Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ GIÁO DỤC TÌNH CẢM THẨM MĨ CHO TRẺ 5 - 6 TUỔI Ở TRƯỜNG MẦM NON 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Nghiên cứu trong nước Trong những năm gần đây, ở nước ta đã có nhiều công trình, đề tài nghiên cứu về giáo dục thẩm mĩ ở bậc mầm non, trong đó có đề cập đến khía cạnh giáo dục tình cảm thẩm mĩ cho trẻ. Một số công trình tiêu biểu như sau: Tác giả Đỗ Quyên (2022) với bài báo “Giáo dục phát triển thẩm mĩ cho trẻ mẫu giáo; Nghiên cứu tại Trường mầm non 6, Quận Tân Bình, Thành phố Hồ Chí Minh”.
Tác giả đã khẳng định tầm quan trọng của giáo dục phát triển thẩm mĩ cho trẻ mẫu giáo. Đồng thời, qua nghiên cứu thực trạng, tác giả đã đề xuất triển khai một số giải pháp giáo dục phát triển thẩm mĩ cho trẻ mẫu giáo tại Trường Mầm non 6, quận Tân Bình, TP. Hồ Chí Minh nhằm giúp hoạt động giáo dục này hiệu quả hơn. Tác giả Trần Thị Đào (2020) với bài báo “Quản lí hoạt động giáo dục thẩm mĩ cho trẻ 5-6 tuổi ở các trường mầm non huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình” [7].
Tác giả đã đề cập đến tầm quan trọng của giáo dục tình cảm thẩm mĩ đối với trẻ 5-6 tuổi ở các trường mầm non. Từ nghiên cứu thực trạng hoạt động giáo dục thẩm mĩ cho trẻ 5-6 tuổi ở các trường mầm non huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình, tác giả đã đề xuất được một số giải pháp đẩy mạnh quản lí hoạt động giám dục thẩm mĩ nói chung và tình cảm thẩm mĩ nói riêng cho trẻ 5-6 tuổi. Tác giả Nguyễn Thị Hồng Vân (2019) với bài báo “Giáo dục thẩm mĩ cho trẻ mẫu giáo thông qua hoạt động ngoài trời” [31]. Tác giả đã cho rằng “Quá trình tri giác thẩm mĩ bao giờ cũng có liên quan chặt chẽ với xúc cảm và tình cảm thẩm mĩ.
Trong quá trình tri giác thế giới xung quanh, trẻ thường biểu hiện xúc cảm, tình cảm của mình qua nét mặt, nụ cười, thái độ đồng tình hay phản 7 đối… Đó là cảm xúc tâm hồn ngây thơ, trong sáng của trẻ khi được tiếp xúc với sự vật, hiện tượng muôn màu của cuộc sống mà trẻ tham gia vào”. Tác giả cũng nhấn mạnh rằng giáo viên cần biết khơi gợi cho trẻ nhiều cảm xúc với cảnh vật, nhiều mong muốn được thổ lộ tình cảm chân thành của các em với môi trường xung quanh - khi trẻ thấy vui vẻ, trẻ sẽ yêu thiên nhiên nhiều hơn, tích cực xây dựng môi trường trên cơ sở cảm nhận riêng của trẻ về cái đẹp. Qua đó, hình thành và bồi dưỡng tình cảm thẩm mĩ và khả năng sáng tạo cho các em. Tác giả Đào Thị My (2017) với bài báo “Phát triển cảm xúc thẩm mĩ trong hoạt động giáo dục nghệ thuật cho trẻ 5-6 tuổi ở trường mầm non thực hành Hoa Hồng” [17] tác giả đã đề xuất được một số biện pháp cơ bản giúp hoạt động giáo dục nghệ thuật phát triển đạt hiệu quả cao để phát triển xúc cảm thẩm mĩ cho trẻ 5 - 6 tuổi ở trường mầm non.
Tác giả Lường Thị Mai (2018) với công trình “Quản lí hoạt động giáo dục thẩm mĩ cho trẻ mẫu giáo ở các trường mầm non huyện Nậm Pồ, tỉnh Điện Biên” [16] đã nhấn mạnh tầm quan trọng của giáo dục thẩm mĩ đối với trẻ mầm non. Trong đó tác giả đã đưa ra một số giải pháp nhằm tăng cường quản lí hoạt động giáo dục thẩm mĩ cho trẻ mẫu giáo ở các trường mầm non huyện Nậm Pồ, tỉnh Điện Biên, trong đó có đề cập đến tăng cường giáo dục tình cảm thẩm mĩ cho trẻ. Tác giả Nguyễn Quốc Toản (2012) trong Giáo trình phương pháp tổ chức hoạt động tạo hình cho trẻ mầm non [30]. Tác giả đã tổng hợp các luận điểm về giáo dục mầm non, quy trình tổ chức các hoạt động tạo hình cho trẻ mầm non và các yếu tố ảnh hưởng đến việc thực hiện quy trình này.
Hoạt động tạo hình là một phần không thể thiếu của cuộc sống con người. Trước khi có ngôn ngữ viết, con người đã sử dụng hình vẽ như một công cụ để giao tiếp và chia sẻ kinh nghiệm sản xuất. Điều này cho thấy hoạt động tạo hình là một nhu cầu thiết yếu của cuộc sống con người. Hoạt động tạo hình là cách con người tạo ra các sản phẩm với hình dạng và màu sắc đẹp, mang lại cảm giác thẩm mỹ cho 8 người xem, nhận biết cái đẹp và cảm nhận cái đẹp.
Ví dụ: Bức tranh, tượng hoặc bất kỳ thứ gì trong cuộc sống hàng ngày, như nhà ở, công viên, vải, quần áo, ấm chén, lọ hoa, giường tủ, giày dép. Tác giả Phan Trọng Ngọ và Đinh thị Tứ với cuốn sách Tâm lý học trẻ em lứa tuổi Mầm non, NXB giáo dục, 2007 cũng đề cập đến vấn đề tình cảm thẩm mĩ của trẻ mầm non cũng như tác động của hoạt động giáo dục tình cảm thẩm mĩ đến việc hình thành và phát triển nhân cách của trẻ [20]. Tác giả Phan Thị Việt Hoa (2005) trong đề tài: “Một số biện pháp bồi dưỡng cảm xúc thẩm mĩ cho trẻ mẫu giáo thông qua hoạt động tạo hình” đã xem việc tiếp xúc với nghệ thuật tạo hình là một biện pháp hiệu quả để nuôi dưỡng cảm xúc thẩm mĩ cho trẻ mẫu giáo. Tác giả đã nhấn mạnh vai trò của các tác phẩm nghệ thuật tạo hình trong việc phát triển cảm xúc, ý thức xã hội và nhân cách của trẻ.
Tác giả cũng đã đề xuất các yêu cầu khi lựa chọn tác phẩm để giới thiệu cho trẻ và các điểm cần chú ý về hình thức và phương pháp giúp trẻ làm quen với các tác phẩm nghệ thuật tạo hình [13]. Tác giả Nguyễn Thị Yến Phương (2005) với luận án tiến sĩ “Các biện pháp giáo dục thẩm mĩ cho trẻ mẫu giáo lớn (5-6 tuổi) thông qua hoạt động tạo hình ở trường mầm non” đã đánh giá được thực trạng giáo dục thẩm mĩ nói chung và giáo dục thẩm mĩ thông qua tổ chức hoạt động tạo hình nói riêng trong các trường mầm non ở một số tỉnh phía Bắc. Tác giả cũng đã xây dựng hệ thống các biện pháp giáo dục thẩm mĩ cho trẻ mẫu giáo lớn thông qua việc tổ chức hoạt động tạo hình. Trong Giáo trình phương pháp giáo dục âm nhạc trong trường mầm non, tác giả Phạm Thị Hòa (2002) đã đề cập đến một số vấn đề chung về giáo dục âm nhạc trong trường mầm non, bao gồm các khái niệm cơ bản, đặc điểm của giáo dục âm nhạc, các phương pháp dạy hoạt động âm nhạc.
Đây được coi là những gợi ý quan trọng cho từng cơ sở giáo dục trong việc giáo dục tình cảm thẩm mĩ cho trẻ. Tác giả cũng đã hướng dẫn kỹ lưỡng về các hình thức tổ chức 9 hoạt động âm nhạc và giáo án. Trong trường, âm nhạc được tích hợp vào mọi hoạt động sinh hoạt của trẻ. Âm nhạc được sử dụng làm nền cho các hoạt động ngoài trời, hoạt động góc, chuẩn bị cho giờ ăn, giờ ngủ,.
Tất cả những hoạt động này đều góp phần quan trọng vào việc giáo dục tình cảm thẩm mĩ cho trẻ mầm non [12]. Trong nghiên cứu của mình, tác giả Đỗ Xuân Hà (1997) đã nhấn mạnh vai trò của nghệ thuật tạo hình và đặc biệt là nghệ thuật dân tộc trong việc giáo dục thẩm mĩ cho trẻ mầm non: “Các tác phẩm nghệ thuật có thể đưa vào vốn kinh nghiệm cá nhân của con người ngày nay cái kho tàng to lớn, bất tận những tình cảm tốt đẹp của tổ tiên và bằng cách đó, nghệ thuật sẽ nhân đạo hoá con người, làm cho tình cảm của họ phát triển tốt đẹp hơn, trí tuệ của họ thông minh hơn”. Tác giả đã khẳng định rằng các tác phẩm nghệ thuật có thể làm phong phú vốn kinh nghiệm cá nhân của con người bằng cách truyền đạt những tình cảm tốt đẹp của tổ tiên, qua đó giúp con người trở nên nhân đạo hơn, cảm xúc của họ phát triển tốt đẹp hơn và trí tuệ của họ thông minh hơn. Tác giả cũng đã đề cao nguyên tắc: “Đi từ văn hoá - nghệ thuật dân tộc tới văn hoá - nghệ thuật của toàn nhân loại.
Tổng quát, các công trình nghiên cứu ở Việt Nam đã chú trọng đến việc giáo dục thẩm mĩ và quản lý hoạt động giáo dục thẩm mĩ cho trẻ mầm non. Tuy nhiên, hiện chưa có nghiên cứu nào đi sâu vào việc giáo dục tình cảm thẩm mĩ cho trẻ 5 - 6 tuổi. Do đó, việc nghiên cứu về việc này là một vấn đề mới và cấp thiết cần được quan tâm để góp phần nâng cao chất lượng giáo dục mầm non. Nghiên cứu ở nước ngoài Trong công trình “Phương pháp dạy trẻ mẫu giáo vẽ, lắp ghép và cắt dán”, N.Vetlughina đã không chỉ giới thiệu các phương pháp và biện pháp dạy trẻ vẽ, lắp ghép và cắt dán, mà còn nhấn mạnh vào việc khai thác nghệ thuật dân gian trong việc dạy trang trí.
Tác giả đã chỉ cho giáo viên cách sử dụng các bức vẽ trang trí dân gian Nga để dạy trẻ vẽ, qua đó bồi dưỡng và phát 10 triển tình cảm của trẻ đối với nghệ thuật.Xaculinna trong “Phương pháp dạy trẻ hoạt động tạo hình và chắp ghép” đã chú trọng việc sử dụng các sản phẩm tạo hình, cụ thể là tranh ảnh và hiện vật, trong môi trường hoạt động của trẻ. Tác giả đã chỉ ra cho giáo viên mầm non các phương pháp và kỹ thuật để giúp trẻ làm quen với các sản phẩm thẩm mĩ tạo hình [18]. Kôtxakopxkaia trong “Dạy nặn trong trường mẫu giáo” đã nhận thấy rằng trẻ rất thích sản phẩm nghệ thuật nặn. Đây là một trong những hoạt động tạo hình được yêu thích bởi trẻ mầm non.
Tác giả đã chỉ ra vai trò của hoạt động này trong việc phát triển khiếu thẩm mĩ, mở rộng kiến thức và làm giàu khả năng tưởng tượng của trẻ [9]. Nhóm tác giả Xaculina N.A trong “Những vấn đề về Giáo dục thẩm mĩ ở mẫu giáo” đã chỉ ra rằng có thể sử dụng nhiều phương tiện nghệ thuật khác nhau để giáo dục thẩm mĩ cho trẻ mầm non, trong đó văn học được coi là một trong những phương tiện hiệu quả nhất (dẫn theo [16]). Như vậy, qua phân tích và tổng hợp các công trình nghiên cứu liên quan trong nước và ngoài nước, chúng tôi nhận thấy rằng các tác giả cũng đã nghiên cứu về một số khía cạnh khác nhau của việc giáo dục thẩm mĩ cho trẻ mẫu giáo.