Giáo trình Dân tộc học đại học: Tổng quan toàn diện về các dân tộc Việt Nam và chính sách民族

Giáo trình Dân tộc học Đại học cung cấp kiến thức toàn diện về các dân tộc, phân tích văn hóa, xã hội và con người. Tài liệu tham khảo quan trọng cho sinh viên

• Tác giả: Lê Đại Nghĩa
• Trường học: Học viện Chính trị
• Chuyên ngành: Dân tộc học
• Đề tài: Giáo trình Dân tộc học
• Loại tài liệu: Giáo trình

Tóm tắt

I. Tổng quan về giáo trình dân tộc học đại học

Giáo trình dân tộc học đại học là tài liệu học thuật cung cấp kiến thức cơ bản, toàn diện về các dân tộc và vấn đề dân tộc tại Việt Nam. Giáo trình được biên soạn theo kế hoạch đào tạo chính quy, kết cấu thành sáu chương chính. Nội dung bao gồm những vấn đề chung về dân tộc học, đời sống kinh tế, văn hóa, thiết chế xã hội của các dân tộc. Giáo trình còn trình bày quan hệ giữa các dân tộc và chính sách dân tộc của Đảng, Nhà nước. Mục tiêu trang bị cho người học hiểu biết cần thiết về tình hình, đặc điểm dân tộc nước ta. Đây là cơ sở lý luận và thực tiễn vững chắc phục vụ công tác lãnh đạo, tổ chức thực hiện nhiệm vụ dân tộc. Giáo trình là công trình khoa học tập thể của các giảng viên Học viện Chính trị.

1.1. Khái niệm cơ bản trong giáo trình dân tộc học

Giáo trình dân tộc học giới thiệu các khái niệm nền tảng gồm tộc người, dân tộc và chủng tộc. Tộc người là cộng đồng hình thành trong lịch sử, có đặc trưng chung về ngôn ngữ, văn hóa và ý thức tự giác tộc người. Dân tộc Việt Nam bao gồm 54 tộc người anh em cùng sinh sống trên lãnh thổ quốc gia. Các tộc người bản địa thuộc ba nhóm ngôn ngữ chính: Việt-Mường, Môn-Khơ me và Nam Đảo. Hiểu rõ khái niệm này giúp người học nắm vững nền tảng lý luận.

1.2. Mục tiêu đào tạo của giáo trình dân tộc học

Giáo trình dân tộc học đại học hướng tới trang bị kiến thức toàn diện về các dân tộc Việt Nam cho người học. Mục tiêu nâng cao chất lượng đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ có năng lực lãnh đạo công tác dân tộc. Người học được cung cấp cơ sở lý luận về dân tộc học và chính sách dân tộc hiện hành. Từ đó áp dụng hiệu quả vào thực tiễn công tác tại đơn vị, địa phương. Giáo trình góp phần xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc vững mạnh.

II. Phân tích nội dung đời sống kinh tế các dân tộc

Đời sống kinh tế của các dân tộc Việt Nam là nội dung trọng tâm trong giáo trình dân tộc học. Các tộc người phát triển kinh tế dựa trên điều kiện tự nhiên, lịch sử cư trú và truyền thống văn hóa. Nông nghiệp trồng lúa nước đóng vai trò đặc biệt quan trọng suốt tiến trình lịch sử dân tộc. So với nương rẫy, năng suất và sản lượng lúa nước cao hơn nhiều lần. Nông nghiệp lúa nước là cơ sở đảm bảo đời sống định canh định cư, ổn định xã hội. Toàn bộ đời sống xã hội vận hành trên nền tảng này, từ tín ngưỡng đến phong tục tập quán. Công cuộc khai hoang, phát triển thủy lợi là nội dung quan trọng của chương trình định canh định cư. Hiện nay, khoa học kỹ thuật và cơ giới hóa được áp dụng vào tất cả các khâu canh tác, giúp năng suất không ngừng tăng lên.

2.1. Nông nghiệp trồng lúa nước truyền thống

Nông nghiệp trồng lúa nước có lịch sử lâu đời tại Việt Nam, gắn liền với nền văn minh lúa nước. Các giống lúa địa phương được chọn lọc kỹ qua nhiều thế hệ, có hàm lượng dinh dưỡng cao, vị thơm dẻo. Từ thế kỷ XV trở về trước, lúa nước thường chỉ gieo cấy một vụ mùa. Sau đó, tiếp xúc văn hóa Việt-Chăm giúp mở rộng sang canh tác hai vụ chiêm-mùa. Ở vùng đất trũng, đầm lầy, người dân vẫn duy trì canh tác một vụ phù hợp điều kiện tự nhiên.

2.2. Phát triển nông nghiệp hiện đại

Hiện nay, hình thức canh tác lúa nước mở rộng từ đồng bằng châu thổ lên vùng trung du và miền núi. Công cuộc khai hoang, phát triển thủy lợi gắn liền với chương trình định canh định cư các dân tộc thiểu số. Các biện pháp khoa học kỹ thuật và cơ giới hóa được áp dụng vào toàn bộ quy trình canh tác. Sản lượng thu hoạch không chỉ đáp ứng nhu cầu lương thực trong nước mà còn phục vụ xuất khẩu. Việt Nam đứng hàng thứ hai thế giới về xuất khẩu gạo, khẳng định vai trò nền nông nghiệp lúa nước.

III. Phương pháp nghiên cứu dân tộc học hiện đại

Phương pháp nghiên cứu dân tộc học đòi hỏi sự kết hợp nhiều cách tiếp cận khoa học khác nhau. Điều tra thực địa là phương pháp chủ yếu, thu thập dữ liệu trực tiếp từ cộng đồng dân tộc. Phương pháp so sánh giúp nhận diện sự khác biệt, tương đồng giữa các tộc người về văn hóa, kinh tế. Phương pháp lịch sử phân tích quá trình hình thành, phát triển của cộng đồng dân tộc qua các thời kỳ. Phương pháp thống kê xã hội học cung cấp dữ liệu định lượng về dân số, đời sống kinh tế-xã hội. Người nghiên cứu cần có kiến thức liên ngành về ngôn ngữ học, khảo cổ học, nhân học. Sự kết hợp giữa nghiên cứu định tính và định lượng đảm bảo tính chính xác, khách quan của kết quả. Giáo trình nhấn mạnh vai trò của thực tiễn trong việc kiểm chứng lý thuyết dân tộc học.

3.1. Điều tra thực địa cộng đồng dân tộc

Điều tra thực địa là phương pháp cốt lõi trong nghiên cứu dân tộc học hiện đại. Nhà nghiên cứu trực tiếp đến cộng đồng dân tộc, quan sát đời sống hàng ngày, phỏng vấn người dân. Phương pháp này thu thập dữ liệu về phong tục tập quán, kinh tế sản xuất, tổ chức xã hội. Điều tra thực địa đòi hỏi thời gian dài, kỹ năng giao tiếp và hiểu biết văn hóa địa phương. Kết quả điều tra cung cấp tư liệu gốc, chân thực phục vụ phân tích khoa học.

3.2. Phương pháp so sánh liên tộc người

Phương pháp so sánh được áp dụng rộng rãi trong nghiên cứu dân tộc học Việt Nam. So sánh các tộc người về ngôn ngữ, văn hóa, kinh tế giúp nhận diện đặc trưng riêng biệt và điểm chung. Phương pháp này phát hiện mối quan hệ nguồn gốc, ảnh hưởng văn hóa giữa các tộc người. So sánh liên tộc người cũng phục vụ đánh giá mức độ phát triển kinh tế-xã hội. Kết quả so sánh là cơ sở khoa học cho hoạch định chính sách dân tộc phù hợp từng vùng miền.

IV. Ứng dụng giáo trình dân tộc học trong thực tiễn

Giáo trình dân tộc học đại học có giá trị ứng dụng thực tiễn cao trong nhiều lĩnh vực. Kiến thức dân tộc học hỗ trợ công tác lãnh đạo, quản lý nhà nước về vấn đề dân tộc. Hiểu biết về đời sống kinh tế, văn hóa các dân tộc giúp xây dựng chính sách phát triển phù hợp. Giáo trình phục vụ đào tạo đội ngũ cán bộ có năng lực giải quyết vấn đề dân tộc hiệu quả. Nội dung giáo trình củng cố quan điểm đại đoàn kết toàn dân tộc của Đảng, Nhà nước. Ứng dụng kiến thức dân tộc học góp phần bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống. Giáo trình là công cụ quan trọng nâng cao chất lượng công tác dân tộc tại cơ sở. Từ đó thúc đẩy phát triển kinh tế-xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số bền vững.

4.1. Ứng dụng trong đào tạo cán bộ chính trị

Giáo trình dân tộc học được sử dụng đào tạo chính ủy cấp trung đoàn, sư đoàn trong quân đội. Người học được trang bị kiến thức toàn diện về dân tộc phục vụ công tác lãnh đạo, chỉ huy. Hiểu biết dân tộc giúp cán bộ chính trị vận động đồng bào dân tộc thiểu số hiệu quả. Giáo trình xây dựng nhận thức đúng đắn về quan điểm, chính sách dân tộc của Đảng. Đội ngũ cán bộ sau đào tạo có năng lực tổ chức thực hiện nhiệm vụ dân tộc tại đơn vị.

4.2. Ứng dụng trong bảo tồn văn hóa dân tộc

Kiến thức từ giáo trình dân tộc học phục vụ bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa các tộc người. Việc ghi chép, nghiên cứu phong tục tập quán giúp lưu giữ di sản văn hóa phi vật thể. Giáo trình cung cấp cơ sở khoa học cho xây dựng chính sách bảo tồn phù hợp từng dân tộc. Hiểu biết về thiết chế xã hội truyền thống giúp đánh giá đúng giá trị văn hóa cần bảo tồn. Ứng dụng này góp phần gìn giữ sự đa dạng văn hóa trong khối đại đoàn kết dân tộc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỤC LỤC Trang Lời nói đầu 3 Chương 1 Những vấn đề chung về Dân tộc học ở Việt Nam 4 Chương 2 Đời sống kinh tế của các dân tộc ở Việt Nam 42 Chương 3 Văn hoá các dân tộc ở Việt Nam 73 Chương 4 Thiết chế xã hội của các dân tộc ở Việt Nam 106 Chương 5 Quan hệ các dân tộc ở Việt Nam 143 Chương 6 Quan điểm, chính sách dân tộc của Đảng, Nhà nước Việt Nam hiện nay 168 3 LỜI NÓI ĐẦU Thực hiện kế hoạch biên soạn giáo trình của Giám đốc Học viện Chính trị, Khoa CNXH KH biên soạn Giáo trình Dân tộc học (dùng cho đào tạo chính uỷ cấp trung đoàn, sư đoàn). Giáo trình Dân tộc học này được kết cấu thành 6 chương: Những vấn đề chung về Dân tộc học ở Việt Nam; Đời sống kinh tế của các dân tộc ở Việt Nam; Văn hoá các dân tộc ở Việt Nam; Thiết chế xã hội của các dân tộc ở Việt Nam; Quan hệ các dân tộc ở Việt Nam; Quan điểm, chính sách dân tộc của Đảng, Nhà nước Việt Nam hiện nay. Nội dung của Giáo trình chủ yếu cung cấp những kiến thức cơ bản có tính toàn diện về các dân tộc và vấn đề dân tộc ở Việt Nam; Quan điểm, chính sách dân tộc của Đảng, Nhà nước ta hiện nay nhằm trang bị cho người học những hiểu biết cần thiết về tình hình và đặc điểm dân tộc nước ta, cơ sở lý luận và thực tiễn về dân tộc và chính sách dân tộc. Từ đó, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo bồi dưỡng người chính ủy và nâng cao chất lượng, hiệu quả lãnh đạo, tổ chức thực hiện công tác dân tộc của Đảng, Nhà nước ta theo chức trách, nhiệm vụ người chính uỷ khi ra trường. Tập thể tác giả xin tỏ lòng biết ơn các nhà khoa học đã cung cấp cho tập thể tác giả những tri thức quý báu liên quan đến nội dung giáo trình này. Giáo trình là công trình khoa học tập thể của một số cán bộ giảng viên Khoa CNXHKH, Học viện Chính trị do Đại tá, TS Lê Đại Nghĩa làm chủ biên và Thiếu tá, Ths Nguyễn Văn Toàn đồng chủ biên. Mặc dù tập thể tác giả đã rất cố gắng, song do nhiều nguyên nhân, giáo trình không tránh khỏi những hạn chế thiếu sót, tập thể tác giả mong được tiếp thu ý kiến đóng góp của các đồng chí. 4 Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ DÂN TỘC HỌC Ở VIỆT NAM 1. Khái niện về tộc người, dân tộc, chủng tộc 1. Tộc người Thuật ngữ tộc người được dịch từ tiếng Anh là ethnic, tiếng Pháp là ethnie vốn có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp cổ là ethnos. Đây là một thuật ngữ cơ bản của khoa học Dân tộc học. Thuật ngữ này dùng để chỉ những cộng đồng người trên thế giới mặc dù khác nhau về lịch sử, số lượng cư dân nhưng mỗi cộng đồng đều có các đặc trưng chung về văn hóa, ngôn ngữ, tên tự gọi, v.v … Tộc người (ethnic) là một cộng đồng người hình thành và phát triển trong lịch sử, trên một lãnh thổ nhất định, có các đặc trưng chung ổn định về ngôn ngữ, đặc điểm sinh hoạt văn hoá, có mối quan hệ nguồn gốc, có ý thức tự giác tộc người và tên tự gọi. Ví dụ: tộc người Việt (Kinh), tộc người Tày, tộc người Êđê, tộc người Khơ Me … Tộc người là một phạm trù lịch sử. Tộc người ra đời là kết quả lâu dài của quá trình lịch sử, xã hội và tự nhiên. Bởi có các đặc trưng chung tương đối ổn định được tạo dựng trong quá trình lịch sử lâu dài nên tộc người có tính bền vững, có sự thống nhất và mối liên hệ chặt chẽ bên trong nội bộ tộc người, đồng thời có các đặc thù riêng hay còn gọi là bản sắc tộc người để phân biệt với các tộc người khác. Một tộc người có thể bao gồm nhiều nhóm địa phương (group local). Nhóm địa phương là một bộ phận của một tộc người nhất định cố kết với nhau thành một nhóm riêng với một tên gọi riêng. Nhóm địa phương vừa mang các đặc trưng cơ bản của tộc người, vừa có một số đặc điểm riêng khác biệt nhất định về ngôn ngữ, trang phục, phong tục tập quán. Chẳng hạn, tộc người Hmông nước ta có 5 nhóm địa phương, người Thái có 2 nhóm chính là Thái đen và Thái trắng, người Chứt có các nhóm: Sách, Mày, Rục, A rem, Mã liềng, v. 5 Trên cơ sở các đặc trưng chung, các nhà khoa học xây dựng nên các tiêu chí phân biệt tộc người trong mỗi quốc gia và trên thế giới. Các tiêu chí này không hoàn toàn thống nhất ở các quốc gia do đặc điểm tình hình dân tộc và bối cảnh chính trị xã hội chi phối. Trên thế giới có nhiều quan điểm khác nhau về vấn đề xác định thành phần dân tộc. Trong việc xác định tiêu chí để phân biệt một tộc người giữa những cộng đồng khác, các nhà dân tộc học Xô viết thống nhất cho rằng cần phải căn cứ vào 5 tiêu chí sau: có chung một lãnh thổ cư trú, có một ngôn ngữ chung, có chung đặc điểm về văn hoá, có mối liên hệ kinh tế trong nội bộ cộng đồng và có ý thức tự giác tộc người. Vào năm 1980, các nhà khoa học Trung Quốc đưa ra 5 tiêu chí chính thức để xác định một tộc người gồm: ngôn ngữ, lãnh thổ, đời sống kinh tế, tố chất tâm lý, phong tục tập quán. Dựa vào các tiêu chí này, Trung Quốc đã xác định và công bố danh mục gồm 56 tộc người. Theo quan điểm của Liên Hợp Quốc, ý thức cộng đồng là một tiêu chí quan trọng bậc nhất để xác định tộc người. Liên Hợp Quốc cũng quy định một dân tộc được xem là riêng biệt nhất thiết phải có số dân từ 100.000 người trở lên. Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều cộng đồng có số dân ít hơn 100.000 người nhưng vẫn tồn tại với tư cách một tộc người, có bản sắc văn hoá, có ngôn ngữ riêng, mỗi thành viên trong đó đều có ý thức tự giác tộc người. Ở nhiều nước, đặc biệt là các nước phát triển theo xu hướng tư bản chủ nghĩa, vấn đề xác định thành phần tộc người ít được chú ý mà chỉ phân biệt giữa người dân bản địa (còn được gọi là thổ dân) và người dân di cư. Trong đó, các nhà nước thường nhấn mạnh tới vai trò của các tộc người có ưu thế về trình độ kinh tế xã hội và số lượng dân cư. Ở Việt Nam, Đảng và Nhà nước ta xác định công tác dân tộc là một nhiệm vụ quan trọng của sự nghiệp cách mạng . Do đó, việc xác định 6 thành phần tộc người còn là cơ sở khoa học cho Đảng và Nhà nước đề ra chủ trương, chính sách dân tộc. Các tiêu chí xác định thành phần dân tộc đưa ra phải đảm bảo tính khoa học, đồng thời đảm bảo tính thực tiễn phù hợp với bức tranh tộc người ở Việt Nam. Sau nhiều hội thảo khoa học, dựa trên quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về vấn đề dân tộc, đồng thời kế thừa thành tựu dân tộc học Mác xít và căn cứ vào đặc điểm dân tộc nước ta, các nhà khoa học Việt Nam đã xác định 3 tiêu chí phân biệt tộc người ở Việt Nam gồm: 1, Có ngôn ngữ chung 2, Có chung ý thức tự giác tộc người 3, Có chung đặc trưng sinh hoạt văn hoá Dựa vào các tiêu chí này, ngày 02 tháng 3 năm 1979, Chính phủ đã chính thức công bố danh mục 54 tộc người hay còn gọi là dân tộc, thành phần dân tộc nước ta, sắp xếp theo thứ tự số lượng dân cư. Thông thường, mỗi tộc người đều có một ngôn ngữ riêng do tộc người sáng tạo ra trong quá trình lịch sử (thường gọi là tiếng mẹ đẻ) để giao tiếp trong nội bộ cộng đồng và phân biệt với tộc người khác. Ngôn ngữ tộc người là đặc trưng và tiêu chí cơ bản đầu tiên để nhận biết, phân định tộc người. Tuy nhiên, có nhiều trường hợp, tộc người này lấy ngôn ngữ tộc người khác làm tiếng mẹ đẻ hoặc một tộc người nhưng sử dụng song ngữ hoặc đa ngữ. Các tộc người đều hình thành và phát triển trên một khu vực địa lý nhất định gọi là lãnh thổ tộc người. Đó là không gian sinh tồn thiêng liêng gắn bó với tộc người, làm nền tảng cho văn hóa tộc người nảy nở và phát triển. Lãnh thổ tộc người là một phạm trù lịch sử và do đó thường trải qua nhiều biến động. Ý thức về lãnh thổ ngày càng trở nên sâu sắc trong tâm thức cộng đồng cư dân. Khi con người bước vào xã hội có giai cấp, nhà nước ra đời, lãnh thổ tộc người nằm trong lãnh thổ quốc gia hoặc trở thành lãnh thổ quốc gia. 7 Trong không gian sinh tồn của họ, các tộc người tiến hành lao động sản xuất, tạo dựng cơ sở kinh tế và tổ chức các thiết chế sinh hoạt xã hội. Các thành viên tộc người ở các vùng, các miền nơi cộng đồng sinh sống đều có mối liên hệ kinh tế ngày càng chặt chẽ. Mối liên hệ kinh tế chính là sợi dây liên kết và cố kết nội bộ cộng đồng tộc người. Mỗi tộc người đều sáng tạo ra một nền văn hóa mang các đặc trưng chung của tộc người. Văn hóa tộc người thể hiện trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội nhưng bao giờ cũng mang cốt cách riêng, bản sắc riêng, phân biệt với văn hóa các dân tộc khác. Tổng hòa các yếu tố ngôn ngữ, lãnh thổ, mối liên hệ kinh tế và đặc trưng sinh hoạt văn hóa tạo thành ý thức tự giác tộc người. Đó là ý thức của các thành viên về sự thống nhất của tộc người mình và sự khác biệt với các cộng đồng tộc người khác thông qua tên tự gọi. Mỗi tộc người, dân tộc đều có ý thức tự giác của họ, biểu hiện ở việc tự nhận họ thuộc về một tộc người cụ thể nào đó với các quyền và lợi ích của tộc người. Khi ý thức tự giác tộc người mất đi,tộc người sẽ không còn tồn tại mà bị hòa tan vào cộng đồng tộc người khác. Dân tộc Dân tộc không chỉ là thuật ngữ quan trọng của dân tộc học mà còn được sử dụng rộng rãi trong nhiều ngành khoa học khác. Dưới góc độ bộ môn, thuật ngữ dân tộc thường được sử dụng với nghĩa là: tộc người (ethnic), quốc gia dân tộc (nation - state) và để chỉ một hình thức cộng đồng tộc người phát triển cao hơn bộ tộc (nation). Tùy từng trường hợp cụ thể mà, thuật ngữ dân tộc được hiểu theo những ý nghĩa khác nhau.