Chương I: Tổng quan về phương thức giải quyết tranh chấp trực tuyến Chương này trình bày khái niệm, lịch sử hình thành, các đặc trưng của phương thức giải quyết tranh chấp trực tuyến, các mô hình giải quyết tranh chấp trực tuyến, mục đích và ý nghĩa của việc sử dụng các giải pháp ODR và các nguyên tắc pháp luật về ODR. Chương II: Các mô hình giải quyết tranh chấp trực tuyến và hệ thống công cụ pháp lý điều chỉnh phương thức giải quyết tranh chấp trực tuyến trên thế giới Chương này trình bày thực tiễn hoạt động của các mô hình ODR tại ba quốc gia và khu vực là Hoa Kỳ, Trung Quốc và Hồng Kông cùng với các công cụ pháp luật điều chỉnh ODR trên thế giới. Qua đó, rút ra một số nhận xét về xu hướng chung và các bài học thực tiễn, pháp lý giá trị về phương thức ODR. Chương III: Giải quyết tranh chấp trực tuyến trong lĩnh vực thương mại quốc tế tại Việt Nam và kiến nghị một số giải pháp Chương này trình bày thực tiễn về nhu cầu thị trường, hoạt động của các mô hình ODR và pháp luật điều chỉnh phương thức này tại Việt Nam.
Trên cơ sở đó, đề ra các yêu cầu và kiến nghị một số giải pháp đối với việc phát triển phương thức ODR tại Việt Nam trong giai đoạn hiện tai. PHẢN NỘI DUNG CHUONG I: TONG QUAN VE PHƯƠNG THỨC GIẢI QUYET TRANH CHAP TRUC TUYEN 1. Khái quát về phương thức giải quyết tranh chap trực tuyến 1. Khái niệm giải quyết tranh chấp trực tuyễn Phương thức giải quyết tranh chấp trực tuyến (Online Dispute Resolution - ODR), có thé hiểu đơn giản là các phương thức giải quyết tranh chấp truyền thống được thực hiện trên môi trường trực tuyến nhờ ứng dụng của Internet và các tiện ích công nghệ thông tin.
Định nghĩa này được tiếp cận từ rất nhiều góc độ khác nhau bởi các học giả trên thế giới và tại Việt Nam, tùy thuộc vào xu thé phát triển và nhu cầu sử dụng ODR của từng khu vực, từng giai đoạn khác nhau. Theo nghĩa khái quát nhất, ODR bao gồm tất cả các phương thức giải quyết tranh chấp trong và ngoài tòa án, có sự kết hợp, hỗ trợ, hoặc được thực hiện thông qua các nền tảng công nghệ.!” Theo đó, ODR bao gồm tòa án trực tuyến (cybercourt) và các phương thức giải quyết tranh chấp thay thé (Alternative Dispute Resolution - ADR)!’ được thực hiện theo phương thức trực tuyến (e-ADR). Ở hướng tiếp cận này, Nhóm đặc nhiệm ABA về thương mại trực tuyến (The ABA Task Force on E-Commerce) đưa ra định nghĩa về ODR như sau:!° “ODR /à khái niệm chỉ các phương thức ADR và tô tung tòa án tích hợp công nghệ Internet, sử dụng website, liên lạc qua email, đa phương tiện trực tuyến và các ứng dụng công nghệ thông tin khác trong các bước của quy trình tô tụng. Các bên tham gia ODR không cần gặp gỡ trực diện mà có thể hoàn toàn thông qua các công cụ trực tuyến ”.
Đây cũng là quan điểm tiếp cận của các nhà nghiên cứu ODR sớm nhất là Ethan Katsh, Janet Rifkin và Fangfei Wang.”° Cũng cùng hướng tiếp cận nay tại Việt Nam, tác giả Hà Công Anh Bao và Lê Hằng Mỹ Hạnh cũng định nghĩa ODR “đưới góc độ là một quá trình diễn ra trong môi trường trực tuyến, bao gôm những hình thức cua ADR và toà án mà có sử dụng 17 Colin Rule, Online dispute resolution for business: B2B, E-commerce, consumer, employment, insurance and other commercial conflicts. Jossey-Bass, San Francisco, 2002. 18 ADR là phương thức giải quyết tranh chấp ngoài tòa án, gồm các phương thức co bản như thương lượng (negotiation), hòa giải (mediation), và trọngtài (arbitration), xem:Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình Pháp luật về giải quyết tranh chấp thương mại quốc tế, Hà Nội, 2017, tr 22-25. 19 American Bar Association, Report on Mediator Credentialing and Quality Assurance, truy cập tại http://www.org/dispute/taskforce report 2003.pdf, truy cap ngay: 1/3/2022.
0 Theo đó, ODR được định nghĩa là các quy trình giải quyết tranh chấp được tiến hành trực tuyến, gồm e-ADR và tòa án trực tuyến, xem chỉ tiết tai: Ethan Katsh và Janet Rifkin, sdd, 2001; Fangfei Wang, Online Dispute Resolution: Technology, management and legal practice from an international perspective, 2009, tr 25. 10 công nghệ thông tin trong một phan hoặc toàn bộ quá trình giải quyết tranh chap"?! Góc độ tiếp cận theo nghĩa rộng phần lớn tập trung nghiên cứu sự khác biệt nhờ ứng dụng của công nghệ thông tin vào các quá trình giải quyết tranh chấp, do đó không đặt ra van dé phân biệt giữa phương thức giải quyết tranh chap trong hay ngoài tòa án, mức độ trực tuyến một phần hay toàn bộ. Thực té các nghiên cứu tiếp cận ODR theo nghĩa rộng thường có quy mô phô quát, hoặc được sử dụng bởi các du án ODR của co quan tư pháp quốc gia nhằm phát triển nền tảng tòa án trực tuyến, ví dụ như tại Anh”? và Trung Quốc.” Theo nghĩa hep hơn, ODR chỉ gồm các phương thức ADR ngoài tòa án được tiến hành với sự hỗ trợ của công nghệ. Nhóm Công tác số II về ODR của Uy ban Liên Hop Quốc về Luật Thương mại Quốc tế (United Nations Commission on International Trade Law - UNCITRAL) định nghĩa: ODR có phạm vi bao trùm các phương thức giải quyết tranh chấp, bao gồm nhưng không giới hạn thương lượng, trung gian, hòa giải, trọng tài, mà không bao gồm các phương thức tài phán tại tòa.
Đây cũng là hướng tiếp cận được sử dụng trong các nghiên cứu nồi bật trên thế giới về ODR của các tác giả Zheng Jie,” Maria Mercedes Albornoz va Nuria Gonzdler Martin,?° Colin Rule.“” Các hoc giả Việt Nam như Phan Thi Thanh Thuỷ,?° Nguyễn Huong Ly”? cũng lựa chọn hướng tiếp cận tương tự. Theo đó, ODR đơn giản là các phương thức ADR được “chuyền vị trí” từ địa điểm thực (physical place) sang môi trường ảo (virtual place).°° Theo cách hiểu nay, ODR là một thuật ngữ ghép (collective term) giữa trực tuyến (online) và ADR.3! Nếu ?† Hà Công Anh Bảo và Lê Thị Mỹ Hạnh, “Giải quyết tranh chấp trực tuyến- khả năng áp dụng ở Việt Nam”, Tạp chí Kinh tê đôi ngoại, sô 93, 12/2017. ?2 Lord Justice Brigg’s Civil Courts Structure Review: Interim Report, 75 & Online Dispute Resolution Advisory Group on Online Dispute Resolution for Low Value Civil Claims, truy cập tại: https://www.uk/reviews/online-dispute-resolution, truy cập ngày 1/3/2022. 3 Tòa án công nghệ dau tiên tai Trung Quốc được thành lập vào ngày 18/8/2017 để giải quyết các tranh chap thương mại điện tử, sở hữu trí tuệ.
Xem tại: http://www.cn/portal/main/ domain/index.htm 2 United Nations Commission on International Trade Law, Working Group III (Online dispute resolution), Thirty-third session, AUCN. ?5 Zheng Jie, sdd, 2020, tr 35. 26 Maria Mercedes Albornoz va Nuria Gonzdler Martin, “Feasibility Analysis of Online Dispute Resolution in Developing Countries”, University of Miami Inter-American Law Review, Vol. Z7 Colin Rule, Online Dispute Resolution For Business, Jossey-Bass, California, 2003, tr 13.
28 Phan Thi Thanh Thủy, “Giải quyết tranh chấp thương mai trực tuyến: Những van đề pháp lý đặt ra cho Việt Nam”, Tap chi Khoa học PHOGHN, tập 32, số 4, 2016, tr. 39 2° Nguyễn Hương Ly, Giải quyết tranh chap thương mại trực tuyến: Kinh nghiệm quốc tế và dé xuất cho Việt Nam, Luận văn Thạc sĩ luật học, Hà Nội, 2020, tr. 19 3° Faye Fangfei Wang, sdd, 2008, tr. 25 31 Esther van den Heuvel, Online Dispute Resolution as a Solution to Cross-border E-disputes: An Introduction to ODR, truy cap tai: www.org/internet/consumer/1878940.pdf, truy cap ngay: 1/3/2022.
11 như ADR bao gồm các phương thức cơ bản như thương lượng, hòa giải, trọng tài thì ODR cũng sẽ bao gồm thương lượng trực tuyến, hoà giải trực tuyến hay trọng tài trực tuyến. Như vậy, theo nghĩa hep thì ODR đơn giản là ADR trực tuyến?2 (Electronic Alternative Dispute Resolution hay e-ADR). Do diễn biến của quy trình giải quyết tranh chấp được tiễn hành trên không gian số, các bên tranh chap không nhất thiết phải gặp mặt tại một vị trí địa lý cụ thể. Các nghiên cứu về phương thức ODR theo nghĩa hẹp có số lượng lớn hơn han so với các nghiên cứu tiếp cận theo nghĩa rộng.
Nhóm tác gia cho rằng, có hai lý do giải thích cho thực tế này. Lý do thứ nhất là các phương thức ODR được phát triển lần đầu tiên bởi các tổ chức tư nhân như SquareTrade, WIPO*’, trở nên thành công và sau đó mới được các học giả, nhà nghiên cứu sử dụng cho mô hình tô tụng tòa án. Thứ hai, các nghiên cứu về ODR ngoài tòa án có tính ứng dụng cao đối với khu vực tư nhân của nền kinh tế, bao gồm các sàn thương mại điện tử, nhà cung ứng nên tảng ODR, trung tâm ADR phát triển các dịch vụ trực tuyến. Các nghiên cứu này thường tập trung phân tích các vấn đề thực tiễn và pháp lý giúp các quy trình ODR được thực hiện ngoài tòa án bảo toàn giá trị hiệu lực về mặt pháp lý, đồng thời không mất đi các đặc trưng thế mạnh về mặt kinh tế, tính đơn giản, nhanh gọn.
Nghiên cứu về giải pháp ODR phù hợp trong lĩnh vực thương mại quốc tế, tiếp cận ODR theo nghĩa hẹp với các phương thức ngoài tòa án là phương án có ưu điểm hơn, do các phương thức này cung cấp giải pháp hạn chế tối đa sự thiên vị liên quan tới yếu tố quốc tịch của các bên, hơn nữa sự hỗ trợ của công nghệ thông tin truyền thông còn tiết kiệm đáng kể chi phí di chuyên, thậm chí không chịu ảnh hưởng bởi các cản trở vật lý gây ra bởi dịch bệnh, thiên tai, chiến tranh. Ngoài ra, khi nghiên cứu về khái niệm ODR, một van đề nữa được đặt ra là “mức độ trực tuyến", hay mức độ sử dụng công nghệ của các phương thức giải quyết tranh chấp phải đạt đến tỷ lệ nào thì mới được coi là ODR. Theo Maria Mercedes Albornoz và Nuria Gonzdler Martin, trong phương thức ODR thì hầu hết quy trình tố tụng được diễn ra trực tuyến, và "các hoạt động ngoại tuyến chỉ diễn ra khi nguyên nhân chính đáng buộc phải làm như vậy để bảo đảm tính hiệu quả và chất lượng của quá trình giải quyết tranh chấp."3 Đồng tình với quan điểm này, nhóm tác giả cho rằng tiêu chí để 32 Zheng Jie, sdd, 2020, tr 35. 33 Faye Fangfei Wang, Online Arbitration, Routledge, Oxon, 2018.
34 Maria Mercedes Albornoz va Nuria Gonzdler Martin, t/dd, 2013, tr 12. 12 phân biệt hai phương thức giải quyết tranh chấp ADR và ODR có thé được xác định thông qua nền tảng mặc định (default platform) nơi quy trình giải quyết tranh chấp được tiễn hành là ngoại tuyến hay trực tuyến. Việc xác định phạm vi của phương thức ODR là cần thiết dé có thé áp dụng chính xác các nguyên tắc pháp ly, bảo đảm tính hiệu lực của kết quả giải quyết tranh chấp trực tuyến, quyền và lợi ích chính đáng của các bên tranh chấp.