Luận văn thạc sĩ hoàn thiện phương pháp xếp hạng tín nhiệm khách hàng doanh nghiệp tại ngân hàng đầu tư và phát triển việt nam

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hoàn thiện phương pháp xếp hạng tín nhiệm khách hàng doanh nghiệp tại Ngân hàng Đầu tư và Phát triển Việt Nam.

• Tác giả: Thủy Ngọc Thu
• Người hướng dẫn: TS. Trầm Thị Xuân Hương
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế TP.HCM
• Chuyên ngành: Kinh tế Tài chính - Ngân hàng
• Đề tài: Hoàn Thiện Phương Pháp Xếp Hạng Tín Nhiệm Khách Hàng Doanh Nghiệp Tại Ngân Hàng Đầu Tư Và Phát Triển Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ kinh tế
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: TP.Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• Danh mục các chữ viết tắt
• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: XẾP HẠNG TÍN NHIỆM DOANH NGHIỆP VAY VỐN NGÂN HÀNG
• 1.1. RỦI RO TÍN DỤNG
• 1.1.1. Khái niệm rủi ro tín dụng
• 1.1.2. Các nguyên nhân dẫn đến rủi ro tín dụng
• 1.1.2.1. Các nguyên nhân khách quan
• 1.1.2.1.1. Do môi trường kinh tế không ổn định
• 1.1.2.1.2. Rủi ro do môi trường pháp lý
• 1.1.2.1.3. Sự thanh tra, kiểm tra giám sát của NHNN chưa hiệu quả
• 1.1.2.2. Rủi ro do nguyên nhân chủ quan
• 1.1.2.2.1. Rủi ro từ phía khách hàng vay
• 1.1.2.2.2. Rủi ro từ phía ngân hàng cho vay
• 1.2. XẾP HẠNG TÍN NHIỆM DOANH NGHIỆP VAY VỐN
• 1.2.1. Định nghĩa xếp hạng tín nhiệm
• 1.2.2. Sự cần thiết phải XHTN trong hoạt động tín dụng ngân hàng
• 1.2.2.1. XHTN doanh nghiệp vay vốn ngân hàng
• 1.2.2.1.1. Sự cần thiết phải XHTN trong hoạt động tín dụng ngân hàng
• 1.2.2.1.1.1. Do yêu cầu hạn chế rủi ro tín dụng
• 1.2.2.1.1.2. Do yêu cầu lựa chọn khách hàng cho vay
• 1.2.2.1.1.3. Để hỗ trợ phân loại nợ và trích dự phòng rủi ro
• 1.2.2.1.1.4. Xây dựng chính sách khách hàng
• 1.2.3. Vai trò của XHTN
• 1.2.3.1. Đối với ngân hàng thương mại
• 1.2.3.2. Đối với thị trường tài chính
• 1.2.3.3. Đối với doanh nghiệp được xếp hạng
• 1.3. NGUYÊN TẮC VÀ CÁC CHỈ TIÊU XHTN DOANH NGHIỆP
• 1.3.1. Nguyên tắc xếp hạng tín nhiệm
• 1.3.2. Các chỉ tiêu thường dùng để XHTN doanh nghiệp
• 1.3.2.1. Các chỉ tiêu tài chính
• 1.3.2.2. Các chỉ tiêu phi tài chính
• 1.4. SƠ LƯỢC XHTN TRÊN THẾ GIỚI VÀ BÀI HỌC KINH NGHIỆM CHO VIỆT NAM
• 1.4.1. Sơ lược XHTN trên thế giới
• 1.4.1.1. Xếp hạng tín nhiệm tại Mỹ
• 1.4.1.2. Xếp hạng tín nhiệm tại Nhật Bản
• 1.4.1.3. Xếp hạng tín nhiệm tại Thái Lan
• 1.4.1.4. Xếp hạng tín nhiệm tại Malaysia
• 1.4.2. Bài học kinh nghiệm về XHTN doanh nghiệp cho Việt Nam
• 1.4.2.1. Các NHTM xây dựng hệ thống XHTN của riêng mình
• 1.4.2.2. Cần thiết phải xây dựng tổ chức XHTN độc lập
• 1.4.2.3. Xây dựng đầy đủ các chỉ tiêu đánh giá mức độ tín nhiệm của khách hàng vay
• 1.4.2.4. Tham khảo kết quả xếp hạng để quyết định đầu tư
• 1.5. Kết luận Chương I
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG XHTN DOANH NGHIỆP TẠI NGÂN HÀNG ĐẦU TƯ VÀ PHÁT TRIỂN VIỆT NAM
• 2.1. GIỚI THIỆU NH ĐẦU TƯ VÀ PHÁT TRIỂN VIỆT NAM
• 2.1.1. Giới thiệu quá trình hình thành và phát triển
• 2.1.1.1. Tóm tắt quá trình hình thành và phát triển
• 2.1.1.2. Cơ cấu tổ chức
• 2.1.2. Tình hình hoạt động
• 2.1.2.1. Tình hình tài chính và kết quả hoạt động kinh doanh
• 2.1.2.2. Tình hình hoạt động tín dụng
• 2.2. TÌNH HÌNH XẾP HẠNG TÍN NHIỆM TẠI VIỆT NAM
• 2.2.1. Trung tâm thông tin tín dụng ngân hàng nhà nước
• 2.2.2. Doanh nghiệp kinh doanh thông tin tín nhiệm
• 2.2.3. Xếp hạng tín nhiệm của các ngân hàng thương mại
• 2.3. THỰC TRẠNG PHƯƠNG PHÁP XHTN DOANH NGHIỆP TẠI BIDV
• 2.3.1. Quy trình XHTN
• 2.3.2. Các chỉ tiêu đánh giá
• 2.3.2.1. Các chỉ tiêu tài chính
• 2.3.2.2. Các chỉ tiêu phi tài chính
• 2.3.3. Phương pháp tính điểm
• 2.3.3.1. Thang điểm các chỉ tiêu tài chính
• 2.3.3.2. Thang điểm các chỉ tiêu phi tài chính
• 2.3.3.3. Điểm thưởng phạt
• 2.3.4. Kết quả xếp hạng
• 2.3.4.1. Đối với doanh nghiệp đã quan hệ
• 2.3.4.2. Đối với doanh nghiệp mới quan hệ tín dụng lần đầu
• 2.3.5. Đặc điểm khách hàng theo hệ thống XHTN của BIDV
• 2.3.6. Ví dụ minh họa XHTN một doanh nghiệp
• 2.4. SO SÁNH PHƯƠNG PHÁP XHTN CỦA BIDV VỚI MỘT SỐ TỔ CHỨC KHÁC
• 2.4.1. Với Ngân hàng Ngoại thương Việt Nam
• 2.4.2. Với ngân hàng Công thương Việt Nam
• 2.4.3. Với Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (CIC)
• 2.4.4. Với Công ty Chứng khoán Đệ Nhất
• 2.5. ĐÁNH GIÁ HỆ THỐNG XHTN KHÁCH HÀNG DOANH NGHIỆP VAY VỐN TẠI BIDV
• 2.5.1. Kết quả đạt được
• 2.5.1.1. Triển khai XHTN trên toàn hệ thống
• 2.5.1.2. Nâng cao khả năng phòng ngừa rủi ro tín dụng
• 2.5.1.3. Dựa vào kết quả XHTN để quyết định cấp tín dụng
• 2.5.1.4. Đưa ra chính sách khách hàng trên cơ sở của XHTN
• 2.5.1.5. Hỗ trợ quyết định cho vay trở lên nhanh chóng
• 2.5.1.6. Phương pháp xếp hạng đơn giản, dễ thực hiện và áp dụng
• 2.5.1.7. Phương pháp xếp hạng đã bao gồm nhiều chỉ tiêu quan trọng
• 2.5.2. Những mặt còn hạn chế
• 2.5.2.1. Chỉ tiêu để đánh giá xếp hạng chưa phù hợp
• 2.5.2.2. Quy trình xếp hạng chưa rõ ràng
• 2.5.2.3. Đối tượng xếp hạng chưa phù hợp
• 2.5.2.4. Số lượng các thứ hạng xếp hạng chưa đầy đủ
• 2.5.3. Nguyên nhân của những hạn chế
• 2.5.3.1. Nguyên nhân khách quan
• 2.5.3.1.1. Thông tin phục vụ cho xếp hạng không đầy đủ
• 2.5.3.1.2. Thị trường chưa có nhiều tổ chức XHTN có thể cung cấp kết quả XHTN cho các ngân hàng tham khảo
• 2.5.3.2. Nguyên nhân chủ quan
• 2.5.3.2.1. Nhận thức về XHTN chưa cao
• 2.5.3.2.2. Trình độ cán bộ tín dụng chưa đồng đều
• 2.5.3.2.3. Ngân hàng chưa có cơ sở dữ liệu riêng
• 2.5.3.2.4. Kết quả xếp hạng chưa được ứng dụng trong quản lý rủi ro tín dụng
• 2.5.3.2.5. Nhiều trường hợp xếp hạng chỉ mang tính hình thức
• 2.6. Kết luận Chương II
• 3. CHƯƠNG 3: KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN PHƯƠNG PHÁP XHTN DOANH NGHIỆP TẠI BIDV
• 3.1. ĐỊNH HƯỚNG CỦA BIDV TRONG THỜI GIAN TỚI
• 3.1.1. Các định hướng cơ bản
• 3.1.1.1. Định hướng về tín dụng
• 3.1.1.2. Định hướng về nguồn vốn
• 3.1.1.3. Định hướng về dịch vụ
• 3.1.2. Các chỉ tiêu cơ bản đến năm 2010
• 3.1.3. Xây dựng hệ thống xếp hạng tín nhiệm
• 3.2. CÁC KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN PHƯƠNG PHÁP XHTN
• 3.2.1. Đối với nhà nước
• 3.2.1.1. Xây dựng tổ chức XHTN độc lập
• 3.2.1.2. Tạo môi trường cho hoạt động kinh doanh tín nhiệm phát triển
• 3.2.1.3. Nâng cao chất lượng thông tin tín nhiệm của CIC
• 3.2.1.4. Xây dựng hệ thống dữ liệu để cung cấp thông tin doanh nghiệp nhanh chóng, đầy đủ, chính xác
• 3.2.2. Đối với Ngân hàng Đầu tư và Phát triển Việt Nam
• 3.2.2.1. Các kiến nghị về quản trị điều hành
• 3.2.2.1.1. Nâng cao nhận thức về XHTN
• 3.2.2.1.2. Xây dựng hệ thống thông tin riêng của BIDV
• 3.2.2.1.3. Tăng cường công tác giáo dục, đào tạo cán bộ
• 3.2.2.1.4. Đẩy mạnh thực thi XHTN trong hoạt động tín dụng
• 3.2.2.1.5. Định kỳ hoặc đột suất kiểm tra thực hiện XHTN
• 3.2.2.2. Các kiến nghị để hoàn thiện phương pháp xếp hạng
• 3.2.2.2.1. Đưa thêm trọng số để tính điểm các chỉ tiêu
• 3.2.2.2.2. Thiết lập chương trình phần mềm để thực hiện xếp hạng
• 3.2.2.2.3. Bổ sung, thay thế các chỉ tiêu tài chính
• 3.2.2.2.4. Bổ sung, thay thế các chỉ tiêu phi tài chính
• 3.2.2.2.5. Thay đổi số lượng và ký hiệu bậc xếp hạng
• 3.3. PHƯƠNG PHÁP XẾP HẠNG SAU KHI ĐÃ ĐIỀU CHỈNH
• 3.3.1. Bước 1, xác định ngành nghề kinh tế
• 3.3.2. Bước 2, xác định quy mô
• 3.3.3. Bước 3, tính toán và chấm điểm các chỉ tiêu tài chính
• 3.3.4. Bước 4, tính toán và chấm điểm các chỉ tiêu phi tài chính
• 3.3.5. Bước 5, tính tổng điểm
• 3.3.6. Bước 6, xác định kết quả xếp hạng tín nhiệm
• 3.4. VÍ DỤ MINH HỌA XHTN MỘT DOANH NGHIỆP
• 3.5. Kết luận Chương III
• KẾT LUẬN
• PHỤ LỤC SỐ 01
• PHỤ LỤC SỐ 02
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Phương pháp xếp hạng tín nhiệm

Phương pháp xếp hạng tín nhiệm là công cụ quan trọng trong quản lý rủi ro tín dụng tại các ngân hàng thương mại. Tại BIDV, phương pháp này được áp dụng để đánh giá mức độ tín nhiệm của khách hàng doanh nghiệp, từ đó quyết định cấp tín dụng. Phương pháp này dựa trên các chỉ tiêu tài chính và phi tài chính, giúp ngân hàng phân loại khách hàng và quản lý rủi ro hiệu quả. Tuy nhiên, hệ thống hiện tại còn nhiều hạn chế, chưa phù hợp với chuẩn mực quốc tế, đòi hỏi cần hoàn thiện phương pháp xếp hạng để tăng cường hiệu quả quản lý rủi ro.

1.1. Khái niệm và vai trò

Xếp hạng tín nhiệm là quá trình đánh giá khả năng trả nợ của khách hàng doanh nghiệp dựa trên các tiêu chí cụ thể. Tại BIDV, phương pháp này giúp hạn chế rủi ro tín dụng, lựa chọn khách hàng phù hợp, và hỗ trợ phân loại nợ. Vai trò của xếp hạng tín nhiệm không chỉ giới hạn trong quản lý rủi ro mà còn ảnh hưởng đến chiến lược khách hàng và quyết định tín dụng.

1.2. Nguyên tắc và chỉ tiêu

Nguyên tắc xếp hạng tín nhiệm tại BIDV dựa trên tính khách quan, toàn diện và nhất quán. Các chỉ tiêu bao gồm chỉ tiêu tài chính như tỷ lệ nợ trên vốn, khả năng thanh toán, và chỉ tiêu phi tài chính như uy tín kinh doanh, môi trường pháp lý. Việc áp dụng các chỉ tiêu này giúp đánh giá toàn diện mức độ tín nhiệm của doanh nghiệp.

II. Thực trạng xếp hạng tín nhiệm tại BIDV

BIDV đã triển khai hệ thống xếp hạng tín nhiệm từ năm 2003, tuy nhiên, hệ thống này còn nhiều hạn chế. Các chỉ tiêu đánh giá chưa phù hợp, quy trình xếp hạng chưa rõ ràng, và kết quả xếp hạng chưa phản ánh đúng thực chất khách hàng. Điều này gây khó khăn cho công tác quản lý rủi ro và quyết định tín dụng. Phương pháp hoàn thiện cần được áp dụng để khắc phục những hạn chế này.

2.1. Quy trình xếp hạng

Quy trình xếp hạng tín nhiệm tại BIDV bao gồm các bước: thu thập thông tin, đánh giá các chỉ tiêu tài chính và phi tài chính, tính điểm và xác định kết quả xếp hạng. Tuy nhiên, quy trình này còn thiếu sự minh bạch và chưa được tối ưu hóa, dẫn đến kết quả xếp hạng không chính xác.

2.2. Hạn chế và nguyên nhân

Hạn chế chính của hệ thống xếp hạng tại BIDV là thiếu sự đồng bộ và chưa phù hợp với thực tế. Nguyên nhân khách quan bao gồm thông tin không đầy đủ và thiếu tổ chức xếp hạng độc lập. Nguyên nhân chủ quan là nhận thức về xếp hạng tín nhiệm chưa cao và trình độ cán bộ tín dụng chưa đồng đều.

III. Kiến nghị hoàn thiện phương pháp xếp hạng

Để hoàn thiện phương pháp xếp hạng tín nhiệm, BIDV cần xây dựng hệ thống xếp hạng mới, phù hợp với chuẩn mực quốc tế và thực tế Việt Nam. Các kiến nghị bao gồm nâng cao nhận thức về xếp hạng tín nhiệm, xây dựng hệ thống thông tin riêng, và đào tạo cán bộ tín dụng. Phương pháp hoàn thiện cần bổ sung các chỉ tiêu đánh giá và tối ưu hóa quy trình xếp hạng.

3.1. Đối với nhà nước

Nhà nước cần xây dựng tổ chức xếp hạng độc lập, tạo môi trường thuận lợi cho hoạt động kinh doanh tín nhiệm, và nâng cao chất lượng thông tin tín nhiệm từ Ngân hàng Nhà nước. Điều này sẽ hỗ trợ các ngân hàng thương mại trong việc đánh giá tín nhiệm khách hàng.

3.2. Đối với BIDV

BIDV cần nâng cao nhận thức về xếp hạng tín nhiệm, xây dựng hệ thống thông tin riêng, và đào tạo cán bộ tín dụng. Bên cạnh đó, cần bổ sung các chỉ tiêu đánh giá, thiết lập phần mềm xếp hạng, và thay đổi số lượng bậc xếp hạng để tăng cường hiệu quả quản lý rủi ro.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh Việt Nam chính thức trở thành thành viên thứ 150 của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), tiến trình mở cửa thị trường tài chính đã tạo nên sức ép cạnh tranh quyết liệt giữa các ngân hàng thương mại trong nước và các định chế tài chính quốc tế. Tại Ngân hàng Đầu tư và Phát triển Việt Nam (BIDV), quy mô tổng tài sản đã ghi nhận mức tăng trưởng vượt bậc từ 59.949 tỷ đồng năm 2001 lên 167.693 tỷ đồng vào cuối năm 2006, kéo theo tổng dư nợ tín dụng chạm mốc 98.607 tỷ đồng. Tuy nhiên, rủi ro tín dụng vẫn luôn là nguy cơ lớn nhất đe dọa sự an toàn hệ thống. Trong khi số liệu báo cáo của Ngân hàng Nhà nước ghi nhận tỷ lệ nợ xấu toàn ngành ở mức khoảng 3% tổng dư nợ, các tổ chức tài chính quốc tế ước tính con số thực tế có thể lên đến 14% - 15%.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của đề tài xuất phát từ yêu cầu cấp thiết phải hoàn thiện công cụ quản trị rủi ro khoa học, nhằm khắc phục những bất cập của hệ thống chấm điểm tín dụng hiện hành theo Quyết định số 5645/QĐ-TD2. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể tập trung vào việc hệ thống hóa lý luận về xếp hạng tín nhiệm khách hàng doanh nghiệp, đánh giá toàn diện thực trạng mô hình chấm điểm tại BIDV giai đoạn 2001 - 2006, từ đó xây dựng phương pháp xếp hạng mới theo chuẩn mực quốc tế. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc trong việc hỗ trợ phân loại nợ theo Quyết định số 493/2005/QĐ-NHNN, tối ưu hóa quy trình cấp tín dụng và hạn chế tỷ lệ nợ quá hạn xuống dưới 2%, góp phần bảo toàn nguồn vốn tự có 10.590 tỷ đồng của ngân hàng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng lý thuyết quản trị rủi ro tín dụng hiện đại và lý thuyết bất đối xứng thông tin của Akerlof cùng mô hình phân phối tín dụng của Stiglitz và Weiss. Trong môi trường kinh doanh tiền tệ, rủi ro tín dụng được định nghĩa là tổn thất tài chính lớn nhất mà ngân hàng phải gánh chịu khi khách hàng vay vốn không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện đầy đủ nghĩa vụ trả nợ gốc và lãi theo cam kết hợp đồng.

Mô hình nghiên cứu áp dụng nguyên tắc tiếp cận phân tích từ trên xuống (Top-Down Approach) kết hợp chấm điểm đa tiêu chí giữa dữ liệu định lượng và định tính. Ba khái niệm then chốt được chuẩn hóa bao gồm:

1. Hệ thống xếp hạng tín nhiệm nội bộ: Công cụ đo lường xác suất vỡ nợ của khách hàng thông qua bộ chỉ tiêu tài chính và phi tài chính;
2. Khả năng trả nợ từ lưu chuyển tiền tệ: Năng lực tạo dòng tiền ròng độc lập từ phương án kinh doanh để thanh toán nghĩa vụ nợ trung và dài hạn;
3. Phân loại nợ và trích lập dự phòng rủi ro: Quy trình nhóm hóa danh mục tín dụng thành 5 nhóm nợ theo chuẩn mực giám sát an toàn vốn.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ Báo cáo thường niên BIDV giai đoạn 2001 - 2006, Bản cáo bạch của ngân hàng, báo cáo tổng kết của Trung tâm Thông tin Tín dụng Ngân hàng Nhà nước (CIC) với cơ sở dữ liệu trên 150.000 hồ sơ doanh nghiệp, cùng hệ thống văn bản pháp quy như Quyết định 493/2005/QĐ-NHNN và Quyết định 1627/2001/QĐ-NHNN.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao quát dữ liệu phân tích thực nghiệm từ 10.298 bộ hồ sơ doanh nghiệp do CIC xử lý trong đề án thí điểm giai đoạn 2003 - 2004, kết hợp dữ liệu tín dụng thực tế của khách hàng doanh nghiệp tại 3 Sở giao dịch và mạng lưới chi nhánh BIDV trên cả nước. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu có chủ đích phân tầng theo 4 nhóm ngành kinh tế trọng điểm (Thương mại - Dịch vụ, Xây dựng, Nông - Lâm - Thủy sản, Công nghiệp) và 3 phân khúc quy mô (Lớn, Vừa, Nhỏ).

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích định lượng kết hợp định tính và so sánh đối chiếu là vì thông tin tài chính của nhiều doanh nghiệp tại Việt Nam còn thiếu minh bạch, đòi hỏi phải kiểm tra chéo giữa tỷ số báo cáo tài chính với các chỉ tiêu định tính về năng lực điều hành và uy tín giao dịch. Timeline nghiên cứu được thực hiện trong giai đoạn thu thập dữ liệu 2001 - 2006 và hoàn thiện xây dựng mô hình vào năm 2007.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực trạng hoạt động tín dụng và hệ thống xếp hạng tại BIDV đã mang lại 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, tốc độ mở rộng tín dụng của BIDV đạt mức bình quân trên 20%/năm, đưa dư nợ từ 41.434 tỷ đồng năm 2001 lên 98.607 tỷ đồng năm 2006 (tăng trưởng 138%). Đặc biệt, cơ cấu dư nợ có sự chuyển dịch mạnh mẽ sang khối ngoài quốc doanh, tăng từ 7.458 tỷ đồng (chiếm 18% tổng dư nợ) năm 2001 lên 57.192 tỷ đồng (chiếm 58% tổng dư nợ) vào năm 2006.

Thứ hai, chất lượng tín dụng được duy trì tương đối ổn định với tỷ lệ nợ quá hạn năm 2006 là 1,16% (tương đương 1.144 tỷ đồng), giảm đáng kể so với mức 2.597 tỷ đồng năm 2005. Dư nợ có tài sản bảo đảm tăng từ 16.615 tỷ đồng (40%) năm 2001 lên 69.025 tỷ đồng (khoảng 70% tổng dư nợ) năm 2006. Tuy nhiên, tổn thất tiềm ẩn từ các dự án kém hiệu quả vẫn rất lớn, điển hình như thiệt hại trên 5.000 tỷ đồng của ngành mía đường và áp lực từ 10.000 tỷ đồng nợ đọng xây dựng cơ bản của nền kinh tế.

Thứ ba, hệ thống xếp hạng tín nhiệm theo Quyết định 5645/QĐ-TD2 cấu trúc thang điểm gồm 60 điểm cho 12 chỉ tiêu tài chính và 50 điểm cho 10 chỉ tiêu phi tài chính (tổng 110 điểm tối đa), phân chia khách hàng thành 7 bậc (A*, A, B, C, D, E, F). Điểm hạn chế lớn là phương pháp này cào bằng trọng số khi mỗi chỉ tiêu đều nhận tối đa 5 điểm, không phản ánh đúng mức độ trọng yếu của khả năng thanh toán hay dòng tiền sinh lời.

Thứ tư, các chỉ tiêu phi tài chính mang nặng tính định tính chủ quan của cán bộ thẩm định, đặc biệt ở tiêu chí đánh giá lợi nhuận khách hàng mang lại cho ngân hàng. Đồng thời, việc phân nhóm chỉ tiêu tài chính chưa tính toán hết sự khác biệt sâu sắc về chu chuyển vốn giữa doanh nghiệp xây lắp và doanh nghiệp sản xuất công nghiệp.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những hạn chế trên xuất phát từ việc BIDV chưa thiết lập được hệ thống phần mềm chấm điểm tự động hóa và kho dữ liệu khách hàng độc lập. Cán bộ tín dụng tại các chi nhánh có trình độ chuyên môn chưa đồng đều, dẫn đến hiện tượng xếp hạng mang tính hình thức để hợp thức hóa hồ sơ cấp hạn mức.

Khi so sánh với hệ thống chấm điểm của Vietcombank, VietinBank và các tổ chức định mức tín nhiệm quốc tế như Moody's, TRIS (Thái Lan) hay RAM (Malaysia), mô hình của BIDV thiếu hẳn cơ chế kiểm tra chéo và ma trận trọng số phân lớp. Dữ liệu nghiên cứu cho thấy kết quả xếp hạng cần được minh họa trực quan qua bảng tổng hợp tiêu chuẩn tài chính theo ngành và biểu đồ phân bổ dư nợ để nhận diện rủi ro tập trung. Ý nghĩa của việc khắc phục các điểm nghẽn này là giúp ngân hàng chủ động định giá lãi suất cho vay theo mức độ rủi ro, thay vì áp dụng cơ chế bảo đảm tài sản một cách cứng nhắc.

Đề xuất và khuyến nghị

Để nâng cao năng lực phòng ngừa rủi ro tín dụng và chuẩn hóa hệ thống xếp hạng tại BIDV, nghiên cứu đưa ra 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Tái cấu trúc phương pháp xếp hạng tín nhiệm theo quy trình 6 bước chuẩn hóa: Xác định ngành kinh tế (4 ngành) -> Xác định quy mô vốn và lao động (3 cấp độ) -> Tính toán và chấm điểm 12 chỉ tiêu tài chính có áp dụng trọng số -> Đánh giá 10 chỉ tiêu phi tài chính -> Tính tổng điểm chuẩn hóa 100 điểm -> Quy đổi thứ hạng tín nhiệm theo dải ký hiệu chuẩn quốc tế (AAA đến D). Trọng tâm thực hiện thuộc về Khối Quản lý Rủi ro BIDV trong lộ trình 2007 - 2009, hướng tới mục tiêu 100% hồ sơ vay vốn doanh nghiệp được xếp hạng tự động.

2. Hoàn thiện hệ thống chỉ tiêu và phân bổ trọng số điểm khoa học: Bổ sung chỉ tiêu lưu chuyển tiền tệ thuần từ hoạt động kinh doanh và khả năng thanh toán lãi vay; nâng tỷ trọng nhóm chỉ số thanh toán và sinh lời lên mức 40% - 50% tổng điểm tài chính; điều chỉnh thang đo linh hoạt theo đặc thù ngành. Ban Điều hành BIDV cần ban hành quyết định thay thế Quyết định 5645 ngay trong năm 2008.

3. Xây dựng phần mềm xếp hạng tín dụng nội bộ tích hợp cơ sở dữ liệu CIC: Trung tâm Công nghệ Thông tin BIDV cần hoàn thiện module phần mềm chuyên trách trước năm 2009, liên kết trực tiếp với kho dữ liệu 150.000 doanh nghiệp của CIC nhằm loại bỏ sự can thiệp chủ quan của cán bộ tín dụng, giảm sai lệch chấm điểm xuống dưới 5%.

4. Kiến nghị Ngân hàng Nhà nước và Chính phủ hoàn thiện hành lang pháp lý: Đẩy mạnh việc thành lập từ 2 đến 3 tổ chức định mức tín nhiệm độc lập tại Việt Nam theo mô hình công ty cổ phần đại chúng trước năm 2010; hoàn thiện cơ chế cưỡng chế xử lý tài sản bảo đảm và nâng cao chất lượng báo cáo thông tin tín dụng định kỳ của CIC.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung nghiên cứu mang giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng sau:

1. Cán bộ quản trị rủi ro và thẩm định tín dụng tại các ngân hàng thương mại: Nắm vững phương pháp phân tích báo cáo tài chính doanh nghiệp kết hợp 10 biến số định tính, áp dụng bảng tiêu chuẩn 4 nhóm ngành để rút ngắn thời gian thẩm định hồ sơ vay từ 10 ngày xuống còn 5 ngày.

2. Nhà quản trị và hoạch định chính sách tại các tổ chức tín dụng: Sử dụng luận văn làm tài liệu khung để xây dựng sổ tay xếp hạng tín dụng nội bộ, triển khai phân loại nợ và trích lập dự phòng rủi ro theo đúng quy định của Quyết định 493/2005/QĐ-NHNN.

3. Giám đốc tài chính (CFO) và Kế toán trưởng doanh nghiệp: Nắm bắt các tiêu chí chấm điểm khắt khe về tỷ số tự tài trợ, vòng quay vốn lưu động và tỷ suất sinh lời ROA, ROE để chủ động tái cấu trúc tình hình tài chính, nâng cao hệ số tín nhiệm khi đàm phán lãi suất vay vốn ngân hàng.

4. Giảng viên, học viên cao học và nhà nghiên cứu chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng: Khai thác chuỗi dữ liệu thực nghiệm giai đoạn 2001 - 2006 của BIDV và phương pháp luận đa tiêu chí để phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu mô hình đo lường rủi ro phá sản doanh nghiệp.

Câu hỏi thường gặp

1. Hệ thống xếp hạng tín nhiệm nội bộ mang lại lợi ích cốt lõi gì cho ngân hàng thương mại?
   Hệ thống giúp ngân hàng đo lường chính xác xác suất không trả được nợ của khách hàng, tạo cơ sở khoa học để quyết định cấp tín dụng, định giá lãi suất, xác định tỷ lệ tài sản bảo đảm và hỗ trợ trích lập dự phòng rủi ro chính xác theo quy định của Ngân hàng Nhà nước.

2. Vì sao phương pháp xếp hạng tín nhiệm cũ theo Quyết định 5645/QĐ-TD2 của BIDV cần phải thay thế?
   Phương pháp cũ bộc lộ nhiều điểm hạn chế như cào bằng điểm số giữa các chỉ tiêu (mỗi chỉ tiêu tối đa 5 điểm), thiếu hệ thống trọng số ngành, phụ thuộc nhiều vào cảm tính chủ quan của nhân viên tín dụng và chưa đáp ứng đầy đủ các chuẩn mực phân loại nợ quốc tế.

3. Quy trình xếp hạng tín nhiệm doanh nghiệp cải tiến gồm những bước cơ bản nào?
   Quy trình mới gồm 6 bước chặt chẽ: xác định ngành kinh tế, phân loại quy mô doanh nghiệp, tính toán điểm tài chính có trọng số, chấm điểm các yếu tố phi tài chính, tổng hợp điểm chuẩn hóa thang 100 và quy đổi ra dải thứ hạng tín nhiệm từ AAA đến D.

4. Kinh nghiệm xếp hạng tín nhiệm quốc tế từ Thái Lan (TRIS) và Malaysia (RAM) có ý nghĩa gì đối với Việt Nam?
   Các mô hình này chứng minh sự cần thiết phải thành lập cơ quan định mức tín nhiệm độc lập dưới hình thức công ty cổ phần với tỷ lệ sở hữu phân tán, kết hợp phân tích sâu chu kỳ kinh tế ngành với thực tiễn tài chính doanh nghiệp để cung cấp thông tin minh bạch cho thị trường.

5. Doanh nghiệp có thể cải thiện thứ hạng tín dụng tại BIDV bằng những giải pháp nào?
   Doanh nghiệp cần minh bạch hóa số liệu kế toán thông qua kiểm toán độc lập, nâng cao hệ số tự tài trợ trên 30%, duy trì dòng tiền hoạt động kinh doanh dương, thực hiện đúng cam kết trả nợ gốc và lãi đúng hạn, đồng thời gia tăng tỷ lệ giao dịch thanh toán qua hệ thống BIDV.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về rủi ro tín dụng và khẳng định tính tất yếu của việc ứng dụng hệ thống xếp hạng tín nhiệm nội bộ trong hoạt động ngân hàng thương mại hiện đại.
• Công trình đã phân tích sâu sắc bức tranh tín dụng tại BIDV giai đoạn 2001 - 2006, chỉ rõ tốc độ tăng trưởng dư nợ đạt 98.607 tỷ đồng cùng sự chuyển dịch mạnh mẽ sang khối ngoài quốc doanh (58%).
• Luận văn đã chỉ ra các hạn chế cố hữu của hệ thống chấm điểm cũ theo Quyết định 5645/QĐ-TD2, đặc biệt là tình trạng thiếu trọng số chỉ tiêu và mức độ phụ thuộc vào đánh giá chủ quan.
• Tác giả đã thiết kế thành công mô hình xếp hạng tín nhiệm mới theo quy trình 6 bước chuẩn mực, phân tách 4 nhóm ngành và 3 cấp quy mô với hệ thống điểm số khoa học.
• Đề tài đề xuất lộ trình hành động giai đoạn 2007 - 2010 nhằm số hóa công tác chấm điểm tín dụng tại BIDV và thúc đẩy Ngân hàng Nhà nước hoàn thiện thể chế tài chính.

Các ngân hàng thương mại và nhà nghiên cứu có thể ứng dụng ngay khung phương pháp luận của luận văn để nâng cao năng lực thẩm định và xây dựng chính sách khách hàng tối ưu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 Xếp hạng tín nhiệm doanh nghiệp vay vốn ngân hàng Chương 2 Thực trạng xếp hạng tín nhiệm doanh nghiệp tại Ngân hàng Đầu tƣ và Phát triển Việt Nam Chương 3 Kiến nghị hoàn thiện phƣơng pháp xếp hạng tín nhiệm doanh nghiệp tại Ngân hàng Đầu tƣ và Phát triển Việt Nam. Trang 10 CHƢƠNG I XẾP HẠNG TÍN NHIỆM DOANH NGHIỆP VAY VỐN NGÂN HÀNG 1. RỦI RO TÍN DỤNG 1. Khái niệm rủi ro tín dụng.

Trong cơ chế thị trường, hoạt động của các tổ chức tín dụng cũng như các doanh nghiệp kinh doanh trong lĩnh vực khác luôn tiềm ẩn nhiều rủi ro. Các rủi ro ngân hàng thương mại thường gặp phải trong hoạt động ngân hàng là rủi ro tín dụng, rủi ro hối đoái, rủi ro thanh khoản, rủi ro lãi suất, rủi ro thị trường, rủi ro nguồn vốn. Rủi ro tín dụng thường chiếm tỷ trọng cao nhất trong hoạt động của ngân hàng thương mại, chính vì vậy khi khách hàng vay gặp phải rủi ro dẫn đến không trả được nợ cho ngân hàng thì sẽ ảnh hưởng ngay đến nguồn vốn hoạt động của ngân hàng. Tại Việt Nam, theo Ngân hàng Nhà nước Việt Nam thì nợ xấu chiếm khoảng 3% tổng dư nợ, nhưng theo các chuyên gia nước ngoài, các tổ chức quốc tế thì nợ xấu chiếm tới 14-15% tổng dư nợ, tức là gấp 3 lần theo đánh giá của Ngân hàng Nhà nước.

Rủi ro tín dụng có thể được hiểu như sau : - Nếu hiểu tín dụng là sự ứng trước giá trị hiện tại để đổi lấy giá trị tương lai với mục đích mong muốn giá trị tương lai lớn hơn giá trị hiện tại thì rủi ro tín dụng là hiện tượng giá trị tương lai thu về nhỏ hơn hoặc bằng giá trị hiện tại. - Rủi ro tín dụng có thể được hiểu là xác suất khách hàng không thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ tài chính đã được cam kết. - Tiếp cận dưới góc độ điều khiển học thì rủi ro tín dụng được hiểu là sự xuất hiện những biến cố không bình thường trong quan hệ tín dụng, gây hậu quả xấu tới hoạt động ngân hàng như mất mát, thiệt hại về tài sản, thu nhập của ngân hàng, vỡ nợ hay phá sản ngân hàng. Ngân hàng nhà nước đưa ra khái niệm về rủi ro tín dụng tại Quyết định số 493/2005/QĐ-NHNN ngày 22/04/2005 “rủi ro tín dụng trong hoạt động ngân hàng của tổ chức tín dụng là khả năng xẩy ra tổn thất trong hoạt động ngân hàng của tổ chức tín Trang 11 dụng do khách hàng không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện nghĩa vụ của mình theo cam kết”.

Như vậy có thể khái quát, rủi ro tín dụng là tổng giá trị lớn nhất của khoản tiền mà một ngân hàng có thể thất thoát khi khách hàng lâm vào tình trạng không có khả năng thực hiện các nghĩa vụ tài chính đã cam kết. Hay nói cách khác rủi ro tín dụng là rủi ro ngân hàng không thu hồi được nợ khi đến hạn. Các nguyên nhân dẫn đến rủi ro tín dụng. Các nguyên nhân khách quan.

Do môi trƣờng kinh tế không ổn định.  Môi trường kinh doanh biến động nhanh, khó dự đoán. Hoạt động của ngân hàng thương mại gắn liền với hoạt động của các doanh nghiệp. Khi môi trường kinh tế không ổn định làm ảnh hưởng đến hoạt động của các doanh nghiệp thì hệ quả tất yếu là sẽ ảnh hưởng đến hoạt động của các ngân hàng thương mại.

Nền kinh tế Việt Nam chúng ta vẫn còn lệ thuộc quá nhiều vào sản xuất nông nghiệp và công nghiệp phục vụ nông nghiệp (nuôi trồng, chế biến thực phẩm và nguyên liệu), dầu thô, may gia công,… đây là những ngành, lĩnh vực vốn rất nhạy cảm với rủi ro thời tiết và giá cả thế giới, nên dễ bị tổn thương khi thị trường thế giới biến động xấu. Thực tế trong thời gian qua cho thấy ngành dệt may trong một số năm gần đây đã gặp không ít khó khăn vì bị khống chế hạn ngạch làm ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động kinh doanh của các doanh nghiệp nói riêng và của các ngân hàng cho vay nói chung. Ngành thủy sản cũng gặp nhiều lao đao vì các vụ kiện bán phá giá vừa qua. Không chỉ xuất khẩu, các mặt hàng nhập khẩu cũng dễ bị tổn thương không kém.

Mặt hàng sắt thép cũng bị ảnh hưởng lớn của giá thép thế giới. Việc tăng giá phôi thép làm cho một số doanh nghiệp sản xuất thép trong nước phải ngưng sản xuất do chi phí giá thành rất cao trong khi không tiêu thụ được sản phẩm.  Trình độ quản lý vĩ mô còn yếu kém. Quản lý vĩ mô của nhà nước được thể hiện ở việc nhà nước tạo môi trường thuận lợi, thông thoáng cho hoạt động sản xuất kinh doanh thông qua luật pháp, các quy Trang 12 định, định hướng cho các doanh nghiệp trong hoạt động đầu tư, hỗ trợ tìm kiếm thị trường để tiêu thụ sản phẩm… Nền kinh tế thị trường tất yếu sẽ dẫn đến cạnh tranh, các nhà kinh doanh sẽ tìm kiếm ngành nào có lợi nhất để đầu tư và sẽ rời bỏ những ngành không đem lại lợi nhuận cho họ và do đó có sự chuyển dịch vốn từ ngành này qua ngành khác và đây cũng là một hiện tượng khách quan.

Nếu nhà nước định hướng không tốt có khả năng xẩy ra trường hợp một ngành, một lĩnh vực nào đó được tập trung quá nhiều vốn đầu tư dẫn đến dư thừa, lãng phí. Thực tế tại Việt Nam trong thời gian qua cho thấy ngành mía đường là một ví dụ điển hình. Do định hướng không tốt đã dẫn đến việc đầu tư các nhà máy đường tràn lan, rất nhiều các nhà máy hoạt động kém hiệu quả do sản phẩm sản xuất ra giá thành cao, công nghệ lựa chọn đầu tư không phù hợp, thiếu quy hoạch vùng nguyên liệu sản xuất, đầu tư nhiều làm sản phẩm đầu đầu ra lớn hơn nhu cầu. Kết quả là nhiều doanh nghiệp mía đường lâm vào tình trạng phá sản, không có khả năng trả nợ vay ngân hàng.

Chỉ riêng ngành mía đường, hệ thống ngân hàng thương mại đã phải gánh chịu tổn thất trên 5. Nợ xây dựng cơ bản cũng đang là một vấn đề nhức nhối hiện nay, ngân sách nhà nước đang nợ các doanh nghiệp xây lắp đến 10. Các doanh nghiệp xây lắp với nguồn vốn chủ sở hữu nhỏ bé, hoạt động chủ yếu bằng vốn vay ngân hàng, nợ càng nhiều, càng lâu thì lãi phải trả càng lớn, hiệu quả càng thấp. Thực tế có những công trình đã hoàn thành nhiều năm nhưng vẫn chưa được thanh toán điều này đã làm cho các doanh nghiệp xây lắp càng thêm khó khăn, nhiều doanh nghiệp lâm vào tình trạng không còn khả năng trả nợ ngân hàng.

 Hệ thống thông tin quản lý yếu kém. Hiện nay ở Việt Nam chưa có một cơ chế công bố thông tin đầy đủ về doanh nghiệp và ngân hàng. Trung tâm thông tin tín dụng ngân hàng (CIC) của NHNN đã hoạt động một thập niên và đã đạt được những kết quả bước đầu rất đáng khích lệ trong việc cung cấp thông tin về tình hình hoạt động tín dụng, nhưng chưa phải là cơ quan định mức tín nhiệm doanh nghiệp một cách độc lập và hiệu quả nên thông tin cung cấp còn đơn điệu, thiếu cập nhật, chưa đáp ứng được đầy đủ yêu cầu tra cứu thông tin của các ngân hàng thương mại đó cũng là thách thức cho hệ thống ngân hàng Trang 13 trong việc mở rộng và kiểm soát tín dụng cho nền kinh tế trong điều kiện thiếu một hệ thống thông tin tương xứng. Nếu các ngân hàng cố gắng chạy theo thành tích, mở rộng tín dụng trong điều kiện môi trường thông tin không cân xứng, thiếu chính xác về khách hàng thì nguy cơ nợ xấu cho hệ thống ngân hàng có thể gia tăng.

Rủi ro do môi trường pháp lý.  Cơ chế của nhà nước. Nhà nước trong quá trình thực hiện điều tiết kinh tế vĩ mô, trong từng thời kỳ đã ban hành nhiều quy định, chính sách ưu đãi cho các doanh nghiệp nhà nước, nhiều trường hợp các doanh nghiệp phải cho vay theo chỉ định hoặc cho vay theo kế hoạch của nhà nước. Trước đây đã có thời kỳ các doanh nghiệp nhà nước với tình hình tài chính không mạnh, không có tài sản đảm bảo nhưng vẫn được vay với số tiền rất lớn tại các ngân hàng thương mại nhà nước miễn là có phương án được cơ quan chủ quản phê duyệt.

Nhiều dự án kém hiệu quả nhưng ngân hàng thương mại phải cho vay theo chỉ định hoặc theo kế hoạch. Chính cơ chế của nhà nước mang tính đặc quyền, ưu đãi đã tạo ra rủi ro cho các ngân hàng thương mại. Thực tế cho thấy chính sách cho vay theo kế hoạch của nhà nước, cho vay theo chỉ định của chính phủ đã phát sinh rất nhiều nợ xấu.  Văn bản quy phạm pháp luật còn nhiều hạn chế.

Trong những năm gần đây, Quốc hội, Ủy ban thường vụ quốc hội, Chính phủ, Ngân hàng Nhà nước (NHNN) và các cơ quan liên quan đã ban hành nhiều luật, văn bản dưới luật hướng dẫn thi hành luật liên quan đến hoạt động tín dụng ngân hàng. Tuy nhiên, luật và các văn bản đã có song việc triển khai vào hoạt động ngân hàng còn gặp phải nhiều vướng mắc bất cập như một số văn bản về việc cưỡng chế thu hồi nợ. Những văn bản này đều có quy định: Trong những trường hợp khách hàng không trả được nợ, NHTM có quyền xử lý tài sản đảm bảo nợ vay. Trên thực tế, các NHTM không làm được điều này vì ngân hàng là một tổ chức kinh tế, không phải là cơ quan quyền lực nhà nước, không có chức năng cưỡng chế buộc khách hàng bàn giao tài sản đảm bảo cho ngân hàng để xử lý… cùng nhiều các quy định khác dẫn đến tình trạng NHTM không thể giải quyết được nợ tồn đọng, tài sản tồn đọng.

 Hoạt động kém hiệu quả của các cơ quan quản lý nhà nước. Trang 14 Hoạt động kém hiệu quả của một số cơ quan quản lý nhà nước đặc biệt trong xử lý tài sản đảm bảo cũng tạo ra rủi ro cho các ngân hàng thương mại. Theo quy định của pháp luật, ngân hàng có thể yêu cầu các cơ quan nhà nước phối hợp để xử lý tài sản đảm bảo như ủy ban nhân dân địa phương, công an cưỡng chế chủ sở hữu tài sản giao tài sản để phát mãi nhưng khi thực hiện ngân hàng rất khó có được sự hợp tác của các cơ quan này.