Chương 1 TỔNG QUAN VỀ TÍN NGƯỠNG THỜ THẦN ĐỒNG CỔ VÀ CÁC DI TÍCH THỜ THẦN ĐỒNG CỔ Ở VIỆT NAM 1. Lịch sử thờ thần Đồng Cổ qua các nguồn tư liệu Trống đồng là hiện vật đặc trưng và tiêu biểu cho văn hóa Đông Sơn của người Việt cổ. Những chiếc trống này trong suốt hàng nghìn năm đã là báu vật tượng trưng cho tinh hoa văn hóa cũng như ý chí quật cường của dân tộc ta. Trong những nghi lễ trang nghiêm cũng như dịp hội hè, tiếng trống đồng trầm hùng vang vọng tạo ra một không khí tôn nghiêm, làm tăng lòng tự hào dân tộc và làm cho kẻ thù phải khiếp sợ.
Vì vậy, từ lâu đời, tục thờ trống đồng đã trở thành một tín ngưỡng dân gian. Thần Đồng Cổ (tên gọi khác của Trống đồng) là vị thần tối linh có công trong việc giữ yên bờ cõi, ổn định và trường tồn của đất nước, dân tộc từ thời các vua Hùng. Công tích của thần đã được lưu truyền trong các tác phẩm: “Đại Việt sử ký Toàn thư”, “Đại Nam nhất thống chí”, “Việt Điện U Linh”, “Lĩnh Nam chích quái”, “Đại Việt thông sử”, “Dư địa chí” “Tam Thai sơn linh tích”. Sách “Đại Nam nhất thống chí” chép: “núi Đồng Cổ có tên nữa là núi Khả Lao ở cách huyện Yên Định 16 dặm về phía tây; núi nổi lên ba ngọn đá cao thấp liền nhau, như hình dáng ba vì sao, nên lại gọi là núi Tam Thai.
Phía tả có đền thần, trong đền có một cái trống bằng đồng, nặng chừng 100 cân, đường kính phỏng 2 thước 1 tấc, chiều cao phỏng 1 thước 5 tấc, một mặt trống rỗng, một mặt có chín vòng tròn, ở giữa mặt trống có cái rốn tròn, chung quang lưng trống là hình nồi văn chữ “vạn”, bên cạnh có văn chữ như hình văn tự khoa đẩu. Tương truyền cái trống này chế từ thời Hùng Vương” [66, tr 297]. Sách “Lĩnh Nam chích quái” cũng ghi lại: minh chủ cảm ứng linh đức đại vương vốn là thần núi Đồng Cổ, núi này nằm tại xã Đan Nê Thượng, huyện Yên Định [36]. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đến năm 983 (Tống Thái Bình hưng quốc năm thứ 8), Thập đạo tướng quân Lê Hoàn đem quân đi đánh giặc Chiêm ở phía Nam.
Khi đến sông Bà Hòa (thuộc huyện Tĩnh Gia ngày nay) trời nổi mưa to gió lớn, thuyền bè không đi được, Lê Hoàn phải cho dừng binh chờ đợi. Thần Đồng Cổ báo mộng xin giúp sức. Tỉnh dậy, Lê Hoàn liền chắp tay lễ bái thần, bỗng nhiên trời quang mây tạnh, sóng gió trở lại bình yên, thuyền bè đi lại dễ dàng. Lê Hoàn cho tiến quân gấp, bất ngờ đánh vào trại địch, trận này quân ta thắng lớn.
Khi Lê Hoàn lên ngôi Hoàng đế, ông đã về đền Đồng Cổ ở làng Đan Nê làm lễ tạ thần [9, tr 136]. Sách “Tam Thai sơn linh tích” lưu tại đền Đồng Cổ ở Đan Nê ghi: vào thời Hùng Vương, nhà vua đi dẹp loạn Hồ Tôn xâm lược ở phương Nam. Đại quân theo đường núi tiến đến chân núi Khả Lao (nay là làng Đan Nê, xã Yên Thọ, huyện Yên Định, tỉnh Thanh Hóa) nghỉ quân ở đó. Đêm đến, nhà vua mộng gặp thần núi này xin có trống đồng, dùi đồng và giúp nhà vua đánh giặc.
Nhà vua tỉnh dậy làm theo lời. Khi đối trận với giặc, nghe trên không âm vang tiếng trống, tiếng kiếm kích, quân giặc sợ hãi bỏ chạy. Khi thắng trận trở về, vua Hùng phong cho thần núi Khả Lao là “Đồng Cổ Đại vương”, cho xây miếu thờ thần Đồng Cổ để nhớ công lao của thần, lại cho đúc trống đồng, ngựa đồng để thờ [37, tr 30]. Thần tích ở Miếu Đồng Cổ ở Nguyên Xá chép rằng: do thần linh thiêng nên nghĩa sĩ Thanh Hóa đến Mê Linh để tụ nghĩa dưới cờ của Hai Bà Trưng cũng đã rước thần đi để phù trợ.
Khi dẹp xong giặc, họ trở về đất Nguyên Xá mến cảnh đẹp nơi đây, nên đã ở lại sinh cơ lập nghiệp và lập miếu thờ thần núi Đồng Cổ. Đến thời Lý Thái Tổ, từ kinh đô Thăng Long vua đi kinh lý đến ngã tư Canh, voi cắm ngà không đi, vua sai người đi xem có sự linh thiêng nào thấy có Miếu Đồng Cổ Nguyên Xá. Vua cử người chiêm bái, voi lại đi được. Từ đó nhà vua thường về đây cầu nguyện [39].
8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com * Thời nhà Lý: Thái tử Lý Phật Mã vâng lệnh vua cha là Lý Thái Tổ (Lý Công Uẩn) đem quân đi dẹp giặc Chiêm Thành ở phía Nam (năm 1020). Khi đến bến Trường Châu dưới chân núi Tam Thai đóng quân tạm nghỉ ở ngôi đền cổ bên núi, trong đền thờ có một trống đồng và 2 con ngựa bằng đồng. Canh Ba đêm đó, trong cõi mông lung, Thái tử chợt thấy một dị nhân cao 8 thước mày râu sắc nhọn, khoác chiến bào, tay cầm binh khí đứng trước Thái tử mà tâu rằng: “Tôi là thần núi Đồng Cổ, nghe tin ngài đi đánh giặc, tôi xin theo giúp”. Thái tử vỗ tay khen ngợi và tỉnh giấc.
Hôm sau giao trận, quả nhiên thắng lớn. Lúc khải hoàn về qua bến Trường Châu, Thái tử đừng chân vào đền lễ tạ thần và xin được rước thần về Kinh đô giữ nước hộ dân. Còn đang băn khoăn chưa biết chọn nơi nào mà xây cho được tốt lành, thì ngay đêm ấy Thái tử lại được thần báo mộng “xin lập đền ở bên hữu trong đại thành, sau chùa Thánh Thọ”, Thái tử theo lời, cho hưng công xây dựng, không bao lâu đền xây dựng xong (nay thuộc phố Thụy Khê, phường Bưởi, thành phố Hà Nội) [41]. Khi Lý Thái Tổ qua đời (1028), Thái tử lên ngôi Hoàng đế, tức là Lý Thái Tông, thần lại báo mộng là “Ba vị vương em vua (Vũ Đức, Đông Chinh, Dực Thánh) có âm mưu khởi loạn để giành ngôi, xin nhà vua kịp đề phòng”.
Tỉnh giấc, đến sáng mới thấy việc xảy ra như lời thần báo, nhà vua liền sai Lê Phụng Hiểu chế ngự, việc trong nhà dẹp yên. Vua xuống chiếu phong thần là “Thiên hạ minh chủ”. Về sự kiện này, thần tích làng Đông Xã còn lưu giữ cũng ghi lại: Thần vốn là tinh túy được kết tinh từ khí hạo thiên trên núi Đồng Cổ. Xưa khi Lý Thái Tông làm Thái tử, Chiêm Thành từ bỏ lễ tiết, bề tôi bị xâm lấn cướp bóc các quận, bên ải biên thư cấp báo.
Thái Tổ bèn xuống chiếu đình nghị Thái Tông làm Bình Nam đại Đô đốc, tấn phong làm Khai Hoàng Vương, dẫn đầu 48 vị Đại tướng, 168 doanh sĩ tốt, thủy bộ hơn 10 vạn, hàng trăm ngựa chiến, 3000 chiến thuyền, đội quân dũng mãnh xuất phát từ trạm Hoàng Mai, đến đêm 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thì tới Nam Tương tức ở Châu Thành thì xin nghỉ lại, ở những nơi quan quân đi qua nhân dân địa phương đều đã chuẩn bị tiếp đón và gửi tặng lễ vật. Đêm ấy, quãng canh Ba, khi Đế ngồi ngủ trong trướng mộng thấy một một người dáng hình vạm vỡ, thân mang áo ra trận, tay cầm bảo kiếm nói với vua rằng: mặc áo giáp tức là sơn thần núi Đồng Cổ, nay nghe Thánh giá đi chinh chiến phương Nam, nguyện xin được theo để giết giặc lập công. Đế nghe lời nói quả quyết bèn đồng ý cho tòng quân. Lát sau Đế tỉnh mộng hồi tưởng lại sự việc bèn sai viết bài vị rồi đặt ở trong xe vàng thờ phụng rồi đi, sau đó quả nhiên thắng trận, Đế vui mừng khôn xiết về sự linh nghiệm của Thần.
Vào ngày khải hoàn, Đế muốn tìm đất lập đền thờ nhưng chưa có dịp. Trù trừ đến hơn tháng trời, chuẩn bị tài lực đầy đủ mà chưa quyết đoán. Bấy giờ có người cung thiếp họ Vệ là người hiền đức nên thường được Đế sủng ái, thấy Đế có ý do dự, nhân đó tâu dưng rằng: đọa trời sáng tỏ thì thiên địa hội hợp tốt lành, âm đức của đất khiến quỷ thần đâu ra đó, chính là âm dương hợp một đức mà thành linh cảm đến thiên hạ quỷ thần. Đó chính là lẽ tự nhiên vậy.
Thiếp nghe rằng trước kia thần đã có công phù giúp, nhiều lần đã hiển hiện rõ ràng tại sao lại không làm rõ linh thích, sau này án khoa mà làm. Tốt nhất ngầm xin với Thần dựa vào lời xin đó để giải quyết hoài nghi, loại bỏ ưu phiền và do dự. Đế thấy lời thưa của người thiếp có lý bèn ban thưởng cho bà 1 chiếc áo quý với 500 mét lụa, rồi phụng mệnh, thành kính sửa soạn đầy đủ hương đèn khấn xin với thần. Đêm ấy, Đế mơ thấy một người mặc chiếc áo có thắt lưng rất rộng, mắt sáng mày dày, tướng mạo phong nhã bước ra từ bức tường đến trước mặt vua khấu kiến, vua hỏi nguyên cớ làm sao thì người ấy thưa rằng: Thần là Thần Đồng Cổ, (mạo muội) thưa rằng tới nay chưa có một nơi nào ổn định do Thánh thượng ban cho, Thần xin được ở phía Nam bờ ruộng bên phải trong thành, phía sau chùa Thánh Thọ, đó là nơi ở trước đây của Thần, không dám mong gì hơn, nếu được xin một lòng đi theo phù giúp Thánh thượng.
Đế bàng hoàng tỉnh giấc y theo lời cầu khẩn của Thần, mệnh cho bộ Công cắt cỏ dọn dẹp xây dựng một ngôi đền lớn, Thần vị của Thần cũng được rước về thờ tại đây [41]. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo “Sự tích tôn thần bản miếu” lưu giữ tại đền Đồng Cổ ở Mỹ Đà do Hàn lâm viện Đồng các đại học sỹ Nguyễn Bính soạn năm Cảnh Thống thứ 5 (1502) cho biết: trong lần Thái tử Lý Phật Mã dẫn quân đi đánh Chiêm Thành, khi đi qua địa giới trang Mỹ Cụ, huyện Cổ Đằng, phủ Hà Trung (nay là làng Mỹ Đà, xã Hoằng Minh, huyện Hoằng Hóa) thần Đồng Cổ đã linh ứng phù trợ. Sau khi bình được giặc, Thái tử khao thưởng ba quân tướng sỹ. Khi lên ngôi vua đã lệnh cho đình thần đem sắc chỉ về trang Mỹ Cụ truyền cho dân dựng đền thờ trên chỗ đất hoa sen xưa từng là nơi lập đàn tế làm nơi hương khói phụng thờ, gọi là Liên hoa linh từ.
Lại cấp cho dân trang 70 quan tiền để làm tiền công quỹ hương khói. Còn cấp cho dân trang 30 quan để làm tiền công quỹ sửa sang đền miếu. Ngoài ra còn miễn việc binh lương phu dịch trong 3 năm. Ban phong mỹ tự cho thần là “Thượng đẳng Phúc thần”, sắc ghi: “Bản cảnh thành hoàng Bảo Hựu, hiển ứng Thượng đẳng Phúc thần Đại vương, cho phép trang Mỹ Cụ, huyện Cổ Đằng, phủ Hà Trung, trấn Thanh Hóa được làm dân hộ nhi, phụng thờ thần hương hỏa muôn đời” [46].