Chương 1: Vật liệu cách điện (chất điện môi) Mục tiêu: - Trình bày được khái niệm và cấu tạo của vật liệu dẫn điện, cách điện - Phân loại được chính xác chức năng của từng vật liệu cụ thể - Trình bày được những kiến thức cơ bản về cơ, lý, hoá và tính năng, tác dụng của vật liệu cách điện; - Trình bày được những kiến thức cơ bản về cơ, lý, hoá và tính năng tác dụng của vật liệu dẫn điện đồng thời giúp học sinh nắm được phạm vi ứng dụng của vật liệu dẫn điện. - Nghiêm túc tìm hiểu về các đặc tính của các vật liệu để sử dụng đúng mục đích. Nội dung chính: 1. Khái niệm và đặc tính của chất cách điện: 1.
Khái niệm: - Vật liệu cách điện hoặc chất điện môi là chất dùng nó để thực hiện cách điện cho các phần dẫn điện của các chi tiết trong thiết bị điện. - So với vật liệu dẫn điện thì vật liệu cách điện có điện trở lớn hơn nhiều. - Đặc tính của chất điện môi là khả năng tạo nên ở trong nó một điện trường lớn và tích luỹ được năng lượng điện. Phân loại các chất điện môi: + Theo trạng thái vật thể chất điện môi gồm: chất khí, lỏng và rắn + Theo bản chất hóa học,chất điện môi được chia ra: chất vô cơ và hữu cơ + Theo khả năng chịu nhiệt chất điện môi được phân thành các cấp: Y, A, E, B, F, H, C.
Tính chất cơ, lý, hóa của chất cách điện: a. Tính hút ẩm: - Hút ẩm: Là khả năng hút ẩm từ môi trường xung quanh. + Tác hại:tăng dòng điện rò, tổn hao điện môi và giảm điện áp phóng điện + Biện pháp khắc phục: thực hiện sơn phủ trên bề mặt điện môi. - Tính thẩm thấu: là khả năng cho hơi nước xuyên qua vật liệu.
7 + Lượng hơi ẩm m trong thời gian giờ đi qua mặt phẳng S (cm 2) của lớp vật liệu cách điện có chiều dày h (cm), dưới tác dụng của hiệu số áp suất hơi nước P 1 và P2 (mmHg) ở hai phía bề mặt vật liệu được tính theo công thức sau: Trong đó: là độ thấm ẩm của vật liệu + Tác hại: tương tự như tính hút ẩm. - Tính dính ước: Khả năng hình thành màng ẩm trên bề mặt vật liệu khi bề mặt vật liệu đặt trong môi trường có độ ẩm cao. + Tác hại: tăng dòng điện rò và giảm đáng kể điện áp phóng điện. + Biện pháp khắc phục: thực hiện sơn phủ trên bề mặt điện môi.
Tính cơ học: - Độ bền kéo, nén và uốn trong các điện môi khác nhau rất nhiều: Độ bền phụ thuộc rất nhiều vào tiết diện của mẫu vật liệu. * Ví dụ: sợi thuỷ tinh khi đường kính giảm thì độ bền cơ học tăng, khi đường kính giảm tới 0,01 mm thì đạt được giới hạn bền như dây đồng. Độ bền cơ học giảm khi nhiệt độ tăng. - Tính giòn: Khả năng của bề mặt vật liệu chống lại các tải cơ học động.
- Độ cứng: Biểu thị khả năng của bề mặt vật liệu chống lại các biến dạng gây nên bởi lực nén truyền từ vật liệu có kích thước bé hơn. - Ngoài ra đối với các chất lỏng hoặc nửa lỏng như: dầu, sơn, hỗn hợp các chất tráng, tẩm thì độ nhớt là một đặc tính quan trọng. Tính chất hoá học và khả năng chịu phóng xạ của điện môi: - Khi làm việc lâu dài, không bị phân huỷ để giải thoát ra các sản phẩm phụ và không bị ăn mòn khi kim loại tiếp xúc với nó, không phản ứng với các chất khác như nước. - Khi sản xuất các chi tiết có thể dùng các hoá chất khác như: Chất kết dính, chất hoà tan, trong các điện môi khác.
Hiện tượng đánh thủng điện môi và độ bền cách điện: - Khi cường độ điện trường cao hơn giới hạn độ bền cách điện của chất điện môi, thì xảy ra đánh thủng điện môi. Đánh thủng chính là quá trình phá hoại chất điện môi, điện môi mất tính chất cách điện ở chỗ bị đánh thủng. - Trị số điện áp lúc xảy ra đánh thủng điện môi gọi là điện áp đánh thủng (U đt) và trị số cường độ điện trường tương ứng gọi là độ bền cách điện của chất điện môi (Eđm). 8 - Độ bền cách điện của chất điện môi được xác định theo công thức: Eđt = [kV/mm] Trong đó: d: chiều dày chất điện môi ở chỗ đánh thủng, mm.
Độ bền điện: - Đặc trưng bằng giá trị điện áp lớn nhất đặt vào bề mặt của vật liệu mà vật liệu vẫn đảm bảo tính cách điện. - Các yếu tố ảnh hưởng tới độ bền điện chủ yếu là nhiệt và điện. Ngoài ra còn phụ thuộc vào khoảng cách và áp suất. Nếu áp suất giảm thì độ bền điện lớn, nếu áp suất tăng thì độ bền điện nhỏ.
Tính chịu nhiệt: - Đánh giá khả năng chịu nóng của vật liệu cách điện và các chi tiết chịu nhiệt không bị hư hại trong thời gian ngắn cũng như lâu dài dưới tác dụng của nhiệt độ cao và sự thay đổi đột ngột của nhiệt độ được gọi là độ bền chịu nóng. - Đối với điện môi vô cơ: Độ bền chịu nóng được xác định bởi nhiệt độ mà tại đó điện môi bắt đầu có sự thay đổi tính chất điện. - Đối với điện môi hữu cơ: Độ bền chịu nóng được xác định bởi nhiệt độ mà tại đó bắt đầu có sự biến đổi về mặt cơ học. Hằng số điện môi: 2.
Chất cách điện thể khí: 2. Chất cách điện thể khí tự nhiên 2. Không khí: Không khí phổ biến ở khắp nơi, nó thường tham gia vào các thiết bị điện và giữ vai trò như là vật liệu cách điện hổ trợ thêm cho các vật liệu cách điện rắn, lỏng. Tuy nhiên việc tồn tại bọt khí trong vật liệu cách điện rắn, những khoang rỗng trong các cuộn dây của máy điện và thiết bị điện do tẩm không kỹ sẽ làm xấu chất lượng cách điện.
Nitơ: Đôi khi được dung thay không khí để lấp đầy các tụ điện khí, cũng như trong các trường hợp khác, bởi vì nó có những đặc tính cách điện gần giống với không khí, lại không có chứa 02 là chất có thể gây tác dụng oxy hóa trên các vật liệu tiếp xúc với nó. Elaga (SF6): Elaga nặng hơn không khí 5 lần, nhiệt độ sôi – 640C, trong nhiệt độ bình thường có thể nén tới 20at vẫn không hóa lỏng. Elaga không độc, chịu được tác dụng hóa học, không bị phân hủy khi bị đốt nóng tới 8000C, được sử dụng trong tụ điện, trong cáp, máy cắt,…một cách có kết quả. Hydrô: - Đó là một chất khí nhẹ, có những đặc tính rất thuận lợi để dùng làm môi trường làm mát thay cho không khí.
Sự làm mát máy điện được cải thiện hơn nhiều khi ta sử dụng hyđrô. Dùng hyđrô thay cho không khí sẽ giảm được nhiều tổn thất công suất do ma sát của roto với chất khí và do quạt gió gây ra, bởi vì tổn hao ấy gần như tỷ lệ với tỷ trọng của chất khí. - Do không có tác dụng ôxy hóa của ôxy trong không khí nên dùng hyđrô sẽ làm chậm sự hóa già chất cách điện hữu cơ trong dây quấn máy điện và loại trừ được khả năng hỏa hoạn trong trường hợp bị ngắn mạch ở bên trong máy điện. Sau cùng là điều kiện làm việc của chổi điện được cải thiện trong môi trường hyđrô.
Do đó sự làm nguội bằng hyđrô cho phép tăng công suất và hiệu suất công tác của máy điện, người ta thường chế tạo các máy phát nhiệt điện, máy bù đồng bộ công suất lớn làm máy bằng hyđrô. Các loại khí khác: - Một số khí – chủ yếu là các hợp chất halogen (Flo, Clo,…) có khối lượng phân tử và tỷ trọng cao, năng lượng ion hóa lớn, có độ bền điện cao hơn hẳn không khí. - Một số khí là hyđrô cácbon flo hóa (ví dụ: CF 4, C2F6 – hexafloetan…), hoặc hơi của một số chất lỏng hyđrô các bon hóa (ví dụ: C 7E14; C8F16…), cũng có độ bền lớn hơn không khí nhiều. Chỉ cần một lượng nhỏ khí trên lẫn vào không khí cũng làm tăng độ bền điện của hỗn hợp lên một cách đáng kể.
- Các loại khí trơ như: Neon, Acgon… cũng như hơi thủy ngân có độ bền điện thấp được dùng để lấp đầy các dụng cụ điện chân không các bóng đèn. Chất cách điện thể khí nhân tạo 2. Phạm vi ứng dụng của chất cách điện thể khí 10 3. Chất cách điện thể lỏng (dầu máy biến áp): 3.
Khái niệm - Là vật liệu cách điện được ứng dụng nhiều nhất trong ngành kỹ thuật điện. Dầu có công dụng là làm mát và cách điện cho máy biến áp, làm cách điện và dập tắt hồ quang trong máy cắt dầu. Đặc tính của dầu máy biến áp và phạm vi ứng dụng - Tính chất của dầu: Tạp chất có trong dầu làm giảm sút rất lớn đến độ bền cách điện của dầu. Vì vậy trước khi cho dầu vào máy phải làm sạch và khuấy trong chân không.
Điện trở suất của dầu khoảng 10 4 – 106 (.cm), làm việc dài hạn ở nhiệt độ 90 – 95 0C. - Ưu điểm: Có độ bền cách điện cao, trong trường hợp dầu chất lượng cao có thể đạt tới 160 kV/cm, = 2,2 – 2,3. Vì là chất lỏng nên dầu có tính phục hồi cách điện cao. Có thể thâm nhập vào các khe rãnh hẹp.
- Nhược điểm: Dầu nhạy cảm cao với các tạp chất và độ ẩm. Ở nhiệt độ cao dầu tạo ra những bọt khí sinh ra độ nhớt, làm cho tính năng cách điện và làm mát đều giảm sút. Dễ cháy khi cháy phát sinh ra khói đen, hơi dầu bốc lên hòa lẫn cùng không tạo thành hỗn hợp nổ. Dầu tụ điện: - Là loại dầu dùng để tẩm các tụ điện giấy, đặc biệt là tụ điện động lực để bù trong các trạm phân phối điện.
- Khi cách điện bằng giấy của tụ điện được tẩm dầu thì điện trở cách điện cũng như độ bền điện của nó tăng lên. Do đó giảm được kích thước, trọng lượng và giá thành của tụ điện. - Các đặc tính của dầu tụ điện rất giống với dầu biến áp. Độ bền điện của tụ đã được làm khô phải lớn hơn 20 kV/mm.
Dầu cáp điện: Được dùng trong việc tẩm cáp điện lực có công dụng làm mát và tăng độ bền điện. Có nhiều loài dầu khác nhau: - Loại cáp chứa dầu làm việc ở điện cao áp trên 110kV, người ta dùng loại dầu có độ nhớt thấp 3,5 mm2/s. Ở nhiệt độ 1000C, ở nhiệt độ 500C 10 mm2/s , ở nhiệt độ 200C 40 mm2/s.