phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, luận án gồm 4 chƣơng: Chƣơng 1: Tổng quan lịch sử nghiên cứu Chƣơng này sẽ tổng hợp, phân tích và đánh giá các nguồn tài liệu trong nƣớc và nƣớc ngoài nghiên cứu về khái niệm an ninh môi trƣờng trên thế giới, ở Đông Nam Á và ở Việt Nam; thực trạng môi trƣờng ở Đông Nam Á; mối liên hệ giữa môi trƣờng với an ninh khu vực; sự cần thiết của hợp tác khu vực trong đảm bảo an ninh môi trƣờng; và quá trình hợp tác của ASEAN về an ninh môi trƣờng qua các thời kỳ. Chƣơng 2: Cơ sở lý thuyết và thực tiễn của hợp tác ASEAN về an ninh môi trƣờng Chƣơng này sẽ tập trung giải quyết các vấn đề: An ninh môi trƣờng đƣợc tiếp cận và nhận định về mặt lý thuyết nhƣ thế nào? ASEAN có quan điểm nhƣ thế nào về an ninh nói chung và an ninh môi trƣờng nói riêng? Các vấn đề môi trƣờng có quan hệ nhƣ thế nào với an ninh ở Đông Nam Á? Những vấn đề gây mất an ninh môi trƣờng chủ yếu ở Đông Nam Á là gì? Hợp tác ASEAN trong các giai đoạn trƣớc năm 1999 diễn ra nhƣ thế nào? 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 3: Cơ chế và hoạt động hợp tác về an ninh môi trƣờng của ASEAN (1999-2015) Nội dung của chƣơng này sẽ tập trung giải quyết các vấn đề sau: Hoạt động hợp tác về an ninh môi trƣờng của ASEAN trong giai đoạn này nhằm những mục tiêu gì? Hợp tác nội khối của ASEAN trong các vấn đề an ninh môi trƣờng trong giai đoạn 1999-2015 đã có những tiến triển gì về mặt thể chế và pháp lý? Hợp tác ASEAN về an ninh môi trƣờng thể hiện nhƣ thế nào qua các trƣờng hợp hợp tác cụ thể? Hợp tác của ASEAN với các tổ chức đa phƣơng, toàn cầu và các đối tác diễn ra nhƣ thế nào và đã đạt đƣợc những thành tựu chủ yếu nào? Chƣơng 4: Đánh giá quá trình hợp tác ASEAN về an ninh môi trƣờng (1999-2015) Chƣơng này sẽ tập trung đánh giá hoạt động hợp tác về an ninh môi trƣờng của ASEAN trong giai đoạn 1999-2015 thông qua việcphân tích các thành tựu và hạn chế của các cơ chế hợp tác trong và ngoài khối. Từ đó, ngƣời viết sẽ đƣa ra một số đề xuất nhằm nâng cao tính hiệu quả của quá trình hợp tác. Quan hệ giữa Việt Nam và ASEAN về an ninh môi trƣờng cũng đƣợc trình bày và đánh giá trong chƣơng này.
8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU 1. Nghiên cứu về an ninh môi trƣờng và hợp tác về an ninh môi trƣờng trong quan hệ quốc tế 1. Nghiên cứu về an ninh môi trường Kể từ những năm 1960, tại các nƣớc phát triển, ngƣời ta bắt đầu quan tâm đến chất lƣợng của môi trƣờng sống. Một thập niên sau đó, vấn đề môi trƣờng đƣợc coi là chính thức nổi lên sau Tuyên bố của Liên hợp quốc về môi trƣờng và phát triển tại Stockholm tháng 6 năm 1972 với sự ra đời của Chƣơng trình môi trƣờng Liên hợp quốc (UNEP)1.
Đến giữa những năm 1980, chƣơng trình nghị sự về môi trƣờng chính thức đƣợc thiết lập với một dấu mốc quan trọng - „môi trƣờng‟ là chủ đề của một chƣơng trong Báo cáo Brundtland năm 19872. Tuy nhiên, những thảo luận về „an ninh môi trƣờng‟ chỉ thực sự thu hút sự quan tâm, chú ý từ sau khi Chiến tranh lạnh kết thúc. Một trong những nghiên cứu điển hình về sự phát triển của khái niệm „an ninh môi trƣờng‟ là luận thuyết của Carsten Ronnfedt (1997) về “Three Generations of Environmental and Security Research” (Ba thế hệ nghiên cứu môi trƣờng và an ninh). Carsten Ronnfedt (1997) đã đƣa ra ba giai đoạn (ông gọi là ba thế hệ) phát triển của khái niệm này: Giai đoạn thứ nhất trong thập niên 1980 nói đến sự xâm nhập của các vấn đề môi trƣờng vào các nghiên cứu về an ninh; Giai đoạn thứ hai trong thập niên 1990 đề cập đến mối quan hệ giữa môi trƣờng và xung đột; Giai đoạn thứ ba là từ cuối những năm 1990 đến nay với sự mở rộng cả về nội dung và đối tƣợng trong nghiên cứu về an ninh môi trƣờng.
Nghiên cứu về an ninh môi trƣờng và sự cần thiết của hợp tác khu vực về an ninh môi trƣờng tập trung vào ba hƣớng chính sau: An ninh môi trƣờng là một lĩnh vực an ninh phi truyền thống; mối liên hệ giữa môi trƣờng với xung đột và hợp tác trong quan hệ quốc tế và các cách hiểu và phƣơng pháp nghiên cứu mới về an ninh môi trƣờng. An ninh môi trƣờng là một lĩnh vực an ninh phi truyền thống Những tác giả đầu tiên đƣa các vấn đề môi trƣờng vào nghiên cứu về an ninh trên thế giới có thể kể đến Richard Ullman (1983), Homer-Dixon (1991, 1996, 1 Chƣơng trình môi trƣờng Liên hợp quốc (UNEP) là cơ quan của Liên hợp quốc chuyên điều phối các hoạt động môi trƣờng, hỗ trợ các nƣớc đang phát triển thực hiện các chính sách và cách làm đúng đắn về môi trƣờng. 2 Báo cáo Brundtland hay Báo cáo “Our Common Future” (Tƣơng lai chung của chúng ta) do Ủy ban Brundtland công bố năm 1987, đƣợc Đại hội đồng Liên hợp quốc thông qua trong phiên họp thứ 42. Đây là một trong những tài liệu đầu tiên nêu ra và xác định khái niệm „phát triển bền vững‟.
Báo cáo cho rằng các vấn đề môi trƣờng phải đƣợc đặt trong chƣơng trình nghị sự chính trị toàn cầu và coi môi trƣờng và phát triển phải đƣợc quan tâm cùng lúc. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 1999) hay Norman Myers (1989). Theo các tác giả này, khái niệm an ninh truyền thống cần đƣợc mở rộng vƣợt ra khỏi giới hạn an ninh quân sự và cần bao gồm các vấn đề an ninh mới nhƣ an ninh môi trƣờng. Nghiên cứu “Redefining Security” (Định nghĩa lại an ninh) của Ullman xuất bản năm 1983 thƣờng đƣợc coi là nghiên cứu tiên phong đóng vai trò thay đổi khái niệm an ninh hƣớng tới bao gồm yếu tố môi trƣờng.
Quan điểm chính của Ullman là những nhân tố phi quân sự, trong đó có các vấn đề môi trƣờng, có nguy cơ gây hại đến an ninh quốc gia tƣơng đƣơng hay thậm chí cao hơn so với các mối đe dọa an ninh „thông thƣờng‟. Theo ông, điều này dẫn đến yêu cầu cần thiết phải thay đổi chính sách an ninh bởi các yếu tố phi quân sự „có thể trở nên khó kiểm soát hơn và dễ dàng tăng lên hơn‟ [Ullman 1983, 153]. Richard Ullman đƣợc coi là ngƣời đầu tiên đƣa ra một khái niệm cô đọng, bao quát về an ninh phi truyền thống. Ông cho rằng “an ninh quốc gia không nên hiểu theo nghĩa hẹp là bảo vệ nhà nước trước những cuộc tấn công quân sự qua biên giới lãnh thổ mà an ninh quốc gia còn phải đối mặt với những thách thức phi truyền thống, bao gồm: khủng bố quốc tế, tội phạm xuyên quốc gia có tổ chức, an ninh môi trường, di cư bất hợp pháp, an ninh năng lượng và an ninh con người.” [Ullman 1983, 153] Mặc dù Ullman và Myers có cách diễn giải và nhìn nhận khá rộng về an ninh môi trƣờng và cách tiếp cận đối với khái niệm này, họ đều lựa chọn đặt an ninh môi trƣờng trong khuôn khổ các vấn đề nghị sự thuộc an ninh quốc gia.
Sở dĩ nhƣ vậy bởi trong bối cảnh Chiến tranh lạnh, khi mà mối quan tâm hàng đầu của các quốc gia vẫn là sự tồn vong của mình và an ninh quân sự thì tiếng nói của họ về một khái niệm nhƣ an ninh môi trƣờng sẽ có thể đƣợc chú ý hơn nếu họ vẫn tập trung vào vai trò trung tâm của quốc gia đối với an ninh. Bắt đầu xuất hiện vào những năm 1980 nhƣng phải đến sau khi Chiến tranh lạnh kết thúc, khái niệm „an ninh phi truyền thống‟ mới đặc biệt giành đƣợc sự quan tâm, chú ý. Sau Chiến tranh lạnh, vai trò của an ninh quân sự - an ninh truyền thống giảm xuống, thế giới phải đối mặt với nhiều yếu tố mới đe dọa đến an ninh nhƣ khủng bố, dịch bệnh, biến đổi khí hậu, suy thoái môi trƣờng, tội phạm xuyên quốc gia. Sau Ullman, các học giả và các nhà nghiên cứu về an ninh không phủ nhận sự nổi lên và tác động của các vấn đề an ninh phi truyền thống.
Tuy nhiên, có sự khác biệt khá lớn trong quan điểm về phạm vi các vấn đề và mức độ tác động của chúng. Đa phần các nhà nghiên cứu đều cho rằng an ninh môi trƣờng hay các khía cạnh của nó là một trong những vấn đề an ninh phi truyền thống đáng lƣu tâm nhất bởi mức độ và phạm vi ảnh hƣởng rộng lớn của nó. Mely Caballero Anthony định 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nghĩa an ninh phi truyền thống là “thách thức đối với sự tồn vong và thịnh vượng của các quốc gia, dân tộc, xuất hiện chủ yếu trong các nguồn phi quân sự, chẳng hạn như thay đổi khí hậu, suy thoái môi trường xuyên biên giới và nguồn tài nguyên cạn kiệt, bệnh truyền nhiễm, thiên tai, di cư bất hợp pháp, tình trạng thiếu lương thực, buôn lậu, buôn bán ma túy và các hình thức khác của tội phạm xuyên quốc gia.1] Hay Amitav Acharaya định nghĩa an ninh phi truyền thống là “các thách thức đối với sự tồn vong và chất lƣợng cuộc sống của con ngƣời và nhà nƣớc có nguồn gốc phi quân sự nhƣ thay đổi khí hậu, khan hiếm nguồn lực, bệnh dịch, thiên tai, di cƣ không kiểm soát, thiếu lƣơng thực, buôn ngƣời, buôn ma túy và tội phạm có tổ chức. Thừa nhận tính nghiêm trọng của các vấn đề môi trƣờng, tác giả Vƣơng Dật Châu lại sử dụng cụm từ an ninh sinh thái để nói đến mối quan hệ và tác động của môi trƣờng đối với an ninh.
Theo ông, an ninh môi trƣờng và an ninh sinh thái cơ bản là cùng một khái niệm nhƣng an ninh sinh thái có nội hàm rộng hơn khi đề cập đến phạm vi rộng lớn các vấn đề từ ô nhiễm môi trƣờng đến thiếu hụt tài nguyên hay xung đột. Trong khi đó, an ninh môi trƣờng chỉ đề cập đến mối liên hệ giữa sự thoái hóa của môi trƣờng với khả năng bùng nổ các xung đột bạo lực trong nƣớc hay xuyên biên giới.