Chương 1 NHŨNG VÁN ĐỀ CO BẢN VÈ MÔI TRƯỜNG 1. MÔI TRƯỜNG LÀ GÌ ? Luật Báo vệ Môi trường (BVMT) Việt Nam sửa đổi (2006) có định nghĩa : "Môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và vật chất nhân tạo bao quanh con người, có ảnh hưởng đến đời sống, sản xuất, sự tồn tại phát triển của con người và sinh vật". “Hoạt động bảo vệ môi trường là hoạt động giữ cho môi trường trong lành, sạch đẹp ; phòng ngừa, hạn chế tác động xấu đối với môi trường, ứng phó sự cố môi trường; khắc phục ô nhiễm, suy thoái, phục hồi và cải thiện môi trường ; khai thác, sử dụng họp lý và tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên ; bảo vệ đa dạng sinh học". "Thành phần môi trường là các yếu tố vật chất tạo thành môi trường như : đất, nước, không khí, âm thanh, ánh sáng, sinh vật, hệ sinh thái, và các hình thái vật chất khác".
Các yếu tố xã hội - nhân văn chưa được coi là yếu tố môi trường. Bách khoa toàn thư về môi trường (1994) đưa ra một định nghĩa ngắn gọn và đầy đủ hơn về môi trường : “Môi trường là tổng thể các thành tố sinh thái tự nhiên, xã hội - nhân văn và các điều kiện tác động trực tiếp hay gián tiếp lên phát triển, lên đời sống và hoạt động của con người trong thời gian bất kỳ" Có thể phân tích định nghĩa này chi tiết hơn như sau : - Các thành tố sinh thái tự nhiên gồm : + Đất trồng trọt; + Lãnh thổ; + Nước ; + Không khí; + Động, thực vật; + Các hệ sinh thái; + Các trường vật lý (nhiệt, điện, từ, phóng xạ). - Các thành tổ xã hội - nhân văn (XHNV) gồm : + Dân số và động lực dân cư, tiêu đùng, xả thải; + Nghèo đói; 6 + Giới; + Dân tộc, phong tục, tập quán, văn hoá, lối sống, thói quen vệ sinh ; + Luật, chính sách, hương ước, lệ làng. + Tổ chức cộng đồng, xà hội v.
- Các điều kiện tác động (chủ yếu và cơ bản là hoạt động phát triển kinh tế) gồm: + Các chương trình và dự án phát triển kinh tế, hoạt động quân sự chiến tranh. + Các hoạt động kinh tế : nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp, công nghiệp, du lịch, xây dựng, đô thị hoá. + Công nghệ, kỳ thuật, quản lỷ. Ba nhóm yếu tố trên tạo thành ba phân hệ của hệ thống môi trường, bảo đảm cuộc sống và sự phát triển của con người với tư cách là thành viên của một cộng đồng hoặc một xã hội.
CÁU TRÚC HỆ THỐNG MÔI TRƯỜNG Các phân hệ nói trên và mồi thành tố trong từng phân hệ, nếu tách riêng, thì thuộc phạm vi nghiên cứu và tác động của các lĩnh vực khoa học khác, không phải của lĩnh vực khoa học môi trường. Vỉ dụ : - Đất trồng trọt là đối tượng nghiên cứu của khoa học thổ nhường ; - Dân tộc, văn hoá thuộc lĩnh vực khoa học xã hội nhân văn ; - Xây dựng, công nghiệp thuộc lĩnh vực kinh tế. Nếu xem xét, nghiên cứu, điều khiển, quản lý riêng rẽ từng thành tố, từng phân hệ, thì vấn đề môi trường bị lu mờ và không được đặt đúng vị trí. Vấn đề môi trường chỉ được phát hiện và quản lý tốt khi xem xét môi trường trong tính toàn vẹn hệ thống của nó.
Môi trường có tỉnh hệ thống. Đó là các hệ thống hở, gồm nhiều cấp, trong đó con người và các yếu tố xà hội - nhân văn, thông qua các điều kiện tác động, tác động vào hệ thống tự nhiên. Không thể có vấn đề môi trường nếu thiếu hoạt động của con người. Trong bất cứ vấn đề môi trường nào cũng có đầy đủ các thành tố của ba phân hệ : - Phân hệ sinh thải tự nhiên : tạo ra các loại tài nguyên thiên nhiên, năng lượng, nơi cư trú và nơi chứa đựng chất thải.
- Phân hệ xã hội - nhân văn : tạo ra các chủ thể tác động lên hệ tự nhiên. - Phân hệ các điều kiện : tạo ra các phương thức, các kiểu loại, các mức độ tác động lên cả hai hệ tự nhiên và hệ xã hội nhân văn. Những tác động lên hệ tự nhiên gây ra do con người và hoạt động phát triển của con người được gọi là tác động môi 7 trường. Những tác động ngược lại của hệ tự nhiên lên xã hội và hoạt động của con người được gọi là sức ép môi trường.
Do môi trường có tính hệ thống nên công tác môi trường đòi hỏi những kiến thức đa ngành, liên ngành. Những quyết định về môi trường chỉ dựa trên một lĩnh vực chuyên môn nhất định là không hoàn hảo và không hiệu quả, mà cần dựa trên sự họp tác cửa nhiều ngành (hình 1. Quản lý môi trường chính là điều phối sự họp tác đó trên cớ sở thoả hiệp tự nguyện và bắt buộc của các ngành nhằm thực hiện các quy định luật pháp về BVMT. Sự vận hành thiếu họp tác của các hệ thống trong xã hội o Lĩnh vực của các ngành Khoa học (KH ) tự nhiên; © Lĩnh vực của các ngành WHXHNV; © Ưnh vực của các ngành KH kinh tế và công nghệ; o Bào tồn tự nhiên có tính đến con người (nghèo); © Phát triển kinh tế (KT) có tính đến bào tổn tự nhiên (phi nhân văn); © Phát-triển KT có tinh đến phúc lợi nhân văn (ó nhiễm và suy thoải); o Phát triển bền vững trong một môi trưởng trong lành.
Vị tri của hệ thống môi trường trong phát triển Hình. I cho thấy phát triển kinh tế không chú ý đến bảo tồn tự nhiên và phúc lợi nhân văn. Ở đây không có lĩnh vực cho quản lý môi trường, không có địa bàn cho khoa học môi trường, mà chì có lình vực của các ngành quản lý và khoa học truyền thống.2 cho thấy tính hệ thống của môi trường trong phát triển kinh tế có tính, đến bảo tồn hệ tự nhiên và đảm bảo phúc lợi nhân văn. Đó là phát triển bền vừng.
CHỨC NÀNG CỦA HỆ THỐNG MÔI TRƯỜNG - Ô NHIỄM, SUY THOÁI VÀ Sự CÓ MÔI TRƯỜNG 1. Chức năng của môi trường Hệ thong môi trường có bốn chức năng cơ bản : - Cung cấp nơi sống cho con người (nơi cư trú an toàn và đủ điều kiện để phát triển các phẩm cách cá nhân và cộng đồng, tạo dựng bản sắc văn hoá); - Cung cấp nguyên liệu và năng lượng ; - Chứa đựng và tự làm sạch chất thải; - Cung cấp (lưu giữ) thông tin cho các nghiên cứu khoa học. Suy thoái môi trường Suy thoải môi trường là sự giảm khả năng đáp ứng 4 chức năng cơ bản nói trên của hệ thống môi trường. Suy thoái môi trường có các mặt biểu hiện sau : - Mất an toàn nơi cư trú (do sự cố môi trường, ô nhiễm môi trường và mất ổn định xã hội; - Cạn kiệt tài nguyên (do khai thác quá mức, sử dụng không họp lý và do biến động :điều kiện tự nhiên); - Xả thải quá mức, ô nhiễm.
Suy thoái môi trường thường là quá trình chậm, khó định lượng chính xác, khó (nhưng không phải là không thể) đảo ngược nên đòi hỏi phải được can thiệp bằng một chiến lược, bằng các chương trình phát triển bền vững (PTBV). Ví dụ điển hình của suy thoái môi trường là suy thoái đất. Nguyên nhân gây suy thoải môi trường rất đa dạng, gồm : - Biến động của thiên nhiên theo chiều hướng không thuận lợi cho con người như: lụt, hạn hán, động đất. - Khai thác tài nguyên quá khả năng tự phục hồi; - Không xác định rõ quyền sử dụng/sở hữu tài nguyên ; - Thị trường yếu kém ; - Chính sách yếu kém ; - Mô hình phát triển chỉ nhằm vào tăng trưởng kinh tế tiến tới xây dựng một xã hội tiêu thụ ; - Bùng nổ dân số, nghèo đói (hoặc xa hoa) và bất bình đẳng.
Ô nhiễm môi trường Ò nhiễm môi trường là sự tích luỹ trong môi trường các yếu tố (vật lý hoá học, 9 sinh học) vượt quá tiêu chuẩn chất lượng môi trường, khiến cho môi trường trở nên độc hại đối với con người, vật nuôi, cây trồng (hình 1. 0 nhiễm môi trường là yếu tố có thể định lượng được. Mô hình ô nhiễm "yếu tố A” trong hệ thống môi trường.- Yếu tố vật lý : bụi, tiếng ồn, độ rung, ánh sáng, nhiệt, điện, từ trường, phóng xạ; - Yếu tố hoá học : các chất khí, lỏng và rắn ; - Yếu tố sinh học : vi trùng, ký sinh trùng, virut. Tổ họp các yếu tố trên có thể làm tăng mức độ ô nhiễm lên rất nhiều.
Các tác nhân gây ô nhiễm xuất phát từ nguồn ô nhiễm, lan truyền theo các đường: nước mặt, nước ngầm, không khí, theo các vecto trung gian truyền bệnh (côn trùng, vật nuôi), người bị nhiễm bệnh, thức ăn (của người hoặc động vật). Nguồn ô nhiễm gồm hai loại: - Nguồn điểm (ví dụ bài rác, cống xả); - Nguồn điện (ví dụ khu vực nông nghiệp). Mặc dù chất gây ô nhiễm có thể có từ nguồn gốc tự nhiên, nhưng phần lớn các nguồn ô nhiễm là từ nguồn nhân tạo, liên quan đến hoạt động sản xuất và hoạt động sống của con người. Gần đây còn xuất hiện khái niệm "ô nhiễm văn hoá", "ô nhiễm xã hội" đo hành vi và lối sống của con người, gây hại cho văn hoá, thuần phong mỹ tục và trật tự an toàn xã hội.
Tuy nhiên, chưa có tiêu chuẩn môi trường nào quy định mức độ các hành vi này. TÓM TẮT Ô NHIỄM MÔI TRƯỜNG VÀ SUY THOÁI ĐẤT 1. Ô nhiễm nước Các yếu tố đảnh giả độ nhiễm : - Tác nhân gây ô nhiễm: các yếu tố vật lý (pH, độ màu, độ đục, chất rắn tổng số - gồm chất rắn lơ lửng và chất rắn hoà tan. độ dẫn điện, độ axit, độ kiềm, độ cứng); các yếu tố hoá học (DO, BOD, COD, NH4+, NO3‘, NO2’, p, co2, SO22', cr, các họp chất phenol, hoá chất bảo vệ thực vật (BVTV), lignin, kim loại năng); các yếu tố sinh học (E.
Coliform, Streptococus feacalis, tổng số vi khuẩn kỵ khí và háo khí). 10 - Bệnh dịch liên quan : tả, lỵ trực khuẩn, thương hàn, phó thương hàn, tiêu chảy trẻ em, viêm gan siêu vi trùng (có thể truyền qua sò, hến), lỵ amip, giun chỉ, sán ruột, giun gan, sán hydatit, sán máng, sốt rét, sốt xuất huyết, bệnh mù sông do giun Onchoceare, bệnh sốt vàng, bệnh ngủ Châu Phi. Ô nhiễm khí - so2 toát nhiên liệu hoá thạch) : gây mưa axit, khói mù axit - smog, giảm chức năng hô hấp, viêm phế quản mãn tính thạch cao hoá các công trình xây dựng bằng đá.