ĐẶT VẤN ĐỀ 1. Tính cấp thiết của luận văn Đất nước ta đang bước vào thời kỳ phát triển mạnh mẽ về mọi mặt. Các điều kiện kinh tế - xã hội được cải thiện đáng kể, cuộc sống nhân dân ngày một khởi sắc, diện mạo đất nước ngày một vững bước đi lên. Có được điều này là do Đảng, Nhà nước thực hiện chính sách phát triển đúng đắn hợp lý gắn liền với thời cuộc.
Trong đó phải kể tới quan điểm phát triển kinh tế vẫn dựa trên nội lực là chính đã thu được nhiều thành tựu. Chúng ta đang đẩy mạnh cải cách, phát triển tài chính nhằm tạo dựng nền tài chính quốc gia vững mạnh, cơ chế tài chính phù hợp với thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, thực hiện thắng lợi hai nhiệm vụ chiến lược là công nghiệp hoá, hiện đại hoá, thúc đẩy kinh tế phát triển nhanh, bền vững; giữ vững an ninh tài chính quốc gia trong phát triển và hội nhập. Mặt khác, Đảng cũng chủ trương phát triển toàn diện giữa nông thôn và thành thị, đồng bằng và miền núi, thu hẹp tối đa khoảng cách giàu nghèo. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế là quá trình thay đổi có định hướng và mục tiêu, cấu trúc của các bộ phận hợp thành nền kinh tế và mối quan hệ giữa chúng.
Từ khái niệm cho chúng ta thấy rằng, để chuyển dịch cơ cấu kinh tế có hiệu quả cũng chính là quá trình thay đổi cấu trúc của các ngành nông nghiệp, công nghiệp và dịch vụ trong nền kinh tế. Xét trên các mặt kinh tế - xã hội, môi trường, nông nghiệp có vai trò hết sức quan trọng đối với sự phát triển của mỗi quốc gia, mỗi vùng lãnh thổ. Do đó chuyển dịch Cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng CNH - HĐH là một xu thế tất yếu khách quan của quá trình phát triển kinh tế - xã hội mỗi nước. 2 Đối với nước ta, từ một nước có nền kinh tế chủ yếu là nông nghiệp và tuyệt đại bộ phận dân cư đang sống ở nông thôn thì nông nghiệp càng có vị trí quan trọng trong sự phát triển kinh tế.
Ở mỗi giai đoạn lịch sử của đất nước, trong đường lối phát triển KT - XH của Đảng đều chú trọng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa, chuyển từ nền nông nghiệp truyền thống, lạc hậu sang nền nông nghiệp hiện đại. Trảng Bom là một huyện thuộc khu vực miền Đông Nam Bộ và vùng kinh tế trọng điểm phía Nam nên có thị trường tiêu thụ nông sản lớn. Đây không chỉ là điều kiện thuận lợi đối với các yếu tố “đầu ra” cho sản xuất nông nghiệp mà cũng là thuận lợi giảm chí phí “đầu vào” cho nông - lâm - thuỷ sản. Trong những năm qua, huyện cũng đã tiến hành chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp và đã đạt được nhiều thành tựu đáng kể nhưng cho tới nay nông nghiệp huyện Trảng Bom vẫn chưa thực sự phát triển tương xứng với tiềm năng hiện có, cơ cấu kinh tế nông nghiệp vẫn còn nhiều bất cập.
Việc xác định một cơ cấu kinh tế nông nghiệp phù hợp và thực hiện các biện pháp thúc đẩy chuyển dịch là nhân tố quan trọng quyết định tới sự phát triển của nông nghiệp huyện Trảng Bom trong thời gian tới. Nhưng đến nay, vẫn chưa có đề tài nào nghiên cứu việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp trên địa bàn Huyện Trảng Bom để đánh giá những kết quả đạt được và đưa ra những giải pháp góp phần phát triển nền kinh tế của huyện nhà. Đồng thời hệ thống hoá các vấn đề lý luận cơ bản về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, phân tích rõ thực trạng của chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, kiến nghị về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp ở huyện Trảng Bom, tỉnh Đồng Nai. Với những lý do trên và mong muốn đóng góp một phần nhỏ công sức vào sự phát triển KT - XH của địa phương, tôi tiến hành nghiên cứu đề tài “Một số giải pháp nhằm thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp huyện Trảng Bom - tỉnh Đồng Nai trong thời kì công nghiệp hóa - hiện đại hóa”.
Mục tiêu nghiên cứu của luận văn - Mục tiêu tổng quát: Trên cơ sở tổng quan những vấn đề lý luận, phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu về cơ cấu kinh tế và Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, đề tài bước đầu tìm hiểu hiện trạng Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp huyện Trảng Bom và cơ sở khoa học cho sự chuyển dịch trong những năm tiếp theo. Đề ra những định hướng và giải pháp chuyển dịch cho phù hợp với xu hướng CNH - HĐH của đất nước hiện nay. - Mục tiêu cụ thể: + Hệ thống hóa được cơ sở lý luận về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp. + Đánh giá được thực trạng quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp của huyện Trảng Bom, tỉnh Đồng Nai.
+ Đề xuất được định hướng và giải pháp cho quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp của huyện Trảng Bom, tỉnh Đồng Nai trong thời kỳ CNH - HĐH của đất nước hiện nay. Phạm vi nghiên cứu của luận văn * Đối tượng nghiên cứu của luận văn : - Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp. * Phạm vi nghiên cứu của luận văn : - Phạm vi về không gian : Nghiên cứu trong phạm vi tỉnh Đồng Nai. - Phạm vi về thời gian : Niên độ 6 năm, từ năm 2009 - 2014 và các kiến nghị đến năm 2015 định hướng đến năm 2020.
- Về nội dung : Tập trung nghiên cứu những vấn đề về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp ở huyện Trảng Bom, tỉnh Đồng Nai. 4 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NÔNG NGHIỆP VÀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ NÔNG NGHIỆP 1. Vai trò của nông nghiệp trong nền kinh tế quốc dân Nông nghiệp là ngành sản xuất gắn liền với sự xuất hiện và phát triển của xã hội loài người. Nông nghiệp là ngành kinh tế quan trọng cấu thành nền kinh tế quốc dân.
Mọi quốc gia trên thế giới đều có những chính sách ưu tiên phát triển nông nghiệp. Ngay cả những nước có nền kinh tế phát triển như Mỹ, Nhật, Pháp… sản xuất nông nghiệp cũng luôn được chú trọng và thực tế cho thấy các sản phẩm nông nghiệp đã đóng góp rất nhiều vào kim ngạch xuất khẩu. Việt Nam, được xem là cái nôi của nền văn minh lúa nước, sản xuất nông nghiệp đã có từ xa xưa. Đến nay, nông nghiệp vẫn giữ vai trò quan trọng trong nền kinh tế quốc dân với tỷ trọng 21% GDP và hơn 56% lao động xã hội đang hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp [15].
Sản xuất nông nghiệp đang từng bước chuyển từ nền sản xuất nông nghiệp tự cấp, tự túc sang nền nông nghiệp sản xuất hàng hoá lớn. Vai trò của nông nghiệp đối với nền kinh tế quốc dân được thể hiện ở một số điểm sau: - Nông nghiệp là ngành sản xuất quan trọng trong quá trình sản xuất tư liệu tiêu dùng thiết yếu cho con người (lương thực, thực phẩm và nguyên liệu cho công nghiệp) mà không một ngành nào có thể thay thế được [9]. - Nông nghiệp có ảnh hưởng đến sự tăng trưởng, góp phần đáng kể vào tích luỹ ban đầu cho sự nghiệp phát triển đất nước, có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với các nước đang phát triển. Tích luỹ trong nông nghiệp được thực hiện trực tiếp thông qua thuế sử dụng đất nông nghiệp.
Nguồn thu này tuy 5 không lớn nhưng là nguồn ổn định và là nguồn thu chủ yếu có ý nghĩa rất quan trọng đối với sự phát triển kinh tế của địa phương trong thời kỳ công nghiệp hoá. - Nông nghiệp có ảnh hưởng đến nhiều ngành kinh tế quốc dân, đặc biệt là ngành công nghiệp. Sự phát triển ổn định, vững chắc của nông nghiệp có ý nghĩa quyết định đối với ngành công nghiệp, dịch vụ và toàn nền kinh tế quốc dân. Việc giải quyết đủ lương thực cho nhu cầu trong nước và dư thừa để xuất khẩu được coi là nền tảng quan trọng nhất cho sự ổn định nền kinh tế quốc dân, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế.
Ngoài lương thực và thực phẩm, nông nghiệp còn cung cấp nhiều loại nguyên liệu cho các ngành công nghiệp, đặc biệt là ngành công nghiệp chế biến nông sản. Sự phát triển của công nghiệp chế biến, ở mức độ rất lớn phụ thuộc vào quy mô và tốc độ của sản xuất nông nghiệp. Tính phụ thuộc này sẽ càng tăng lên khi nhu cầu sản xuất và xuất khẩu nông sản với kỹ thuật cao tăng lên. - Nông nghiệp, nông thôn là thị trường rộng lớn tiêu thụ sản phẩm cho nền kinh tế quốc dân.
- Nông nghiệp, nông thôn là nguồn cung cấp nhân lực cho các ngành kinh tế xã hội phát triển. Quá trình phát triển kinh tế ở hầu hết các nước đều gắn liền với sự chuyển dịch lao động từ nông nghiệp sang công nghiệp và dịch vụ. Sự nghiệp CNH - HĐH ở nước ta đòi hỏi nguồn lao động không ngừng được bổ sung từ khu vực nông nghiệp. - Nông nghiệp phát triển tạo điều kiện để chuyển các yếu tố sản xuất sang khu vực phi nông nghiệp.
Những đặc thù của sản xuất nông nghiệp So với các ngành kinh tế khác, sản xuất nông nghiệp có những nét đặc thù riêng biệt mà trong quản lý Nhà nước cần phải quan tâm. 6 - Sản xuất nông nghiệp chịu tác động và chi phối mạnh của các quy luật tự nhiên và các điều kiện cụ thể như đất đai, khí hậu, sinh vật, thời tiết. - Lao động nông nghiệp của con người phụ thuộc vào quá trình tăng trưởng của sinh vật, cây con trong nông nghiệp có quy luật vận động riêng. Đặc điểm đó có vai trò quyết định đến năng suất lao động trong nông nghiệp.
- Thời gian lao động và thời gian sản xuất không ăn khớp, tính thời vụ cao, tiềm năng lao động trong nông nghiệp còn rất lớn, nhất là những vùng chậm phát triển. - Nông nghiệp là ngành sản xuất vật chất cơ bản diễn ra trên một không gian rộng lớn và thời gian dài. - Đất đai là tư liệu sản xuất quan trọng không thể thay thế được trong hoạt động nông nghiệp. Tuy nhiên, diện tích đất sản xuất nông nghiệp có xu hướng giảm do tác động của quá trình công nghiệp hoá và đô thị hoá.
- Chủ thể chính của sản xuất nông nghiệp là nông dân với trình độ văn hoá, khoa học và kỹ thuật rất thấp.