Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐÀO TẠO NGHỀ CHO LAO ĐỘNG NÔNG THÔN 1. Cơ sở lý luận về đào tạo nghề cho LĐNT 1. Khái niệm LĐNT LĐNT là những người dân sống ở nông thôn làm các hoạt động công nghiệp, nông nghiệp và dịch vụ khác nhau tùy theo khả năng và lợi thế so sánh của họ. LĐNT tham gia vào sản xuất nông nông nghiệp đồng thời cũng tham gia vào các hoạt động khác như sản xuất tiểu thủ công nghiệp, ngành nghề nông thôn và dịch vụ.
LĐNT sống chủ yếu bằng ruộng vườn, sau đó đến các ngành nghề, tư liệu sản xuất chính là đất đai. Người LĐNT là chủ thể của quá trình phát triển nông nghiệp, nông thôn. Để có được nền nông nghiệp hiện đại, phải có lực lượng lao động tại nông thôn có kiến thức, kỹ năng phù hợp với yêu cầu phát triển nông thôn mới. Người LĐNT nước ta cần cù, chịu khó, sẵn sàng tiếp thu kiến thức mới để cải tạo thiên nhiên, giúp ích cho hoạt động nông nghiệp của mình.
Tuy nhiên, một trong những nhược điểm của LĐNT trong giai đoạn hiện nay là sản xuất manh mún. Bên cạnh đó, do tập quán làm việc theo cảm tính dẫn đến người LĐNT không có định hướng phát triển hoạt động nông nghiệp rõ ràng nếu như không có sự tư vấn chi tiết của các cơ quan chuyên môn, của những người có kinh nghiệm. Đã có hiện tượng người LĐNT không có hứng thú sản xuất trên mảnh đất của mình do diện tích canh tác nhỏ, thu nhập từ nông nghiệp thấp, không ổn định, rủi do cao, năng suất lao động thấp, phát triển kinh tế có nhiều cơ hội kiếm việc làm khác, thu nhập cao hơn, ổn định hơn hoặc sự đầu tư của họ không đúng hướng, dẫn đến việc khủng hoảng thừa như giai 5 đoạn vừa qua đối với cây khoai lang, cây mía, thậm chí đối với cả cây cà- phê. Với thời gian nông nhàn lớn làm cho người LĐNT có xu hướng thoát ly khỏi địa bàn nông thôn lên thành thị kiếm việc, càng làm cho hoạt động canh tác trên mảnh đất của họ kém hiệu quả.
Một số địa phương không còn thanh niên tại làng xã dẫn đến việc làm nông chỉ còn lao động nữ hoặc thậm chí thuê người làm ruộng. Với đặc điểm của LĐNT như hiện nay đòi hỏi người LĐNT phải thay đổi hoạt động sản xuất của mình theo 3 hướng: Tiếp tục làm việc trong lĩnh vực nông nghiệp với việc áp dụng công nghệ kỹ thuât mới để nâng cao năng suất lao động; Chuyển dịch sang làm việc trong lĩnh vực phi nông nghiệp tại chỗ ở (ly nông bất ly hương); chuyển dịch sang làm việc trong lĩnh vực công nghiệp, dịch vụ tại địa phương khác. Với đặc điểm của người LĐNT nêu ở trên làm cho vai trò của đào tạo nghề càng trở nên quan trọng, quyết định sự thành công của việc hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn nói chung và thành công của xây dựng nông thôn mới nói riêng. Khái niệm lao động * Khái niệm về lao động Lao động được hiểu theo nhiều phương diện khác nhau, nhưng suy cho cùng lao động là hoạt động đặc thù của con người, phân biệt con người với con vật, xã hội loài người và xã hội loài vật.
Bởi vì, khác với con vật, lao động của con người là hoạt động có mục đích, có ý thức tác động vào thế giới tự nhiên nhằm cải biến những vật tự nhiên thành sản phẩm phục vụ cho nhu cầu đời sống của con người.Mác “Lao động trước hết là một quá trình diễn ra giữa con người và tự nhiên, một quá trình trong đó bằng hoạt động của chính mình, con người làm trung gian, điều tiết và kiểm tra sự trao đổi chất giữa họ và tự nhiên”.Ăng ghen viết: “Khẳng định rằng lao động 6 là nguồn gốc của mọi của cải. Lao động đúng là như vậy, khi đi đôi với giới tự nhiên là cung cấp những vật liệu cho lao động đem biến thành của cải. Nhưng lao động còn là một cái gì vô cùng lớn lao hơn thế nữa, lao động là điều kiện cơ bản đầu tiên của toàn bộ đời sống loài người, và như thế đến một mức mà trên một ý nghĩa nào đó, chúng ta phải nói: Lao động đã sáng tạo ra bản thân loài người”. Như vậy, có thể nói lao động là hoạt động có mục đích, có ý thức của con người, trong quá trình lao động con người vận dụng sức lực tiềm tàng trong thân thể của mình, sử dụng công cụ lao động để tác động vào đối tượng lao động nhằm biến đổi nó phù hợp với nhu cầu của mình.
Nói cách khác, trong bất kỳ nền sản xuất xã hội nào, lao động bao giờ cũng là điều kiện để tồn tại và phát triển của xã hội. Khái niệm nghề Nghề là một lĩnh vực hoạt động lao động mà trong đó, nhờ được đào tạo, con người có được những tri thức, những kỹ năng để làm ra các loại sản phẩm vật chất hay tinh thần nào đó, đáp ứng được những nhu cầu của xã hội. Nghề bao gồm nhiều chuyên môn. Chuyên môn là một lĩnh vực lao động sản xuất hẹp mà ở đó, con người bằng năng lực thể chất và tinh thần của mình làm ra những giá trị vật chất (thực phẩm, lương thực, công cụ lao động…) hoặc giá trị tinh thần (sách báo, phim ảnh, âm nhạc, tranh vẽ…) với tư cách là những phương tiện sinh tồn và phát triển của xã hội.
Khái niệm đào tạo nghề Theo nghĩa hiểu đơn nhất, đào tạo nghề là một quá trình diễn ra từ khi bắt đầu đến khi kết thúc khóa học, tại đây người dạy truyền đạt kiến thức, rèn luyện kỹ năng và giúp cho người học định hướng được thái độ, nhân cách theo hướng chuẩn mực. Quá trình này diễn ra liên tục, có sự biến đổi để phù hợp với đối tượng học tập. Song song với những hoạt động của người dạy, 7 người học cùng tham gia vào quá trình học tập bằng cách đọc, nghe, suy nghĩ để có kiến thức, có hiểu biết nhằm thay đổi suy nghĩ, từ đó dẫn đến thay đổi hành vi. Thông qua quá trình học tập, người học sẽ tích lũy được kiến thức nghề nghiệp, rèn luyện kỹ năng nghề nghiệp và hình thành lên thái độ đúng mực tương xứng với vị trí của mình trong nghề nghiệp và trong xã hội.
Nếu như trước khi được đào tạo nghề, do chưa hiểu biết những kiến thức, kỹ năng nghề nghiệp họ sẽ không biết phải làm công việc mà mình chưa được học như thế nào hoặc có thể làm nhưng không đúng, hiệu quả công việc không cao; thì sau quá trình đào tạo có đủ kiến thức, kỹ năng nghề nghiệp cần thiết để biết phải làm thế nào cho đúng, cho đủ và cho tốt nhất. Quá trình đào tạo nghề giúp cho người học được thao tác nhiều lần, hiểu được bản chất của vấn đề từ đó hình thành lên kỹ năng nghề nghiệp; và nếu có ý thức nghề nghiệp tốt sẽ phát triển được năng lực nghề nghiệp ở mức cao hơn, đạt đến kỹ xảo, thậm chí là nghệ thuật trong nghề nghiệp mình đã học. Theo Luật dạy nghề định nghĩa: “Dạy nghề (đào tạo nghề) là hoạt động dạy và học nhằm trang bị kiến thức, kỹ năng và thái độ nghề nghiệp cần thiết cho người học nghề để có thể tìm được việc làm hoặc tự tạo việc làm sau khi hoàn thành khoá học” [9]. Mục tiêu dạy nghề là đào tạo nhân lực kỹ thuật trực tiếp trong sản xuất, dịch vụ có năng lực thực hành nghề tương xứng với trình độ đào tạo, có đạo đức, lương tâm nghề nghiệp, ý thức kỷ luật, tác phong công nghiệp, có sức khoẻ nhằm tạo điều kiện cho người học nghề sau khi tốt nghiệp có khả năng tìm việc làm, tự tạo việc làm hoặc học lên trình độ cao hơn, đáp ứng yêu cầu của sự công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước.
Như vậy, nội dung của đào tạo nghề bao gồm: trang bị các kiến thức lý thuyết cho học viên một cách có hệ thống và rèn luyện các kỹ năng thực hành, tác phong làm việc cho học viên trong phạm vi ngành nghề họ theo học nhằm giúp họ có thể làm một nghề nhất định. 8 Do đặc thù của hoạt động đào tạo nghề, việc tổ chức quá trình đào tạo cũng có những điểm riêng biệt để phù hợp hơn với đối tượng, và mục tiêu đề ra cho đào tạo nghề. Trong Luật dạy nghề cũng quy định cụ thể về các trình độ đào tạo trong dạy nghề và các hình thức dạy nghề: - Các trình độ đào tạo: Sơ cấp nghề, trung cấp nghề, cao đẳng nghề. Trong đó, quy định rõ về mục tiêu, thời gian học nghề; nội dung, phương pháp dạy nghề; chương trình dạy nghề, giáo trình dạy nghề, cơ sở dạy nghề và chứng chỉ nghề cấp cho người học theo từng trình độ.
- Các hình thức dạy nghề gồm: Chính quy và dạy nghề thường xuyên. + Dạy nghề chính quy được thực hiện với các chương trình sơ cấp nghề, trung cấp nghề và cao đẳng nghề tại các cơ sở dạy nghề theo các khoá học tập trung và liên tục. + Dạy nghề thường xuyên được thực hiện với các chương trình dạy nghề: chương trình bồi dưỡng, nâng cao, cập nhật kiến thức và kỹ năng nghề. Hoạt động đào tạo nghề đối với LĐNT 1.
Khái niệm đào tạo nghề đối với LĐNT Đào tạo nghề đối với LĐNT trước hết là một hoạt động đào tạo, trong đó cụ thể hóa đối tượng. Tuy nhiên, cùng với sự cụ thể hóa về đối tượng cũng dẫn đến những sự khác biệt nhất định về nội dung, chương trình, hình thức đào tạo. Có thể hiểu, đào tạo nghề đối với LĐNT là hoạt động dạy và học nhằm trang bị kiến thức, kỹ năng và thái độ nghề nghiệp cần thiết cho LĐNT để người học nghề có thể tìm được việc làm hoặc tự tạo việc làm sau khi hoàn thành khoá học. Trên thực tế tại nông thôn Việt Nam, người LĐNT làm việc chủ yếu theo tổ chức gia đình, dòng họ, làng xóm; tức là xuất phát từ mối quan hệ 9 huyết thống, làng xã họ tìm đến nhau để cùng lao động theo hình thức đổi công, giao việc.
Những công việc này chiếm phần đa thời gian lao động của họ bởi mô hình sản xuất nhỏ lẻ, manh mún và hiệu quả lao động thường là không cao. Khi chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường, sự phát triển nhanh, mạnh của nền kinh tế làm cho thu nhập bình quân tăng lên. Tuy nhiên, do không thể thích ứng được với yêu cầu về chất lượng lao động nên phần lớn bộ phận LĐNT tiếp tục tham gia vào hoạt động sản xuất nông nghiệp hoặc phi nông nghiệp nhưng giản đơn.