CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ RỦI RO TÍN DỤNG VÀ PHÒNG NGỪA HẠN CHẾ RỦI RO TÍN DỤNG TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Tổng quan về rủi ro tín dụng của ngân hàng thương mại 1. Khái niệm về rủi ro tín dụng Rủi ro tín dụng được xem là một trong những nguyên nhân chủ yếu tác động nghiêm trọng đến chất lượng hoạt động tín dụng của NHTM. Phần lớn thu nhập của các ngân hàng được đem lại từ các khoản cho vay và cũng là nghiệp vụ chiếm tỷ trọng lớn nhất trong tổng tài sản có của ngân hàng.
Song cũng đem lại nhiều rủi ro có thể dẫn đến phá sản, trước khi ra quyết định cho vay, phía ngân hàng cần phải tuân thủ nghiêm quy trình tín dụng để giảm thiểu tối đa rủi ro, phân tích hiệu quả các yếu tố liên quan khách hàng vay để đạt mức độ an toàn cao nhất. Việc hoàn trả khoản tiền vay của khách hàng còn phụ thuộc rất nhiều vào các yếu tố: yếu tố khách quan và chủ quan từ phía khách hàng, hơn thế nữa chất lượng phân tích thông tin khách hàng từ đội ngũ cán bộ tín dụng còn hạn chế, chưa đủ dày dặn kinh nghiệm,.Do đó rủi ro tín dụng sẽ luôn thường trực và không thể tránh khỏi, rủi ro tín dụng là “người bạn song hành” trong hoạt động kinh doanh tín dụng của các NHTM. Ngân hàng chỉ thực hiện phòng ngừa và hạn chế chứ không thể loại bỏ hoàn toàn rủi ro tín dụng trong hoạt động tín dụng. Khái niệm: “Rủi ro tín dụng là rủi ro do khách hàng không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện một phần hoặc toàn bộ nghĩa vụ trả nợ theo hợp đồng hoặc thỏa thuận với ngân hàng”.
Rủi ro tín dụng trong hoạt động ngân hàng là khả năng xảy ra tổn thất về tài chính mà ngân hàng phải gánh chịu do khách hàng đi vay không thực hiện hoặc thực hiện không đúng các nghĩa vụ đã cam kết. Để kiểm soát được rủi ro tín dụng, nhà quản trị cũng như toàn bộ đội ngũ nhân viên không những hiểu rõ được đầy đủ về rủi ro tín dụng mà còn phải theo sát tình hình kinh doanh thực tế tại ngân hàng để kịp thời phát hiện, xử lý và hạn chế rủi ro một cách tối ưu. SV: Lê Xuân Trọng Trang 4 Khóa luận tốt nghiệp GVHD: TS. Nguyễn Thị Thái Hưng 1.
Phân loại rủi ro tín dụng Có rất nhiều cách phân loại và tiếp cận rủi ro tín dụng khác nhau tùy vào mục đích, yêu cầu nghiên cứu và mục đích quản lý. Tuỳ theo tiêu chí phân loại mà người ta chia rủi ro tín dụng thành các loại khác nhau, cụ thể: - Dựa vào nguyên nhân phát sinh rủi ro, gồm: Rủi ro giao dịch: Là một hình thức của rủi ro tín dụng, đây là rủi ro mà nguyên nhân phát sinh xuất phát từ những hạn chế, sai sót trong quá trình giao dịch, thẩm định, đánh giá và xét duyệt cho vay đối với khách hàng. Rủi ro giao dịch bao gồm rủi ro về nghiệp vụ, rủi ro đảm bảo và rủi ro lựa chọn. o Rủi ro đảm bảo: rủi ro phát sinh chủ yếu từ các tiêu chuẩn cũng như các điều kiện quy định trong hợp đồng tín dụng, loại tài sản đảm bảo, cách thức đảm bảo, chủ thể đảm bảo và mức cho vay dựa trên giá trị tài sản mang ra đảm bảo khoản vay.
o Rủi ro nghiệp vụ: Là rủi ro liên quan đến việc quản lý các khoản cho vay và hoạt động cho vay khách hàng, bao gồm cả việc sử dụng hệ thống xếp hạng tín dụng nội bộ và công tác xử lý kỹ thuật đối với các khoản vay có vấn đề. o Rủi ro lựa chọn đối nghịch: Là rủi ro xảy ra do sự bất cân xứng thông tin giữa khách hàng và ngân hàng liên quan đến quá trình phân tích, đánh giá tín dụng khách hàng của NHTM trước khi ra quyết định cho vay. Rủi ro danh mục: Là một hình thức của rủi ro tín dụng mà nguyên nhân phát sinh xuất phát từ những hạn chế trong việc quản lý danh mục tín dụng của ngân hàng bao gồm rủi ro nội tại và rủi ro tập trung. o Rủi ro nội tại: Danh mục cho vay gặp rủi ro xuất phát từ bản thân ngân hàng trong việc quản lý, kiểm soát còn yếu kém, các quan điểm của nhà điều hành còn xa rời hoàn cảnh kinh doanh thực tế, mang tính chủ quan,.
o Rủi ro tập trung: Là việc ngân hàng tập trung quá nhiều nguồn vốn cho vay đối với một hay một số khách hàng vào cùng một ngành, lĩnh vực kinh tế, vùng địa lý nhất định hoặc một loại hình cho vay mang lại rủi ro cao. - Dựa vào mức độ tổn thất, gồm: Rủi ro đọng vốn: Là rủi ro xảy ra khi đến hạn trả nợ theo hợp đồng tín dụng nhưng ngân hàng chưa thu hồi được vốn do khách hàng chưa hoàn trả nợ đúng hạn, SV: Lê Xuân Trọng Trang 5 Khóa luận tốt nghiệp GVHD: TS. Nguyễn Thị Thái Hưng ảnh hưởng đến tính thanh khoản trong hoạt động kinh doanh và phương án sử dụng vốn của ngân hàng trong tương lai. Rủi ro mất vốn: Là rủi ro mà ngân hàng sẽ mất đi toàn bộ phần vốn cho vay khi khách hàng mất khả năng trả nợ gốc và lãi dẫn đến ngân hàng phải tiến hành thanh lý TSBĐ để thu hồi được nợ.
Khi rủi ro này xảy ra gây gia tăng chi phí quản lý, giám sát đồng thời làm tăng chi phí nợ khó đòi, làm giảm lợi nhuận do ngân hàng phải tăng các khoản dự phòng rủi ro. - Dựa vào phạm vi của rủi ro tín dụng: Rủi ro tín dụng cá biệt: Là rủi ro xảy ra đối với một khoản vay, một khách hàng cụ thể hoặc một ngành nghề lĩnh vực mà nguyên dân dẫn đến rủi ro xuất phát từ những thay đổi bất thường về thiện chí trả nợ, năng lực quản lý, tình hình tài chính và đặc điểm ngành, lĩnh vực kinh doanh của khách hàng. Rủi ro tín dụng hệ thống: Là rủi ro xảy ra không chỉ dừng lại ở việc tác động vào một khoản tín dụng, một khách hàng hay một ngân hàng cụ thể nào mà một khi rủi ro này xảy ra sẽ châm ngòi, kích hoạt cho hàng loạt các rủi ro khác xảy ra hay còn được gọi là hiệu ứng đổ vỡ lan truyền có tính hệ thống. - Dựa vào các giai đoạn phát sinh rủi ro: Rủi ro trước cho vay: Rủi ro xảy ra khi ngân hàng đưa những quan điểm, phân tích, đánh giá về khả năng hoàn trả nợ của khách hàng chưa đúng đắn dẫn đến khách hàng đi vay không thể đảm bảo khả năng trả nợ của mình trong tương lai.
Rủi ro trong cho vay: Rủi ro xảy ra trong quá trình ngân hàng điều chuyển vốn cho phía khách hàng vay. Rủi ro sau cho vay: Rủi ro xảy ra khi ngân hàng thiếu sự giám sát, theo dõi tình hình tài chính của khách hàng sau khi giải ngân, không nắm bắt kịp thời các thông tin thực tế và mục đích sử dụng vốn, dẫn đến khách hàng sử dụng vốn sai mục đích ban đầu gây tổn thất vốn của ngân hàng. - Dựa vào sự tác động từ bên trong lẫn bên ngoài: Rủi ro khách quan: Là những rủi ro xảy ra có tính bất ngờ, không thể dự tính, lường trước hay kiểm soát được như thiên tai, lũ lụt, khách hàng vay bị chết và các yếu tố biến động ngoài dự kiến khác làm tổn thất vốn cho vay của ngân hàng cho dù phía khách hàng và ngân hàng vẫn thực hiện đúng quy trình, quy định và chính sách tín dụng trong hợp đồng cho vay. SV: Lê Xuân Trọng Trang 6 Khóa luận tốt nghiệp GVHD: TS.
Nguyễn Thị Thái Hưng Rủi ro chủ quan: Là rủi ro xuất phát từ quan điểm chủ quan phía khách hàng và ngân hàng cho vay dù vô tình hay cố ý làm thất thoát nguồn vốn cho vay. Nguyên nhân của rủi ro tín dụng - Nguyên nhân khách quan từ môi trường bên ngoài Rủi ro do nguyên nhân bất khả kháng từ thiên nhiên: Lũ lụt, dịch bệnh,. gây ra các tác động tiêu cực, nghiêm trọng như làm gia tăng các khoản nợ quá hạn giữa mối quan hệ khách hàng đi vay vốn và ngân hàng cho vay vốn. Rủi ro do môi trường kinh tế: Tuỳ vào từng thời kỳ kinh tế đang ở giai đoạn phát triển hay suy thoái, có sự thay đổi mạnh mẽ trong các chính sách kinh tế của quốc gia, các vấn đề về tỷ giá, lãi suất,.
thì rủi ro tín dụng sẽ xảy ra thấp hoặc cao. Ví dụ trong thời kỳ nền kinh tế suy yếu, công tác sản xuất, kinh doanh của khách hàng vay gặp nhiều khó khăn, không giao thương buôn bán được ảnh hưởng tình hình tài chính của khách hàng, tất yếu sẽ khiến khả năng hoàn trả nợ gốc và lãi của khách hàng cũng sẽ kém đi, làm cho các khoản tín dụng có thể xảy ra rủi ro cao. Rủi ro xuất phát từ môi trường chính trị - pháp luật: trong những trường hợp có sự thay đổi về chính trị mạnh mẽ, điều chỉnh thường xuyên chính sách thuế, các quy định về kinh doanh bất động sản,. sẽ kiến các doanh nghiệp khó có thể chủ động trong chiến lược kinh doanh của mình.
Môi trường kinh doanh không ổn định sẽ gián tiếp làm suy yếu khả năng tài chính của người vay, có nguy cơ gây ra rủi ro cho ngân hàng. - Nguyên nhân từ phía khách hàng * Đối với khách hàng cá nhân: Mặc dù mối quan hệ tín dụng của khách hàng cá nhân với ngân hàng khá là đơn giản so với khách hàng doanh nghiệp nhưng lượng khách hàng cá nhân ở nước ta thường chiếm tỷ trọng rất lớn trong cơ cấu khách hàng của NHTM. Tuy giá trị hợp đồng vay nhỏ, có tính chất phân tán và thay đổi liên tục nhưng nếu tính trên tổng số lượng khách hàng lớn thì đó hoàn toàn không hề mang giá trị nhỏ, chính vì vậy lượng khách hàng này vẫn rất được các ngân hàng săn đón và quan tâm. Đối với khách hàng cá nhân thường sẽ có những nguyên nhân rủi ro sau: - Tình hình kinh doanh gặp khó khăn, không thuận lợi kéo dài ảnh hưởng đến tổng thu nhập.
SV: Lê Xuân Trọng Trang 7 Khóa luận tốt nghiệp GVHD: TS. Nguyễn Thị Thái Hưng - Nguồn thu nhập chính từ hoạt động sản xuất kinh doanh bị suy giảm do không có khả năng quản lý, mở rộng kinh doanh chưa hợp lý, bị thất nghiệp hoặc không còn khả năng lao động. - Xuất phát từ đạo đức của khách hàng vay, cố tính lừa đảo, chiếm dụng vốn của ngân hàng và sử dụng sai mục đích vốn ban đầu.