Môi Trường và Phát Triển Bền Vững Dành Cho Sinh Viên Các Trường Đại Học, Cao Đẳng

Giáo trình Môi Trường và Phát Triển Bền Vững được biên soạn nhằm cung cấp cho sinh viên đại học những kiến thức cơ… 97 trang · Nhà Xuất Bản Giáo Dục · 2007.

• Tác giả: Nguyễn Đình Hòe
• Trường học: Nhà Xuất Bản Giáo Dục
• Chuyên ngành: Môi Trường
• Đề tài: Giáo Trình Môi Trường và Phát Triển Bền Vững cho Sinh Viên Đại Học
• Loại tài liệu: Giáo Trình
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ MÔI TRƯỜNG
• 1.1. MÔI TRƯỜNG LÀ GÌ ?
• 1.2. CẤU TRÚC HỆ THỐNG MÔI TRƯỜNG
• 1.3. CHỨC NĂNG CỦA HỆ THỐNG MÔI TRƯỜNG - Ô NHIỄM, SUY THOÁI VÀ SỰ CÓ MÔI TRƯỜNG
• 1.4. TÓM TẮT Ô NHIỄM MÔI TRƯỜNG VÀ SUY THOÁI ĐẤT
• 1.4.1. Ô nhiễm nước
• 1.4.2. Ô nhiễm khí
• 1.4.3. Ô nhiễm đất
• 1.5. SỰ CỐ MÔI TRƯỜNG VÀ TAI BIẾN MÔI TRƯỜNG

Tóm tắt

I. Tổng quan về Giáo trình Môi Trường và Phát Triển Bền Vững

Giáo trình Môi Trường và Phát Triển Bền Vững được biên soạn nhằm cung cấp cho sinh viên đại học những kiến thức cơ bản về môi trường và phát triển bền vững. Tài liệu này không chỉ giúp sinh viên hiểu rõ các khái niệm cơ bản mà còn kết nối các vấn đề môi trường với phát triển kinh tế và xã hội. Chương trình giáo dục này được thiết kế để trang bị cho sinh viên những kỹ năng cần thiết trong việc quản lý và bảo vệ môi trường, đồng thời thúc đẩy sự phát triển bền vững trong tương lai.

1.1. Khái niệm cơ bản về Môi Trường

Môi trường được định nghĩa là tổng thể các yếu tố tự nhiên và nhân tạo ảnh hưởng đến đời sống con người. Theo Luật Bảo vệ Môi trường Việt Nam, môi trường bao gồm đất, nước, không khí và các hệ sinh thái. Việc hiểu rõ khái niệm này là rất quan trọng để sinh viên có thể áp dụng vào thực tiễn.

1.2. Tầm quan trọng của Phát Triển Bền Vững

Phát triển bền vững là chiến lược cần thiết để đảm bảo sự tồn tại của các thế hệ tương lai. Nó không chỉ liên quan đến việc bảo vệ môi trường mà còn bao gồm các yếu tố kinh tế và xã hội. Việc giáo dục về phát triển bền vững giúp sinh viên nhận thức rõ hơn về trách nhiệm của mình đối với môi trường.

II. Vấn đề và Thách thức trong Giáo dục Môi Trường

Giáo dục về môi trường hiện đang đối mặt với nhiều thách thức. Một trong những vấn đề lớn nhất là sự thiếu hụt tài liệu và chương trình giảng dạy phù hợp. Nhiều sinh viên vẫn chưa nhận thức đầy đủ về tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường. Điều này dẫn đến việc họ không có đủ kiến thức để tham gia vào các hoạt động bảo vệ môi trường một cách hiệu quả.

2.1. Thiếu hụt Tài liệu và Chương trình Giảng dạy

Nhiều trường đại học chưa có chương trình giảng dạy chính thức về giáo dục môi trường. Điều này dẫn đến việc sinh viên không được trang bị đầy đủ kiến thức cần thiết để hiểu và giải quyết các vấn đề môi trường hiện nay.

2.2. Nhận thức của Sinh viên về Môi Trường

Nhiều sinh viên vẫn chưa nhận thức rõ về các vấn đề môi trường như ô nhiễm, biến đổi khí hậu và sự suy thoái tài nguyên. Việc nâng cao nhận thức này là rất cần thiết để họ có thể tham gia tích cực vào các hoạt động bảo vệ môi trường.

III. Phương pháp Giảng dạy Hiệu quả về Môi Trường

Để nâng cao hiệu quả của giáo dục môi trường, cần áp dụng các phương pháp giảng dạy hiện đại và tương tác. Việc sử dụng công nghệ thông tin và các phương pháp học tập tích cực sẽ giúp sinh viên dễ dàng tiếp cận và hiểu rõ hơn về các vấn đề môi trường.

3.1. Sử dụng Công nghệ Thông tin trong Giảng dạy

Công nghệ thông tin có thể được sử dụng để tạo ra các bài giảng sinh động và hấp dẫn hơn. Việc áp dụng các phần mềm mô phỏng và các công cụ trực tuyến sẽ giúp sinh viên dễ dàng hình dung và hiểu rõ hơn về các vấn đề môi trường.

3.2. Học tập Tích cực và Thực hành

Các hoạt động học tập tích cực như thảo luận nhóm, dự án thực tế và các chuyến đi thực địa sẽ giúp sinh viên áp dụng kiến thức vào thực tiễn. Điều này không chỉ giúp họ hiểu rõ hơn về môi trường mà còn phát triển kỹ năng làm việc nhóm và giải quyết vấn đề.

IV. Ứng dụng Thực tiễn của Giáo trình Môi Trường

Giáo trình Môi Trường và Phát Triển Bền Vững không chỉ là tài liệu học tập mà còn là nguồn tài liệu tham khảo cho các nhà quản lý và chuyên gia trong lĩnh vực môi trường. Việc áp dụng kiến thức từ giáo trình vào thực tiễn sẽ giúp cải thiện tình hình môi trường tại địa phương và quốc gia.

4.1. Các Dự án Bảo vệ Môi trường

Nhiều dự án bảo vệ môi trường đã được triển khai dựa trên kiến thức từ giáo trình. Những dự án này không chỉ giúp cải thiện chất lượng môi trường mà còn nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường.

4.2. Nghiên cứu và Phát triển Khoa học

Giáo trình cũng cung cấp cơ sở cho các nghiên cứu khoa học trong lĩnh vực môi trường. Các nghiên cứu này giúp phát hiện và giải quyết các vấn đề môi trường một cách hiệu quả hơn.

V. Kết luận và Tương lai của Giáo dục Môi Trường

Giáo dục về môi trường và phát triển bền vững là một lĩnh vực quan trọng cần được chú trọng trong tương lai. Việc nâng cao chất lượng giáo dục môi trường sẽ giúp sinh viên có đủ kiến thức và kỹ năng để đối mặt với các thách thức môi trường trong thế kỷ XXI.

5.1. Tầm quan trọng của Giáo dục Môi Trường trong Tương lai

Giáo dục môi trường sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành những công dân có trách nhiệm với môi trường. Điều này sẽ giúp xây dựng một xã hội bền vững hơn trong tương lai.

5.2. Định hướng Phát triển Giáo dục Môi Trường

Cần có các chính sách và chương trình phát triển giáo dục môi trường một cách đồng bộ và hiệu quả. Điều này sẽ giúp nâng cao nhận thức và hành động của cộng đồng trong việc bảo vệ môi trường.

Nội dung chính

THÔNG TIN THƯ MỤC VÀ TỔNG QUAN NỘI DUNG GIÁO TRÌNH: MÔI TRƯỜNG VÀ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG

Tổng quan về giáo trình

• Môn học và vị trí trong chương trình đào tạo: Giáo trình Môi trường và phát triển bền vững do PGS.TS. Nguyễn Đình Hòe biên soạn, được Nhà xuất bản Giáo dục ấn hành (tái bản lần thứ nhất năm 2007, mã số xuất bản: 11-2007/CXB/426-2119/GD, mã số sách: 7X422T7-DAI). Nội dung được xây dựng bám sát Chương trình khung do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành năm 2004, giữ vai trò là học phần kiến thức cơ sở/đại cương bắt buộc hoặc tự chọn dành cho sinh viên bậc đại học và cao đẳng thuộc các khối ngành ngoài chuyên ngành Môi trường (Kinh tế, Xã hội nhân văn, Kỹ thuật, Quản lý).
• Mục tiêu học tập (Learning outcomes): Cung cấp hệ thống khái niệm nền tảng về khoa học môi trường; làm rõ mối quan hệ ràng buộc đa chiều giữa hoạt động tăng trưởng kinh tế, ổn định xã hội và bảo toàn hệ sinh thái tự nhiên. Học phần trang bị cơ sở lý luận liên ngành, giúp người học có khả năng lồng ghép các tiêu chí bền vững vào hoạt động chuyên môn, từ quản lý khoa học - công nghệ đến đánh giá dự án kinh tế - xã hội.
• Cấu trúc và cách tiếp cận: Giáo trình được cấu trúc thành 6 chương logic, vận dụng phương pháp tiếp cận hệ thống sinh thái nhân văn (human ecological system). Môi trường không bị nhìn nhận như các yếu tố tự nhiên cô lập, mà được định vị trong mối tương tác giữa ba phân hệ: phân hệ sinh thái tự nhiên, phân hệ xã hội - nhân văn và phân hệ các điều kiện tác động.
• Điểm đặc sắc của giáo trình: Kết hợp chặt chẽ giữa khung lý thuyết quốc tế (Hội nghị Stockholm 1972, Báo cáo Brundtland 1987, Hội nghị Thượng đỉnh Trái Đất Rio 1992) với hệ thống dữ liệu thực nghiệm tại Việt Nam (suy thoái 12 triệu ha đất trống đồi trọc, tỷ lệ phụ thuộc nước ngoại lai 171%, số liệu thanh tra 22.622 cơ sở công nghiệp giai đoạn 1990–2000, các quy định của Luật Bảo vệ Môi trường 2006 và Chỉ thị 36-CT/TW của Bộ Chính trị).

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Giáo trình phân bổ kiến thức qua 6 chương chuyên đề với tiến trình phát triển từ khái niệm cơ bản, mô hình lý thuyết, không gian sinh thái đặc thù đến các công cụ đo lường và định hướng chiến lược quốc gia:

• Chương 1: Những vấn đề cơ bản về môi trường. Trình bày định nghĩa môi trường theo Luật Bảo vệ Môi trường 2006 và Bách khoa toàn thư Môi trường 1994; phân tích 3 phân hệ của hệ thống môi trường và 4 chức năng cơ bản (cung cấp nơi sống, cung cấp tài nguyên, chứa đựng/làm sạch chất thải, lưu giữ thông tin khoa học). Phân loại các dạng ô nhiễm (vật lý, hóa học, sinh học), quá trình suy thoái đất, suy thoái nước, cơ chế vận hành của tai biến môi trường (3 giai đoạn: nguy cơ, phát triển, sự cố), khái niệm an ninh môi trường, an toàn sinh học và hiện tượng tị nạn môi trường (với 25 triệu người năm 1995 theo UNEP). Khảo sát các vấn đề bức xúc tại Việt Nam: suy giảm diện tích đất canh tác (còn 0,448 ha/người), mất rừng tự nhiên (độ che phủ còn 28,8%), ô nhiễm công nghiệp (vụ việc bồi thường tại Nhà máy nhiệt điện Phả Lại năm 1999) và 700 loài sinh vật bị đe dọa trong Sách Đỏ.
• Chương 2: Phát triển bền vững. Phân tích bản chất của phát triển truyền thống ($Ph\acute{a}t\ tri\hat{e}n = C\hat{o}ng\ nghi\text{ệ}p\ h\acute{o}a + Th\grave{a}nh\ th\text{ị}\ h\acute{o}a + Qu\hat{o}c\ t\text{ế}\ h\acute{o}a + Ph\u01b0\u01a1ng\ T\hat{a}y\ h\acute{o}a$) và mô hình phát triển không bền vững dựa trên trục sản xuất - tiêu thụ tạo thành vòng xoáy suy thoái sinh thái - xói mòn xã hội. Trình bày khái niệm phát triển bền vững của WCED (1987), mô hình thoả hiệp 3 hệ sinh thái của IIED (1995), 7 nguyên tắc bền vững của Luc Hens (1995) và 9 nguyên tắc trong tài liệu Hãy cứu lấy Trái Đất (IUCN/UNEP/WWF, 1991). Phân tích vai trò của khoa học công nghệ (năng lượng mới từ Lithium, Đơteri, Silicon; công nghệ sinh học nông nghiệp; công nghệ sạch thay thế nguyên liệu flo/chì trong sản xuất gạch gốm).
• Chương 3: Môi trường và phát triển bền vững ở các vùng kinh tế - sinh thái cơ bản. Khảo sát thực trạng môi trường nông thôn và đô thị. Mô hình hóa hệ thống thứ bậc hệ sinh thái nông nghiệp theo Conway (từ cấp tế bào, mùa vụ, đồng ruộng, hộ gia đình, làng bản, lưu vực đến quốc gia). Phân tích 3 loại hình nông nghiệp (nông nghiệp công nghiệp, cách mạng xanh, nông nghiệp nghèo tiềm năng), khái niệm "tù nhân sinh thái" (Leonard, 1989), và giá trị của tri thức bản địa trong quản lý rủi ro thiên tai theo Chambers (1983) và Elliott (1994).
• Chương 4: Sáu cản trở cần khắc phục để hướng tới phát triển bền vững. Phân tích các rào cản về thể chế, nhận thức, kinh tế thị trường, gia tăng dân số, nghèo đói và bất bình đẳng trong phân phối tài nguyên.
• Chương 5: Một số phép đo đơn giản giúp đánh giá độ bền vững địa phương. Cung cấp hệ thống tiêu chí định lượng và bán định lượng, phương pháp thiết lập chỉ số nhằm đo lường mức độ bền vững cấp cơ sở.
• Chương 6: Định hướng chiến lược bảo vệ môi trường và phát triển bền vững tại Việt Nam. Trình bày hệ thống mục tiêu, chính sách quốc gia, khung hành động phục hồi vốn rừng (Chương trình trồng 5 triệu ha rừng), quản lý lưu vực sông và kiểm soát ô nhiễm công nghiệp.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Fundamental theories: Lý thuyết hệ thống sinh thái nhân văn với mô hình quả trứng của IUCN (1996) — lòng trắng đại diện cho hệ tự nhiên nuôi dưỡng sự sống, lòng đỏ đại diện cho phân hệ xã hội - nhân văn, và vỏ trứng đại diện cho tính nhạy cảm, dễ tổn thương.
• Core principles: Hệ thống 7 nguyên tắc của Luc Hens (1995) chọn lọc từ Tuyên bố Rio 1992, bao gồm: Nguyên tắc ủy thác của nhân dân, nguyên tắc phòng ngừa rủi ro, nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền, và nguyên tắc công bằng giữa các thế hệ.
• Essential frameworks: Khung phương trình tác động môi trường $I = P \times C \times T$ (trong đó $I$ là tác động, $P$ là dân số, $C$ là mức tiêu thụ bình quân, $T$ là hệ số công nghệ); Chỉ số nghèo năng lực $CPM = \frac{1}{3}(I_1 + I_2 + I_3)$ và Chỉ số nghèo nhân văn $HPI = \frac{1}{3}(I_1' + I_2' + I_3')$ dùng để định lượng mối quan hệ giữa bất bình đẳng xã hội và suy thoái sinh thái.

Kỹ năng phát triển

• Technical skills: Phân loại và nhận diện các thông số ô nhiễm nước ($DO, BOD, COD, NH_4^+, NO_3^-$, kim loại nặng, E. Coliform), ô nhiễm không khí ($SO_2, NO_x, CO, CO_2, Pb(C_2H_5)_4$, bụi, amiăng), các dạng thoái hóa đất (axit hóa thứ sinh, đá ong hóa, mặn hóa do tưới tiêu).
• Analytical skills: Phân tích nguyên nhân suy thoái môi trường qua bảng đối chiếu 7 tiêu chí quan niệm giữa phát triển không bền vững và bền vững; đánh giá các giai đoạn tai biến môi trường (nguy cơ, phát triển, sự cố) để lựa chọn chiến lược "tránh xa hiểm họa" hoặc "sống cùng tai biến".
• Practical competencies: Kỹ năng tích hợp tri thức địa phương vào quản lý tài nguyên, xây dựng các giải pháp thay đổi mẫu hình tiêu thụ và vận dụng quy trình công nghệ sạch trong sản xuất thực tế.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

• Pedagogical approach: Giáo trình triển khai phương pháp tiếp cận liên ngành (interdisciplinary), kết hợp giữa phân tích cấu trúc hệ thống và nghiên cứu thực chứng. Kiến thức được truyền tải qua các bảng số liệu so sánh trực quan và sơ đồ phân cấp chức năng.
• Bài tập và case studies: Cuối mỗi chương đều có hệ thống câu hỏi ôn tập tổng hợp (như phân tích sự khác biệt về khái niệm môi trường giữa Luật BVMT 2006 và Bách khoa toàn thư Môi trường 1994; giải thích mối liên hệ giữa dân số, nghèo đói và suy thoái sinh thái). Hệ thống case study thực tế được tích hợp trực tiếp: vụ việc bồi thường thiệt hại môi trường 900 triệu đồng của Nhà máy nhiệt điện Phả Lại năm 1999; diễn biến suy giảm đàn sếu đầu đỏ tại Vườn quốc gia Tràm Chim (từ 1.052 con năm 1988 giảm còn 490 con năm 1998); tình trạng nhập khẩu chất thải công nghiệp tại Guinea-Bissau và Congo.
• Practical exercises: Hướng dẫn sinh viên tính toán chỉ số nghèo toàn diện CPM, chỉ số HPI, phân tích cân bằng dòng chảy lưu vực sông dựa trên tỷ số nguồn nước quá cảnh $d = \frac{880 - 325}{325} = 171%$.
• Assessment methods: Đánh giá kết quả học tập qua khả năng phân tích bản chất liên ngành của các sự cố môi trường, giải thích bảng đối chiếu các quan niệm phát triển và xây dựng giải pháp quản lý bền vững theo cấp độ địa phương.
• Self-study guidelines: Sinh viên đọc tài liệu theo tuần tự logic từ cấu trúc hệ thống ở Chương 1, bản chất mô hình ở Chương 2, đi vào thực tiễn nông thôn - đô thị ở Chương 3, trước khi tiếp cận công cụ đo lường và định hướng chiến lược ở các chương cuối. Người học cần đối chiếu các số liệu trong sách với các văn bản pháp luật hiện hành và tài liệu thống kê chuyên ngành.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Updates so với editions cũ: Giáo trình cập nhật các điều khoản trọng tâm của Luật Bảo vệ Môi trường Việt Nam năm 2006, phản ánh sự điều chỉnh định nghĩa môi trường và việc chưa đưa các yếu tố xã hội - nhân văn thành thành phần môi trường pháp lý.
• Current trends được integrate: Tích hợp các khái niệm học thuật hiện đại tại thời điểm xuất bản như: An ninh môi trường (khác biệt với an toàn môi trường ở quy mô không gian), Tị nạn môi trường theo định nghĩa của UNEP (1985), Khái niệm "Tù nhân sinh thái" (Leonard, 1989), và Quan điểm tiếp cận "Sống cùng tai biến" thay cho các can thiệp công trình đơn thuần.
• Real-world applications: Phân tích ứng dụng công nghệ nửa khô và thiết kế lò sấy bằng sợi gốm trong công nghiệp sản xuất xi măng (tại Nhật Bản, Mỹ, Áo, Đức) giúp giảm một nửa chi phí năng lượng; giải pháp thay thế nguyên liệu không chứa flo/chì trong sản xuất gạch gốm để loại trừ ô nhiễm nguồn nước ngay từ đầu vào.
• Industry connections: Phân tích chi tiết định lượng phát thải trong công nghiệp khai thác khoáng sản: khai thác 1 tấn than phát sinh 5–7 $m^3$ khí $CH_4$, 7–15 $m^3$ $CO_2$ và 6 tấn đất đá thải; nước vỉa thải trong khai thác dầu khí chiếm 10–16% sản lượng và chứa hàm lượng dầu 11–13 mg/l.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên bậc đào tạo: Giáo trình thiết kế chuẩn hóa cho sinh viên đại học, cao đẳng năm thứ hai hoặc năm thứ ba thuộc tất cả các chuyên ngành ngoài môi trường: Kinh tế, Quản trị kinh doanh, Luật, Xã hội học, Công nghệ thông tin, Kỹ thuật xây dựng, Nông lâm nghiệp.
• Prerequisites cần có: Sinh viên cần hoàn thành các học phần khoa học tự nhiên đại cương (vật lý, hóa học, sinh học cơ bản) và các học phần khoa học xã hội (kinh tế học đại cương, xã hội học) để có thể tiếp thu các mô hình toán học và lý thuyết hệ sinh thái nhân văn.
• Giảng viên và cách sử dụng: Tài liệu làm khung bài giảng chuẩn cho học phần Môi trường và phát triển bền vững theo khung phân phối chương trình của Bộ GD-ĐT năm 2004. Giảng viên sử dụng hệ thống sơ đồ thứ bậc hệ sinh thái nông nghiệp của Conway, mô hình tương tác IIED và các bảng đối chiếu quan niệm phát triển để tổ chức thảo luận nhóm.
• Tự học và reference: Tài liệu tra cứu cho cán bộ quản lý khoa học - công nghệ, chuyên gia dự án phát triển nông thôn, cán bộ hoạch định chính sách xã hội và độc giả quan tâm đến mối quan hệ giữa sinh thái và phát triển kinh tế.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?
Giáo trình được biên soạn chuyên biệt cho sinh viên bậc đại học và cao đẳng các ngành ngoài Môi trường. Đồng thời, sách đóng vai trò là tài liệu tham khảo cho giảng viên, cán bộ quản lý dự án phát triển và các nhà hoạch định chính sách kinh tế - xã hội.

2. Cần kiến thức nền nào để học?
Người học cần nắm vững kiến thức khoa học tự nhiên cơ bản (hóa học, vật lý, sinh thái học đại cương) và các nguyên lý kinh tế - xã hội học căn bản để tiếp cận hệ thống chỉ số lý - hóa - sinh, công thức dân số $I = P \times C \times T$ và các chỉ số nghèo đói CPM, HPI.

3. Điểm khác biệt của giáo trình này so với các giáo trình môi trường khác?
Giáo trình không thuần túy đi sâu vào các quy trình kỹ thuật xử lý chất thải hay sinh thái học tự nhiên đơn lẻ, mà tiếp cận môi trường theo quan điểm hệ sinh thái nhân văn liên ngành. Nội dung gắn chặt bảo vệ môi trường với mô hình tăng trưởng kinh tế, thể chế xã hội và phương thức tiêu dùng.

4. Làm sao để tự học giáo trình hiệu quả?
Người học nên bám sát tiến trình 6 chương: nắm chắc lý thuyết 3 phân hệ và 4 chức năng môi trường ở Chương 1; phân tích sự đối lập giữa hai mô hình tăng trưởng ở Chương 2; vận dụng vào thực tế nông thôn - đô thị ở Chương 3; và trả lời toàn bộ câu hỏi ôn tập tổng hợp cuối mỗi chương.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo trong sách?
Giáo trình tích hợp trực tiếp hệ thống bảng biểu thống kê, các trích đoạn văn bản quy phạm pháp luật (Luật Bảo vệ Môi trường 2006, Chỉ thị 36-CT/TW), các nghị định thư và công ước quốc tế (Kyoto 1997, Đa dạng sinh học 1992), cùng danh mục tài liệu tham khảo từ các tổ chức quốc tế (UNDP, UNEP, FAO, IUCN, IIED).

---

Kết luận

• Giá trị chính của giáo trình: Cung cấp nền tảng tri thức liên ngành chuẩn mực về môi trường và phát triển bền vững, xác lập mô hình tư duy hệ sinh thái nhân văn và trang bị cơ sở lý luận giúp giải quyết các xung đột giữa tăng trưởng kinh tế và bảo vệ hệ thống nuôi dưỡng sự sống.
• Lộ trình học tập đề xuất (Learning pathway):
  1. Giai đoạn 1: Làm chủ các khái niệm nền tảng, 3 phân hệ môi trường, 4 chức năng và các dạng tai biến sinh thái (Chương 1).
  2. Giai đoạn 2: Nghiên cứu các mô hình phát triển, 7 nguyên tắc bền vững của Luc Hens và vai trò của khoa học công nghệ (Chương 2).
  3. Giai đoạn 3: Đánh giá đặc thù kinh tế - sinh thái nông thôn, đô thị và phân tích hệ sinh thái nông nghiệp theo thứ bậc (Chương 3).
  4. Giai đoạn 4: Nghiên cứu các rào cản, ứng dụng công cụ đo lường độ bền vững địa phương và định hướng chiến lược quốc gia (Chương 4, 5, 6).
• Tài liệu tham khảo mở rộng được trích dẫn: Các báo cáo thường niên của UNDP (1990, 1992), tài liệu Caring for the Earth (IUCN/UNEP/WWF, 1991), tài liệu Hội nghị Thượng đỉnh Trái Đất Rio 1992, các công trình nghiên cứu của Gordon Conway (1987), Robert Chambers (1983) và Luật Bảo vệ Môi trường Việt Nam 2006.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHŨNG VÁN ĐỀ CO BẢN VÈ MÔI TRƯỜNG 1. MÔI TRƯỜNG LÀ GÌ ? Luật Báo vệ Môi trường (BVMT) Việt Nam sửa đổi (2006) có định nghĩa : "Môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và vật chất nhân tạo bao quanh con người, có ảnh hưởng đến đời sống, sản xuất, sự tồn tại phát triển của con người và sinh vật". “Hoạt động bảo vệ môi trường là hoạt động giữ cho môi trường trong lành, sạch đẹp ; phòng ngừa, hạn chế tác động xấu đối với môi trường, ứng phó sự cố môi trường; khắc phục ô nhiễm, suy thoái, phục hồi và cải thiện môi trường ; khai thác, sử dụng họp lý và tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên ; bảo vệ đa dạng sinh học". "Thành phần môi trường là các yếu tố vật chất tạo thành môi trường như : đất, nước, không khí, âm thanh, ánh sáng, sinh vật, hệ sinh thái, và các hình thái vật chất khác".

Các yếu tố xã hội - nhân văn chưa được coi là yếu tố môi trường. Bách khoa toàn thư về môi trường (1994) đưa ra một định nghĩa ngắn gọn và đầy đủ hơn về môi trường : “Môi trường là tổng thể các thành tố sinh thái tự nhiên, xã hội - nhân văn và các điều kiện tác động trực tiếp hay gián tiếp lên phát triển, lên đời sống và hoạt động của con người trong thời gian bất kỳ" Có thể phân tích định nghĩa này chi tiết hơn như sau : - Các thành tố sinh thái tự nhiên gồm : + Đất trồng trọt; + Lãnh thổ; + Nước ; + Không khí; + Động, thực vật; + Các hệ sinh thái; + Các trường vật lý (nhiệt, điện, từ, phóng xạ). - Các thành tổ xã hội - nhân văn (XHNV) gồm : + Dân số và động lực dân cư, tiêu đùng, xả thải; + Nghèo đói; 6 + Giới; + Dân tộc, phong tục, tập quán, văn hoá, lối sống, thói quen vệ sinh ; + Luật, chính sách, hương ước, lệ làng. + Tổ chức cộng đồng, xà hội v.

- Các điều kiện tác động (chủ yếu và cơ bản là hoạt động phát triển kinh tế) gồm: + Các chương trình và dự án phát triển kinh tế, hoạt động quân sự chiến tranh. + Các hoạt động kinh tế : nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp, công nghiệp, du lịch, xây dựng, đô thị hoá. + Công nghệ, kỳ thuật, quản lỷ. Ba nhóm yếu tố trên tạo thành ba phân hệ của hệ thống môi trường, bảo đảm cuộc sống và sự phát triển của con người với tư cách là thành viên của một cộng đồng hoặc một xã hội.

CÁU TRÚC HỆ THỐNG MÔI TRƯỜNG Các phân hệ nói trên và mồi thành tố trong từng phân hệ, nếu tách riêng, thì thuộc phạm vi nghiên cứu và tác động của các lĩnh vực khoa học khác, không phải của lĩnh vực khoa học môi trường. Vỉ dụ : - Đất trồng trọt là đối tượng nghiên cứu của khoa học thổ nhường ; - Dân tộc, văn hoá thuộc lĩnh vực khoa học xã hội nhân văn ; - Xây dựng, công nghiệp thuộc lĩnh vực kinh tế. Nếu xem xét, nghiên cứu, điều khiển, quản lý riêng rẽ từng thành tố, từng phân hệ, thì vấn đề môi trường bị lu mờ và không được đặt đúng vị trí. Vấn đề môi trường chỉ được phát hiện và quản lý tốt khi xem xét môi trường trong tính toàn vẹn hệ thống của nó.

Môi trường có tỉnh hệ thống. Đó là các hệ thống hở, gồm nhiều cấp, trong đó con người và các yếu tố xà hội - nhân văn, thông qua các điều kiện tác động, tác động vào hệ thống tự nhiên. Không thể có vấn đề môi trường nếu thiếu hoạt động của con người.