Chương 1, người học: >_ Trình bày được những tính chất và chức năng của giáo dục và giáo dục nghề nghiệp (GDNN). > Nêu được một vài vấn đẻ chính thuộc đối tượng nghiên cứu của giáo dục học nghề nghiệp (GDHNN). >_ Trình bày được nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu của GDHNN. KHÁI NIỆM VỀ GIÁO DỤC VÀ GIÁO DỤC NGHÈ NGHIỆP.
Giáo dục —- một hiện tượng xã hội đặc biệt Ngay từ khi xuất hiện trên Trái Đất, để tồn tại, con người phải lao động, và thông qua lao động, con người — một thực thể sống đã tách ra khỏi thế giới động vật, tự giải phóng mình khỏi sự tồn tại động vật. Toàn bộ lịch sử loài người gắn chặt với sự phát triển của lao động. Cuộc sống con người luôn diễn ra trong xã hội, trong các mối quan hệ xã hội nhất định. Lao động luôn đứng ở trung tâm của mọi quan hệ xã hội đối với từng cá nhân, từng nhóm các cá thẻ; đồng thời, đối với từng cá nhân, lao động là yếu tố quan trong nhất của sự hình thành và phát triển nhân cách cá nhân đó.
Trong cuộc sống và trong lao động hàng ngày, con người nhận thức thế giới xung quanh, dần dần tích luỹ được nhiều kinh nghiệm sống cũng như kinh nghiệm lao động và chỉnh phục thiên nhiên. Từ đó nảy sinh nhu cầu truyền đạt và tiếp thu những kinh nghiệm giữa các thế hệ để tồn tại và phát triển. Trong quá trình phát triển của xã hội loài người, thế hệ trước không ngừng truyền lại kinh nghiệm cho thế hệ sau, thế hệ sau lĩnh hội những kinh nghiệm đó để tham gia vào cuộc sống lao động va các hoạt động lao động xã hội nhằm duy trì và phát triển xã hội loài người. Sự truyền thụ và lĩnh hội đó được gọi là giáo đục.
Như vậy, giáo dục là một hiện tượng xã hội đặc biệt, thể hiện ờ việc truyền đạt và lĩnh hội kinh nghiệm mà loài người đã tích luỹ được từ thế hệ này sang thế hệ khác. Vì vậy, có người đã coi giáo dục như một kiểu di truyền xã hội, Thực ra lúc đầu, giáo dục xuất hiện như một hiện tượng tự phát, diễn ra đơn giản theo phương thức quan sát — bắt chước. Trong các bộ tộc đã xuất hiện giáo dục như là sự truyền tải các kinh nghiệm thông qua sự trình diễn, làm mẫu các hoạt động lao động và các biện pháp đơn giản khác giúp cho thế hệ trẻ vào cuộc sống xã hội để chúng có thể tham gia vào lao động xã hội. Việc chuẩn bị cho lao động luôn luôn có một vị trí trung tâm.
Về sau, giáo dục trở thành một hoạt động có ý thức. Con người dần dần xác định mục đích, nội dung, tìm ra các hình thức tổ chức quá trình giáo dục phù hợp. Nhờ tích luỹ được những kinh nghiệm xã hội bao gồm các tri thức, kỹ năng, kỹ xảo, cùng các giá trị văn hoá xã hội như các chuẩn mực về đạo đức, niềm tin, các dạng hoạt động giao lưu của con người trong xã hội, mà các cá thể, nhân cách con người lại được phát triển ngày càng đầy đủ hơn, phong phú hơn, đa dạng hơn, đã làm cho sức mạnh về tinh than và thé chất của con người và xã hội ngày càng tăng lên. Sống trong môi trường xã hội, con người luôn luôn muốn cho nhân cách của mình ngày cảng phát triển vả hoàn thiện hơn.
Những nhu cầu và năng lực của con người ngày càng phong phú vả đa dạng hơn, những sức mạnh về tỉnh thần như tình cảm, lý trí, trí tuệ, cùng với sức mạnh về thẻ chất của họ cũng ngày càng được tăng thêm. Theo thuật ngữ tiếng Anh, "Education" vốn có gốc từ tiếng Latinh "Educare", có nghĩa là "làm bộc lộ ra", có thé hiểu "giáo dục là quá trình, cách thức làm bộc lộ ra những khả năng tiềm ân của người được giáo dục". Trong giáo dục, những kinh nghiệm không chỉ được truyền lại từ thế hệ trước đến thế hệ sau, mà còn duoc truyén ngay giữa những nhóm người khác nhau trong cùng một thế hệ. Từ đó, mỗi thời đại, mỗi chế độ xã hội lại cụ thể hoá nó thành ra những nhiệm vụ thích hợp với thời đại, với chế độ đó.
Mặt khác, thế hệ sau không chỉ lĩnh hội những kinh nghiệm từ thế hệ trước mà còn bổ sung, làm phong phú thêm những kinh nghiệm của loài người. Đó là quy luật của sự tiến bộ xã hội loài người. Ngày nay, giáo dục đã trở thành một hoạt động được tô chức đặc biệt và đã trở thành một nguồn, một yếu tố cực kỳ quan trọng tạo nên động lực thúc đây sự phát triển nhanh chóng của xã hội. Rõ ràng, giáo dục — một hiện tượng xã hội đặc biệt chỉ có ở xã hội loài người, giáo dục là một hình thái ý thức xã hội, là hiện tượng văn mỉnh của xã hội loài người.
Giáo dục nghề nghiệp - một bộ phận của giáo dục Như là một hiện tượng xã hội đặc biệt, một loại hình hoạt động cơ ‹an của đời sống xã hội loài người, GDMN là một bộ phận của thực tiễn xã hội bao gồm trong thực tiễn giáo dục nói chung. GDNN, cũng như giáo dục, được xem là quá trình được tổ chức có ý thức, hướng tới mục đích khơi dậy, biến đổi nhận thức, năng lực, tình cảm, thái độ của chủ thể giáo dục và đối tượng được giáo dục theo hướng tích cực, nghĩa là góp phần hoàn thiện nhân cách người học bằng những tác động có ý thức từ bên ngoài, góp phần đáp ứng các nhu cầu tổn tai va phat triển của con người trong xã hội đương đại. Giáo duc, GDNN bao gồm việc đạy và học, là nền tảng cho việc truyền thụ, phổ biến văn hoá từ thế hệ này sang thế hệ khác, là phương tiện dé đánh thức và nhận ra khả năng, năng lực tiềm ẩn của chính mỗi cá nhân, đánh thức trí tuệ của mỗi người. Dạy — học là một hình thức giáo dục đặc biệt quan trọng và cần thiết cho sự phát triển trí tuệ, hoàn thiện nhân cách người học.
Quá trình dạy — học (QTDH) nói riêng và quá trình giáo dục, GDNN nói chung luôn bao gồm các thành tố có liên hệ mang tính hệ thống với nhau: mục tiêu giáo dục, nội dung giáo dục, phương pháp giáo dục, phương tiện giáo dục, hình thức tổ chức và chỉ tiêu đánh giá kết quả dạy — học. Đào tao dé cập đến việc dạy các kỹ năng thực hành, nghề nghiệp hay kiến thức liên quan đến một lĩnh vực cụ thể, để người học lĩnh hội và nắm vững những kiến thức, kỹ năng, thái độ nghề nghiệp một cách có hệ thông để chuẩn bị cho người đó thích nghỉ với cuộc sống và khả năng đảm nhận được một công việc nhất định. Khái niệm đào tạo thường có nghĩa hẹp hơn khái niệm giáo đục, thường đào tạo đề cập đến giai đoạn sau đó, khi một người đã đạt đến một độ tuổi nhất định, có một trình độ giáo dục nhất định. Thực tiễn GDNN ngày càng thể hiện rõ tính độc lập tương đối so với các bộ phận thực tiễn giáo dục khác.
Những kinh nghiệm, những tư tưởng trong GDNN dẫn được này sinh mà hầu hết đều là áp dụng các kinh nghiệm và tư tưởng của giáo dục nói chung vào lĩnh vực này, đồng thời quan hệ với chúng như cái đặc thù với cái chung. Các quá trình giáo dục diễn ra trong GDNN luôn gắn liền một cách hữu cơ và chặt chẽ với các quá trình lao động xã hội ở một nghề nhất định. Đo đó, GDNN có mối quan hệ đặc biệt với phạm trù "ghê" với tính chất là một hiện tượng xã hội phức hợp, vừa bao gồm những thành tố quan trọng của quá trình lao động xã hội, vừa đặt ra những yêu cầu mà GDNN phải đáp ứng, thể hiện ở mục đích, nội dung, phương thức giáo dục và đào tạo (GD - ĐT) cũng như đánh giá kết quả GDNN. Chính ở phạm trù nảy cũng đã và dang có những sự khác nhau trong quan niệm của các nhà giáo dục, các nhà GDNN không chỉ ở Việt Nam mà kể cả ở các nước trên thế giới khi giới hạn nó vào phạm vi quan tâm, nghiên cứu và tác động.
"Nghề", như chúng ta đều thấy trong thực tiễn lao động xã hội, bao gồm rất nhiều nghề khác nhau, chúng được học, được đào tạo cũng như được "hành" ở mọi bậc trình độ từ thấp lên cao trong cấu trúc trình độ lao động xã hội, từ lao động giản đơn đến lao động qua đào tạo ở trình độ đại học và sau đại học. Tính chất của giáo dục và giáo dục nghề nghiệp 1. Tính chất chung của giáo dục và giáo dục nghề nghiệp 4) Tinh phố biến và vĩnh hằng Những yếu tổ cơ bản của sự "xd Adi hod" con người cũng như quá trình hình thành nhân cách ngay từ xã hội cỗ xưa đã là GD — ĐT, có nghĩa là một hoạt động ít nhiều có định hướng, có ý thức của các thành viên khác trong xã hội nhằm vào việc truyền đạt và tiếp thu môi trường tự nhiên và xã hội, trước hết là các giá trị tỉnh thần của nó (truyền thống, kinh nghiệm, kiến thức.) thông qua từng cá thẻ riêng rẽ. Hoạt động đạy và học hay GD — ĐT ấy nây sinh, phát triển và tồn tại mãi mãi cùng với loài người.
Truyền đạt và lĩnh hội những kinh nghiệm đã được tích luỹ trong quá trình lịch sử phát triển xã hội loài người, đó là nét đặc trưng cơ bản của giáo dục 1 Nguyễn Đức Trí, Giáo duc nghệ nse Một số vấn đề lý luận và thực tiễn. NXB Khoa học và Kỹ thuật, 2010. với tư cách là một hiện tượng xã hội, một loại hình hoạt động cơ bản của xã hội loài người. Toàn bộ lịch sử loài người gắn chặt với sự phát triển của lao động.
Thông qua lao động, con người, như một thực thể sống đã tách ra khỏi thế giới động vật, tự giải phóng mình khỏi sự ton tai động vật. Lao động luôn đứng ở trung tâm của mọi quan hệ xã hội đối với từng cá nhân, từng nhóm các cá nhân; đồng thời đối với từng cá nhân, nó là yếu tổ quan trọng nhất của sự hình thành nhân cách cá nhân đó. Điều đó buộc phải hình thành những tiền đề cá nhân nhất định đẻ thực hiện hoạt động lao động. Nếu không có việc truyền lại và tiếp thu những kinh nghiệm lao động và sinh sống giữa các thế hệ thì xã hội loài người không thể tồn tại và phát triển được.
Muốn được duy trì và phát triển, xã hội nhất thiết phải thực hiện chức năng GD — ĐT của mình.