CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ MARKETING MIX CHO HOẠT ĐỘNG CHO VAY KHÁCH HÀNG CÁ NHÂN CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1.1 Những vấn đề cơ bản về cho vay khách hàng cá nhân của ngân hàng thương mại 1.1 Khái niệm cho vay khách hàng cá nhân của ngân hàng thương mại Ngân hàng thương mại (NHTM) được hiểu theo nhiều cách khác nhau ở các nước trên thế giới. Ở một số nước thì khái niệm này dùng để chỉ một số tổ chức tài chính tiền tệ mà hoạt động kinh doanh chủ yếu của nó là nhận tiền gửi từ các cá nhân hay tổ chức kinh tế rồi lại để cho các tổ chức này vay lại. Các Ngân hàng không được phép kinh doanh tổng hợp các dịch vụ khác như đầu tư tài chính, cung cấp dịch vụ cho các nhóm ngành nghề riêng biệt. Trong khi đó ở một số nước khác thì lại cho rằng NHTM là Ngân hàng được phép kinh doanh tổng hợp tất cả các dịch vụ Ngân hàng (Phan Thị Thu Hà, 2013).
Ở Việt Nam, theo Luật các Tổ chức tín dụng số 47/2010/QH12, “Ngân hàng thương mại là loại hình Ngân hàng được thực hiện tất cả các hoạt động Ngân hàng theo quy định” và “Hoạt động Ngân hàng là việc kinh doanh, cung ứng thường xuyên một hoặc một số các nghiệp vụ: nhận tiền gửi, cấp tín dụng, cung ứng dịch vụ thanh toán qua tài khoản” (Quốc Hội, 2010). Hoạt động cho vay ra đời và tồn tại xuất phát từ đòi hỏi khách quan của quá trình tuần hoàn vốn, để giải quyết hiện tượng dư thừa, thiếu hụt vốn diễn ra thương xuyên giữa các chủ thể trong nền kinh tế. Theo thông tư 39/2016/TT-NHNN ngày 30/12/2016 quy định về hoạt động cho vay của tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài đồi với khách hàng, “Cho vay là hình thức cấp tín dụng, theo đó tổ chức tín dụng giao hoặc cam kết giao cho khách hàng một khoản tiền để sử dụng vào mục đích xác định trong một thời gian nhất định theo thỏa thuận với nguyên tắc có hoàn trả cả gốc và lãi”. Một cách khái quát, cho vay là quan hệ chuyển nhượng tài sản (vốn) giữa Ngân hàng với các chủ thể khác trong nền kinh tế; trong mối quan hệ này, Ngân hàng vừa giữ vai trò là người đi vay (con nợ) vừa giữ vai trò là người cho vay (chủ nợ).
Đây là quan hệ tín dụng gián tiếp mà người tiết kiệm, thông qua vai trò trung 9 gian của Ngân hàng, thực hiện đầu tư vốn vào các chủ thể có nhu cầu về vốn trong nền kinh tế. Tóm lại, theo tác giả khái niệm Cho vay của NHTM là việc chuyển nhượng tạm thời một lượng giá trị từ NHTM (người chủ sở hữu) sang khách hàng vay (người sử dụng) sau một thời gian nhất định quay trở lại NHTM với lượng giá trị lớn hơn lượng giá trị ban đầu. Hay có thể hiểu cho vay của NHTM là quan hệ giữa một bên là người cho vay (NHTM) bằng cách chuyển giao tiền hoặc tài sản cho bên vay (khách hàng vay) để sử dụng trong thời gian nhất định với cam kết của người vay là hoàn trả cả gốc và lãi đầy đủ khi đến hạn. Cho vay KHCN là quan hệ cho vay mà NHTM chuyển giao về vốn trong một thời gian nhất định từ NHTM tới các cá nhân, hộ gia đình, tổ hợp tác nhằm phục vụ mục đích tiêu dùng, đầu tư hay sản xuất kinh doanh (Nguyễn Văn Tiến, 2013).
Theo Thông tư số 13/2010/TT-NHNN và Quyết định số 457/2005/QĐ- NHNN của NHNN ban hành Quy định về các tỷ lệ đảm bảo an toàn trong hoạt động của tổ chức tín dụng có định nghĩa về khách hàng cá nhân như sau: “Một khách hàng là cá nhân có quan hệ tín dụng với tổ chức tín dụng là thành viên của hộ gia đình theo quy định tại Bộ luật dân sự mà hộ gia đình đang là khách hàng của tổ chức tín dụng; hoặc tổ viên tổ hợp tác theo quy định tại Bộ luật dân sự mà tổ hợp tác đang là khách hàng của tổ chức tín dụng; hoặc cán bộ công nhân viên đang công tác tại công ty hợp danh, công ty cổ phần, công ty trách nhiệm hữu hạn, doanh nghiệp tư nhân mà các công ty, doanh nghiệp đang là khách hàng của tổ chức tín dụng.” Từ khái niệm cho vay theo Thông tư 39 và Thông tư 13, trên quan điểm của tác giả có thể hiểu: Cho vay KHCN là một hình thức cấp tín dụng, theo đó NHTM giao cho KHCN một khoản tiền để sử dụng vào mục đích tiêu dùng hoặc hoạt động sản xuất kinh doanh đã cam kết trong một khoảng thời gian nhất định với nguyên tắc hoàn trả đầy đủ cả gốc và lãi đúng hạn cho NHTM.2 Đặc điểm cho vay khách hàng cá nhân của ngân hàng thương mại - Quy mô khoản vay nhỏ nhưng số lượng khoản vay lớn: So với việc cho vay sản xuất kinh doanh, giá trị các khoản cho vay cá nhân thường không lớn. Điều này một phần do giá trị hàng hóa, dịch vụ tiêu dùng của đối tượng này ở mức vừa phải. Mặt khác, đa số các khách hàng vay vốn đã có sự tích lũy từ trước đối với các tài sản có giá trị lớn, họ chỉ tìm kiếm NHTM với mục đích hỗ trợ cho hoạt động tiêu 10 dùng cá nhân và vốn kinh doanh. Tuy quy mô khoản vay này là nhỏ nhưng tổng quy mô cho vay của Ngân hàng lại rất lớn, do số lượng khách hàng có nhu cầu vay vốn tín dụng cá nhân lớn.
- Các khoản cho vay KHCN có mức lãi suất cho vay chưa linh hoạt: KHCN thường ít “nhạy cảm” với lãi suất, họ thường chỉ quan tâm đến khoản tiền phải trả hàng tháng hơn là mức lãi suất ghi trong hợp đồng. Do đó, khác với hầu hết các khoản cho vay kinh doanh lãi suất được điều chỉnh theo thị trường, lãi suất tín dụng cá nhân thường được ấn tại một mức nhất định. Đối với các khoản cho vay ngắn hạn, lãi suất được ấn định ngay từ ban đầu và không thay đổi cho đến khi hết thời hạn vay. Đối với những khoản vay trung và dài hạn, lãi suất cho vay thường được điều chỉnh mỗi năm một lần dựa trên cơ sở lãi suất huy động, cộng với một biên độ nhất định tùy theo từng Ngân hàng.
- Cho vay KHCN có chi phí lớn nhất trong danh mục cho vay của Ngân hàng: Bởi quy mô của mỗi khoản vay thường nhỏ, thậm chí không đáng kể, nhưng số lượng khoản vay lại rất lớn. Hơn nữa, việc cập nhật các thông tin cá nhân khó có thể đầy đủ và chính xác. Do vậy, NHTM phải thực hiện rất nhiều bước trong quá trình cho vay từ lúc tiếp nhận hồ sơ, thẩm định khách hàng, giải ngân cho đến lúc thu hồi nợ. - Cho vay KHCN cá nhân có mức độ rủi ro cao: Rủi ro trong cho vay đối với KHCN thường cao hơn cho vay doanh nghiệp.
Điều này xuất phát từ hai nguyên nhân chính sau: + Rủi ro về lãi suất: Đối với các khoản cho vay kinh doanh, NHTM và khách hàng thường có sự thỏa thuận áp dụng mức lãi suất thả nổi, tức là lãi suất được điều chỉnh theo từng kỳ hạn nhất định trong suốt thời hạn cho vay. Vì vậy, nguy cơ rủi ro về lãi suất cho vay kinh doanh sẽ thấp hơn so với cho vay cá nhân. + Rủi ro Thông tin bất cân xứng: Khi thẩm định cho vay thì thông tin về bản thân khách hàng là một trong những yếu tố quan trọng để NHTM đưa ra quyết định cho vay bên cạnh tính hợp lý và hợp pháp của nhu cầu vốn, khả năng trả nợ và tài sản đảm bảo. Đối với KHCN, việc đánh giá nhân thân, nguồn trả nợ, mục đích sử dụng vốn thường khó đầy đủ và rõ ràng dẫn đến rủi ro thông tin bất cân xứng, khiến cho việc thẩm định khách hàng thiếu chính xác.
Hơn nữa, nguồn trả nợ chủ yếu của 11 KHCN là từ thu nhập ổn định ở thời điểm hiện tại. Do vậy, nếu người đi vay gặp vấn đề sức khỏe, mất việc làm hay gặp các biến cố bất ngờ ảnh hưởng đến thu nhập thì sẽ không trả được nợ vay cho NHTM. + Rủi ro tác nghiệp: Do đặc điểm của cho vay KHCN là quy mô mỗi khoản vay nhỏ nhưng số lượng khoản vay lớn, vì vậy, để đáp ứng tối đa nhu cầu khách hàng nhằm nâng cao kết quả công việc, đòi hỏi sự phục vụ nhanh chóng của nhân viên phân tích tín dụng. Do đó, trong quá trình thẩm định hồ sơ tín dụng, nhân viên thường hay chủ quan thẩm định sơ sài hoặc thậm chí thông đồng với khách hàng gây rủi ro cho Ngân hàng.
Rủi ro này thậm chí còn tăng lên đối với cho vay tín chấp, do Ngân hàng xếp hạng tín dụng dựa trên cơ sở thẩm định uy tín của khách hàng mà không có biện pháp đảm bảo bằng tài sản, Trong trường hợp đó, nếu khách hàng thực sự không có khả năng trả nợ vay hoặc có khả năng nhưng không có ý chí trả nợ vay trong khi việc quản lý thông tin về sự thay đổi nơi cư trú, công việc của khách hàng là rất khó. Điều này cũng gây bất lợi cho Ngân hàng trong việc xử lý khoản vay để thu hồi nợ.3 Các hình thức cho vay khách hàng cá nhân của ngân hàng thương mại - Theo mục đích sử dụng tiền vay: có hai hình thức chính là cho vay tiêu dùng và cho vay sản xuất. + Cho vay tiêu dùng: là loại cho vay nhằm đáp ứng nhu cầu tiêu dùng của các KHCN như nhu cầu mua sắm vật dụng gia đình, sửa chữa nhà ở, sửa xe cơ giới, làm kinh tế hộ gia đình, thanh toán học phí, đi du lịch, chữa bệnh, ma chay, cưới hỏi,… và các nhu cầu thiết yếu khác trong cuộc sống. Tuy nhiên, cho vay tiêu dùng dễ khiến cho người vay vượt quá khả năng của họ để trả nợ khiến cho tình trạng nợ xấu tăng cao, ảnh hưởng đến nền kinh tế.
+ Cho vay sản xuất kinh doanh: là loại hình cho vay nhằm để phục vụ hoạt động kinh doanh của KHCN, bổ sung nguồn vốn thiếu hụt trong quá trình hoạt động sản xuất kinh doanh, mở rộng sản xuất. - Căn cứ theo thời hạn cho vay, cho vay KHCN gồm: + Cho vay ngắn hạn: hạn là các khoản vay có thời hạn cho vay đến 12 tháng, phục vụ nhu cầu tiêu dùng cá nhân hoặc bổ sung sự thiếu hụt tạm thời vốn lưu động của hộ kinh doanh. + Cho vay trung hạn: là khoản cho vay có thời hạn từ 12 tháng đến 60 tháng.