated texts in a variety of languages, although a knowledge of English is all that is required to understand the examples presented. Each chapter ends with a series of practical exercises which provide the translator with an opportunity to test the relevance of the issues discussed. This combination of theoretical discussion and practical application provides a sound basis for the study of translation as a professional activity. Mona Baker is Chairman of the Education and Training Committee of the Institute of Translation and Interpreting. She has more than seventeen years’ experience as a translator and has taught at a number of academic institutions such as the University of Birmingham and the University of Manchester Institute of Science and Technology. She is General Editor of the forthcoming Routledge Encyclopedia of Translation Studies and co-editor of Text and Technology: In Honour of John Sinclair (1993). In Other Words A coursebook on translation Mona Baker London and New York First published 1992 by Routledge 11 New Fetter Lane, London EC4P 4EE Simultaneously published in the USA and Canada by Routledge 29 West 35th Street, New York, NY 10001 Routledge is an imprint of the Taylor & Francis Group This edition published in the Taylor & Francis e-Library, 2001. © 1992 Mona Baker All rights reserved. No part of this book may be reprinted or reproduced or utilized in any form or by any electronic, mechanical, or other means, now known or hereafter invented, including photocopying and recording, or in any information storage or retrieval system, without permission in writing from the publishers. British Library Cataloguing in Publication Data A catalogue record for this book is available from the British Library Library of Congress Cataloguing in Publication Data A catalogue record for this book is available from the Library of Congress ISBN 0-415-03085-4 (hbk) ISBN 0-415-03086-2 (pbk) ISBN 0-203-13359-5 Master e-book ISBN ISBN 0-203-19120-X (Glassbook Format) To Ken Contents Preface ix Acknowledgements xi 1 Introduction 1 2 Equivalence at word level 10 2.1 The word in different languages 10 2.3 The problem of non-equivalence 17 Exercises 43 Suggestions for further reading 44 Notes 44 3 Equivalence above word level 46 3.2 Idioms and fixed expressions 63 Exercises 78 Suggestions for further reading 80 Notes 81 4 Grammatical equivalence 82 4.1 Grammatical vs lexical categories 83 4.2 The diversity of grammatical categories across languages 85 4.3 A brief note on word order 110 4.4 Introducing text 111 Exercises 114 Suggestions for further reading 116 Notes 117 5 Textual equivalence: thematic and information structures 119 5.1 A general overview based on the Hallidayan approach to information flow 121 viii In other words 5.2 The Prague School position on information flow: functional sentence perspective 160 Exercises 172 Suggestions for further reading 175 Notes 176 6 Textual equivalence: cohesion 180 6.2 Substitution and ellipsis 186 6.4 Lexical cohesion 202 Exercises 212 Suggestions for further reading 215 Notes 215 7 Pragmatic equivalence 217 7.2 Coherence and processes of interpretation: implicature 222 7.3 Coherence, implicature, and translation strategies 228 Exercises 254 Suggestions for further reading 258 Notes 259 Appendices 1: A Brief History of Time (Spanish, Greek) 261 2: Morgan Matroc (German) 264 3: China’s Panda Reserves (Chinese) 266 4: The Patrick Collection (Japanese) 269 5: A Study of Shamanistic Practices in Japan (Japanese) 272 6: Palace and Politics in Prewar Japan (Japanese) 274 7: The Fix (Japanese) 277 8: Euralex conference circular (Russian) 279 9: Brintons – press release (Arabic) 282 Glossary 284 References 288 Author index 297 Language index 299 Subject index 301 Preface The idea of this book initially grew out of discussions with a number of colleagues, in particular with Dr Kirsten Malmkjaer, formerly of the University of Birmingham and currently at the Centre of English as an International Language, Cambridge. It has been considerably refined during the course of last year through discussions with postgraduate students at the University of Birmingham and students at the Brasshouse Centre and Birmingham Polytechnic. I am exceptionally lucky to have been able to draw on the outstanding expertise of a number of colleagues, both at the University of Birmingham and at COBUILD, a lexical project run jointly by the University of Birmingham and Collins Publishers. From COBUILD, Stephen Bullon, Alex Collier, and Gwyneth Fox provided initial help with Russian, German, and Italian texts respectively. From the Shakespeare Institute, Katsuhiko Nogami helped with Japanese and Shen Lin with Chinese texts. From the School of Modern Languages, James Mullen (Russian), Bill Dodd (German), Paula Chicken (French), and Elena Tognini-Bonelli (Italian) helped me work my way through various texts and took the time to explain the structural and stylistic nuances of each language. From the School of English, Tony Dudley- Evans and Sonia Zyngier helped with Brazilian Portuguese and Wu Zu Min with Chinese. Tim Johns read and commented on Chapter 5 (‘Thematic and information structures’) and kindly allowed me to use much of his own data and report some of his findings on the subject. Chinese and Japanese texts required additional help to analyse; this was competently provided by Ming Xie (Chinese) and Haruko Uryu (Japanese), both at the University of Cambridge. Lanna Castellano of the Institute of Translation and Interpreting read a substantial part of the draft manuscript and her encouraging comments were timely and well appreciated. x In other words I owe a special debt to three people in particular: Helen Liebeck, Philip King, and Michael Hoey. Helen Liebeck and Philip King are polyglots; both kindly spent many hours helping me with a variety of languages and both read and commented on Chapters 2, 3, and 4. Philip King also provided the Greek examples and helped with the analysis of several texts. Michael Hoey is an outstanding text linguist. In spite of his many commitments, he managed to find the time to read through the last three chapters and to provide detailed comments on each of them. His help has been invaluable. It is indeed a privilege to work with so distinguished a scholar who is also extremely generous with his time and expertise. Last but not least, I must acknowledge a personal debt to John Sinclair. John has taught me, often during informal chats, most of what I know about language, and his own work has always been a source of inspiration. But I am grateful, above all, for his friendship and continued support. Mona Baker May 1991 Acknowledgements The author and publishers wish to thank the following for permission to reproduce the quotations and illustrations appearing in this book: Autoworld at the Patrick Collection, 180 Lifford Lane, Kings Norton, Birmingham. Brintons Limited, PO Box 16, Kidderminster, Worcs. Euralex (European Association for Lexicography), PO Box 1017, Copenhagen, Denmark for extracts from conference circular. Hawking, Bantam Press, Space Time Publications and World House Inc. for permission to reproduce extracts from A Brief History of Time (1988) by Stephen W. © (UK and Commonwealth) Space Time Publications; © (USA) Bantam Books, a division of Bantam Doubleday, Dell Publishing Group, Inc.; © 1988 (Japan) World House Inc. All rights reserved. Mohammed Heikal, André Deutsch Ltd and Random House Inc. for extracts from Autumn of Fury: The Assassination of Sadat (1983) © 1983 Mohammed Heikal. Reprinted by permission of Random House Inc. John Le Carré and Hodder & Stoughton for extracts from The Russia House (1989). Lipton Export Limited, Stanbridge Road, Leighton Buzzard, Beds., for the illustration on page 42. Lonrho Plc for extracts from A Hero from Zero. The Minority Rights Group, 379 Brixton Road, London, for Lebanon, Minority Rights Group Report by David McDowall, London 1983. Morgan Matroc Limited, Bewdley Road, Stourport on Severn, Worcs. World Wide Fund for Nature, CH-1196 Gland, Switzerland. Do we really know how we translate or what we translate? . Are we to accept ‘naked ideas’ as the means of crossing from one language to another? . Translators know they cross over but do not know by what sort of bridge. They often re-cross by a different bridge to check up again. Sometimes they fall over the parapet into limbo. (Firth, 1957: 197) Translation quality assessment proceeds according to the lordly, but completely unexplained, whimsy of ‘It doesn’t sound right.’ (Fawcett, 1981: 142) 1 Introduction Professionals in every walk of life form associations and institutes of various kinds to provide practising members with a forum to discuss and set standards for the profession as a whole, to set examinations, assess competence, and lay codes of conduct. The standards set by a given profession may well be extremely high, but this does not necessarily guarantee recognition by those outside the profession. Notwithstanding the length and breadth of one’s experience, recognition, in our increasingly qualification-conscious society, comes mostly with proof of some kind of formal education. Every respectable profession (or every profession which wants to be recognized as such) therefore attempts to provide its members with systematic training in the field. One of the first things that the Institute of Translation and Interpreting of Great Britain did as soon as it was formed was to set up an Education Committee to design and run training courses for members of the profession. There are two main types of training that a profession can provide for its members: vocational training and academic training. Vocational courses provide training in practical skills but do not include a strong theoretical component. A good example would be a course in plumbing or typing. At the end of a typing course, a student is able to type accurately and at speed and has a piece of paper to prove it. But that is the end of the story; what s/he acquires is a purely practical skill which is recognized by society as ‘skilled work’ but is not generally elevated to the level of a profession. Like vocational courses, most academic courses set out to teach students how to do a particular job such as curing certain types of illness, building bridges, or writing computer programs. But they do more than that: an academic course always includes a strong theoretical component. The value of this theoretical 2 In other words component is that it encourages students to reflect on what they do, how they do it, and why they do it in one way rather than another. This last exercise, exploring the advantages and disadvantages of various ways of doing things, is itself impossible to perform unless one has a thorough and intimate knowledge of the objects and tools of one’s work. A doctor cannot decide whether it is better to follow one course of treatment rather than another without understanding such things as how the human body works, what side effects a given medicine may have, what is available to counteract these effects, and so on. Theoretical training does not necessarily guarantee success in all instances.