Ứng dụng mô hình smart để dự báo tác động của hiệp định thương mại tự do giữa việt nam và liên minh châu âu đến xuất khẩu nông sản việt nam

Nghiên cứu tác động của EVFTA đến xuất khẩu nông sản Việt Nam qua mô hình SMART. Phân tích cơ hội, thách thức và dự báo thay đổi thương mại.

• Tác giả: Nguyễn Thị Tố Oanh
• Người hướng dẫn: Ts. Trần Thanh Long
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế - Luật
• Chuyên ngành: Kinh Tế Quốc Tế
• Đề tài: Ứng Dụng Mô Hình Smart Để Dự Báo Tác Động Của Hiệp Định Thương Mại Tự Do Giữa Việt Nam Và Liên Minh Châu Âu Đến Xuất Khẩu Nông Sản Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ Kinh Tế
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Tổng quan nghiên cứu
• 1.2.1. Các nghiên cứu trong nước
• 1.2.2. Các nghiên cứu nước ngoài
• 1.2.3. Đánh giá tình hình nghiên cứu trong nước và nước ngoài
• 1.3. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3.1. Mục tiêu chung
• 1.3.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.4. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.5. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.6. Đóng góp của luận văn
• 1.6.1. Về mặt lý luận
• 1.6.2. Về mặt thực tiễn
• 1.7. Cấu trúc của luận văn
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT, MÔ HÌNH VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Các phương pháp dùng để đánh giá tác động của FTA
• 2.1.1. Chỉ số thương mại
• 2.1.2. Mô hình cân bằng tổng thể
• 2.1.3. Mô hình cân bằng cục bộ SMART
• 2.1.3.1. Các giả định cơ bản trong mô hình
• 2.1.3.2. Tạo lập thương mại
• 2.1.3.3. Chuyển hướng thương mại
• 2.2. Đề xuất mô hình nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Phương pháp nghiên cứu định tính
• 2.3.1.1. Phương pháp phân loại và hệ thống hoá lý thuyết
• 2.3.1.2. Phương pháp phân tích – tổng hợp
• 2.3.2. Phương pháp nghiên cứu định lượng
• 2.3.2.1. Phương pháp thống kê
• 2.3.2.2. Phương pháp định lượng bằng mô hình
• 2.4. Dữ liệu nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO VIỆT NAM – EU VÀ THỰC TRẠNG XUẤT KHẨU NÔNG SẢN CỦA VIỆT NAM SANG EU
• 3.1. Hiệp định tự do thương mại Việt Nam – EU (EVFTA)
• 3.1.1. Thương mại hàng hoá
• 3.1.2. Thương mại dịch vụ và đầu tư
• 3.1.3. Mua sắm chính phủ
• 3.1.4. Sở hữu trí tuệ
• 3.2. Hiệp định EVFTA với các sản phẩm nông sản của Việt Nam
• 3.2.1. Cam kết về thuế quan
• 3.2.2. Cam kết về hạn ngạch thuế quan
• 3.2.3. Quy tắc xuất xứ
• 3.2.4. Các cam kết liên quan khác
• 3.3. Thực trạng xuất khẩu nông sản của Việt Nam sang EU
• 3.3.1. Xuất khẩu nông sản của Việt Nam sang EU
• 3.3.2. Hệ thống các quy định, tiêu chuẩn nông sản phải đáp ứng khi xuất khẩu sang thị trường EU
• 3.3.3. Những khó khăn mà nông sản Việt Nam đang gặp phải khi xuất khẩu sang thị trường EU
• 4. CHƯƠNG 4: DỰ BÁO TÁC ĐỘNG CỦA HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO VIỆT NAM - EU ĐẾN XUẤT KHẨU NÔNG SẢN VIỆT NAM
• 4.1. Tổng quan tác động của Hiệp định EVFTA đến giá trị xuất khẩu hàng nông sản của Việt Nam
• 4.2. Tác động tạo lập thương mại và chuyển hướng thương mại
• 4.2.1. Tạo lập thương mại
• 4.2.2. Chuyển hướng thương mại
• 4.3. Tác động của EVFTA đến một số nhóm hàng nông sản xuất khẩu chính của Việt Nam
• 4.3.1. Cà phê, chè (mã HS 09)
• 4.3.2. Hạt tiêu, ớt (mã HS 0904)
• 4.3.3. Các chế phẩm ăn được khác (mã HS 21)
• 4.3.4. Các chế phẩm từ ngũ cốc (mã HS 19)
• 4.3.6. Các sản phẩm bơ sữa (mã HS 04)
• 4.4. Tác động của EVFTA đến giá trị nhập khẩu của các quốc gia EU
• 4.4.1. Thị trường Đức
• 4.4.2. Thị trường Hà Lan
• 4.4.3. Thị trường Italia
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 5.1. Đề xuất một số hàm ý chính sách để gia tăng xuất khẩu nông sản của Việt Nam sang thị trường EU
• 5.1.1. Định hướng sản phẩm
• 5.1.2. Định hướng thị trường
• 5.1.3. Định hướng tổ chức sản xuất
• 5.1.3.1. Về phía các doanh nghiệp sản xuất và xuất khẩu
• 5.1.3.2. Về phía Nhà nước
• 5.2. Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo của đề tài
• 5.2.1. Hạn chế của đề tài
• 5.2.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo của đề tài
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan EVFTA Cơ Hội Vàng Cho Nông Sản Việt Nam

Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam – EU (EVFTA) mở ra một chương mới cho quan hệ thương mại song phương. Liên minh châu Âu (EU) là một đối tác thương mại quan trọng của Việt Nam, với kim ngạch xuất khẩu đạt gần 42 tỷ USD vào năm 2018. Nông sản Việt Nam đã xuất khẩu đi nhiều nước, nhưng vẫn còn phụ thuộc vào thị trường Trung Quốc. EVFTA kỳ vọng giúp đa dạng hóa thị trường, giảm sự phụ thuộc này. Hiệp định EVFTA đã hoàn thành phê chuẩn và có hiệu lực từ ngày 01/08/2020, tạo điều kiện cho nông sản Việt Nam tiếp cận thị trường 28 quốc gia thành viên EU. Chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan nhận định EVFTA mang đến cơ hội lớn để gia tăng xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang EU. Để đánh giá tác động cụ thể, nghiên cứu này ứng dụng mô hình SMART.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Thị Trường EU Đối Với Nông Sản Việt Nam

Thị trường EU đóng vai trò then chốt trong chiến lược xuất khẩu nông sản của Việt Nam. Năm 2018, Hà Lan, Đức, Anh, Áo, Pháp, Italia và Tây Ban Nha là những thị trường xuất khẩu chính, chiếm trên 70% tổng thương mại với toàn khối. Các mặt hàng chủ lực gồm: điện thoại, máy tính, giày dép, hàng dệt may, máy móc, thủy sản, cà phê. EVFTA sẽ giúp nông sản Việt Nam tiếp cận thị trường này dễ dàng hơn.

1.2. EVFTA Cơ Hội Giảm Phụ Thuộc Vào Thị Trường Trung Quốc

Hiện tại, nông sản Việt Nam phụ thuộc lớn vào thị trường Trung Quốc, chiếm khoảng 35% kim ngạch xuất khẩu. EVFTA tạo cơ hội để giảm sự phụ thuộc này bằng cách mở rộng thị trường xuất khẩu sang EU. Việc cắt giảm thuế nhập khẩu theo EVFTA sẽ tạo điều kiện thuận lợi hơn cho nông sản Việt Nam cạnh tranh và tiếp cận thị trường EU, từ đó đa dạng hóa thị trường và giảm thiểu rủi ro.

II. EVFTA Tới Xuất Khẩu Nông Sản Phân Tích Bằng SMART

Nghiên cứu này tập trung vào việc ứng dụng mô hình SMART để dự báo tác động của Hiệp định EVFTA đến xuất khẩu nông sản Việt Nam. Mô hình SMART cho phép đánh giá các yếu tố như tạo lập thương mại và chuyển hướng thương mại, từ đó đưa ra dự báo về sự thay đổi giá trị xuất khẩu của từng mặt hàng nông sản sang thị trường EU. Nghiên cứu sử dụng dữ liệu thương mại và thuế quan để xây dựng các kịch bản khác nhau, từ đó đánh giá mức độ ảnh hưởng của EVFTA đến từng ngành hàng nông sản cụ thể.

2.1. Mô Hình SMART Là Gì Ứng Dụng Trong Dự Báo Kinh Tế

Mô hình SMART là một công cụ phân tích thương mại giúp dự báo tác động của các hiệp định thương mại tự do như EVFTA. Nó xem xét các yếu tố như thuế quan, hạn ngạch và các rào cản phi thuế quan để ước tính sự thay đổi trong dòng thương mại giữa các quốc gia. Mô hình SMART thường được sử dụng để đánh giá tác động của các chính sách thương mại đối với các ngành công nghiệp khác nhau, bao gồm cả nông nghiệp.

2.2. Phân Tích Tạo Lập Chuyển Hướng Thương Mại Từ EVFTA

Mô hình SMART cho phép phân tích hai hiệu ứng chính của EVFTA: tạo lập thương mại và chuyển hướng thương mại. Tạo lập thương mại xảy ra khi EVFTA giúp giảm chi phí thương mại giữa Việt Nam và EU, dẫn đến tăng xuất khẩu nông sản từ Việt Nam sang EU. Chuyển hướng thương mại xảy ra khi EVFTA làm cho nông sản của Việt Nam trở nên cạnh tranh hơn so với nông sản từ các quốc gia khác trên thị trường EU.

2.3. Dữ Liệu Kịch Bản Nghiên Cứu EVFTA Tác Động Thế Nào

Nghiên cứu sử dụng dữ liệu thương mại và thuế quan giữa Việt Nam và EU, cùng với các thông tin về các rào cản phi thuế quan. Dữ liệu này được sử dụng để xây dựng các kịch bản khác nhau, mô phỏng các tác động khác nhau của EVFTA đến xuất khẩu nông sản. Các kịch bản có thể bao gồm việc loại bỏ hoàn toàn thuế quan, cắt giảm một phần thuế quan hoặc áp dụng các biện pháp bảo hộ thương mại.

III. Cơ Hội Thách Thức Nông Sản Việt Nam Trước EVFTA

EVFTA mang đến cả cơ hội và thách thức cho nông sản Việt Nam. Cơ hội đến từ việc mở rộng thị trường xuất khẩu, giảm thuế quan và tiếp cận công nghệ mới. Thách thức bao gồm việc đáp ứng các tiêu chuẩn chất lượng cao của EU, cạnh tranh với các đối thủ mạnh và đối phó với các rào cản phi thuế quan. Việc hiểu rõ cả cơ hội và thách thức là rất quan trọng để nông sản Việt Nam có thể tận dụng tối đa lợi ích từ EVFTA.

3.1. EVFTA Rào Cản Nào Cần Vượt Qua Để Xuất Khẩu Thành Công

Để xuất khẩu nông sản thành công sang EU theo EVFTA, Việt Nam cần vượt qua một số rào cản. Bao gồm các tiêu chuẩn chất lượng và an toàn thực phẩm khắt khe của EU, các quy định về xuất xứ và các yêu cầu về chứng nhận. Các doanh nghiệp nông sản cần đầu tư vào công nghệ và quy trình sản xuất để đáp ứng các tiêu chuẩn này.

3.2. Nâng Cao Năng Lực Cạnh Tranh Nông Sản Để Tận Dụng EVFTA

Để tận dụng tối đa lợi ích từ EVFTA, Việt Nam cần nâng cao năng lực cạnh tranh của nông sản. Điều này bao gồm việc cải thiện chất lượng sản phẩm, giảm chi phí sản xuất, xây dựng thương hiệu mạnh và phát triển chuỗi cung ứng hiệu quả. Chính phủ cũng cần hỗ trợ các doanh nghiệp nông sản trong việc tiếp cận thông tin thị trường và công nghệ mới.

IV. Dự Báo EVFTA Thay Đổi Xuất Khẩu Nông Sản Ra Sao

Sử dụng mô hình SMART, nghiên cứu này dự báo sự thay đổi giá trị xuất khẩu nông sản của Việt Nam sang EU sau khi EVFTA có hiệu lực. Kết quả dự báo cho thấy một số ngành hàng nông sản sẽ được hưởng lợi lớn từ EVFTA, trong khi một số ngành khác có thể gặp khó khăn. Nghiên cứu cũng phân tích tác động của EVFTA đến giá trị nhập khẩu của các quốc gia thành viên EU.

4.1. Dự Báo Xuất Khẩu Ngành Hàng Chủ Lực Cà Phê Thủy Sản Rau Quả

Nghiên cứu tập trung vào việc dự báo sự thay đổi xuất khẩu của các ngành hàng nông sản chủ lực của Việt Nam như cà phê, thủy sản và rau quả. Kết quả dự báo cho thấy EVFTA có thể giúp tăng xuất khẩu cà phê và rau quả, nhưng ngành thủy sản có thể phải đối mặt với sự cạnh tranh gay gắt hơn.

4.2. Tác Động EVFTA Đến Nhập Khẩu Nông Sản Của Đức Hà Lan Italia

Nghiên cứu cũng phân tích tác động của EVFTA đến giá trị nhập khẩu nông sản của các quốc gia thành viên EU như Đức, Hà Lan và Italia. Kết quả cho thấy EVFTA có thể giúp tăng nhập khẩu nông sản từ Việt Nam vào các thị trường này, nhưng mức độ tăng có thể khác nhau tùy thuộc vào từng quốc gia và từng ngành hàng.

4.3. EVFTA Ảnh Hưởng Như Thế Nào Đến Giá Trị Xuất Khẩu

Đánh giá mức độ tác động của Hiệp định thương mại tự do Việt Nam - EU đến sự thay đổi giá trị xuất khẩu từng mặt hàng nông sản của Việt Nam vào thị trường EU. Mục đích sử dụng đề tài: “Ứng dụng mô hình SMART để dự báo tác động của Hiệp định thương mại tự do giữa Việt Nam và Liên minh châu Âu đến xuất khẩu nông sản Việt Nam.

V. Giải Pháp Chính Sách Tận Dụng Triệt Để Cơ Hội Từ EVFTA

Để tận dụng triệt để cơ hội từ EVFTA, Việt Nam cần thực hiện các giải pháp và chính sách đồng bộ. Bao gồm việc định hướng sản phẩm, định hướng thị trường, định hướng tổ chức sản xuất và hỗ trợ doanh nghiệp. Chính phủ cần tạo môi trường kinh doanh thuận lợi, hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận thông tin và công nghệ mới, đồng thời tăng cường kiểm soát chất lượng sản phẩm.

5.1. Định Hướng Sản Phẩm Tập Trung Vào Nông Sản Có Lợi Thế Cạnh Tranh

Việt Nam cần tập trung vào việc phát triển các sản phẩm nông sản có lợi thế cạnh tranh như cà phê, rau quả nhiệt đới và thủy sản. Cần nâng cao chất lượng sản phẩm, đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm và đáp ứng các tiêu chuẩn của thị trường EU.

5.2. Định Hướng Thị Trường Tìm Kiếm Thị Trường Ngách Trong EU

Ngoài các thị trường lớn như Đức, Hà Lan và Italia, Việt Nam cần tìm kiếm các thị trường ngách trong EU có nhu cầu đặc biệt đối với các sản phẩm nông sản của Việt Nam. Cần nghiên cứu thị trường, tìm hiểu nhu cầu của người tiêu dùng và xây dựng kênh phân phối hiệu quả.

5.3. Chính Sách Hỗ Trợ Nào Để Xuất Khẩu Nông Sản Việt Nam

Chính phủ Việt Nam nên ban hành các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp xuất khẩu nông sản sang EU. Ví dụ, giảm thuế, cung cấp vốn vay ưu đãi, hỗ trợ xúc tiến thương mại, và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao. Tạo điều kiện thuận lợi để giảm sự phụ thuộc vào thị trường Trung Quốc.

VI. Kết Luận EVFTA Tương Lai Xuất Khẩu Nông Sản Việt Nam

EVFTA là một cơ hội lớn cho xuất khẩu nông sản Việt Nam. Tuy nhiên, để tận dụng tối đa cơ hội này, Việt Nam cần nỗ lực cải thiện năng lực cạnh tranh, nâng cao chất lượng sản phẩm và đáp ứng các tiêu chuẩn của thị trường EU. Việc thực hiện các giải pháp và chính sách đồng bộ sẽ giúp nông sản Việt Nam vươn xa trên thị trường quốc tế.

6.1. Bài Học Kinh Nghiệm Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về EVFTA

Nghiên cứu này cung cấp những bài học kinh nghiệm quan trọng cho các doanh nghiệp nông sản và các nhà hoạch định chính sách. Các nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc phân tích sâu hơn tác động của EVFTA đến các ngành hàng nông sản cụ thể, cũng như đánh giá hiệu quả của các chính sách hỗ trợ của chính phủ.

6.2. Phát Triển Nông Nghiệp Bền Vững Trong Bối Cảnh EVFTA

EVFTA thúc đẩy phát triển nông nghiệp bền vững. Việt Nam cần áp dụng các phương pháp sản xuất thân thiện với môi trường, bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và đảm bảo quyền lợi của người nông dân. Điều này giúp nâng cao giá trị nông sản và đáp ứng yêu cầu của thị trường EU.

Nội dung chính

## Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam – Liên minh châu Âu (EVFTA) được ký kết và có hiệu lực từ ngày 01/08/2020 đã mở ra nhiều cơ hội cho xuất khẩu nông sản Việt Nam sang thị trường EU với khoảng 500 triệu dân. Năm 2018, EU là thị trường xuất khẩu lớn thứ hai của Việt Nam với kim ngạch đạt gần 42 tỷ USD, tăng 10% so với năm trước, trong đó nông sản chiếm trên 18 tỷ USD. Tuy nhiên, nông sản Việt Nam vẫn phụ thuộc nhiều vào thị trường Trung Quốc với tỷ trọng khoảng 35%, tương đương 5,6 tỷ USD. EVFTA cam kết xóa bỏ thuế quan nhập khẩu đối với hầu hết các mặt hàng nông sản trong vòng 8 năm, tạo điều kiện thuận lợi để Việt Nam mở rộng thị trường, giảm phụ thuộc vào các thị trường truyền thống.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm dự báo và đánh giá tác động của EVFTA đến xuất khẩu nông sản Việt Nam sang EU, phân tích thực trạng xuất khẩu trước khi EVFTA có hiệu lực, áp dụng mô hình SMART để dự báo tác động của việc xóa bỏ thuế quan, nhận diện các nhóm ngành và thị trường có lợi ích gia tăng xuất khẩu, từ đó đề xuất các hàm ý chính sách phù hợp. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào xuất khẩu nông sản của Việt Nam đến 27 quốc gia trong Liên minh châu Âu và Anh, với năm cơ sở là 2018 và dự báo đến năm 2028 khi thuế quan được xóa bỏ hoàn toàn.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp cơ sở khoa học cho các nhà hoạch định chính sách và doanh nghiệp nhằm tận dụng tối đa lợi ích từ EVFTA, thúc đẩy phát triển xuất khẩu nông sản bền vững, góp phần nâng cao giá trị gia tăng và cải thiện vị thế của nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

## Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

### Khung lý thuyết áp dụng

- **Mô hình cân bằng cục bộ SMART**: Đây là mô hình phân tích tác động của việc thay đổi chính sách thuế quan đến thương mại hàng hóa ở cấp độ chi tiết HS 6 chữ số. Mô hình giả định thị trường hàng hóa đơn nhất, bỏ qua tác động lan tỏa kinh tế vĩ mô, tập trung vào hiệu ứng tạo lập thương mại (trade creation) và chuyển hướng thương mại (trade diversion).

- **Lý thuyết tạo lập thương mại (Trade Creation)**: Mô tả sự gia tăng xuất khẩu do thuế quan giảm, giúp hàng hóa có chi phí thấp hơn thay thế hàng hóa nội địa kém hiệu quả, từ đó nâng cao phúc lợi người tiêu dùng.

- **Lý thuyết chuyển hướng thương mại (Trade Diversion)**: Phân tích sự thay đổi trong nguồn cung nhập khẩu khi hàng hóa từ nước thành viên FTA thay thế hàng hóa hiệu quả hơn từ nước ngoài không thuộc FTA do ưu đãi thuế quan.

- **Các khái niệm chính**: Độ co giãn cầu nhập khẩu, độ co giãn cung xuất khẩu, độ co giãn thay thế nhập khẩu, quy tắc xuất xứ, hạn ngạch thuế quan.

### Phương pháp nghiên cứu

- **Nguồn dữ liệu**: Sử dụng số liệu thương mại quốc tế từ UN COMTRADE, Trade Map, biểu thuế nhập khẩu của EU từ UNCTAD TRAINS, các báo cáo chính thức của Tổng cục Hải quan Việt Nam và các tổ chức quốc tế.

- **Phương pháp phân tích**: Áp dụng mô hình SMART để mô phỏng tác động của việc xóa bỏ thuế quan theo lộ trình EVFTA đến xuất khẩu nông sản Việt Nam sang EU. Mô hình cho phép phân tích chi tiết từng mặt hàng, tính toán giá trị tạo lập và chuyển hướng thương mại, đồng thời đánh giá tác động đến phúc lợi xã hội.

- **Timeline nghiên cứu**: Nghiên cứu sử dụng năm 2018 làm năm cơ sở, dự báo tác động đến năm 2028 khi thuế quan được xóa bỏ hoàn toàn theo lộ trình EVFTA.

- **Cỡ mẫu và chọn mẫu**: Dữ liệu thương mại của các mặt hàng nông sản thuộc các chương HS từ 01 đến 24 (trừ cá và sản phẩm từ cá), bao gồm các nhóm hàng chủ lực như cà phê, chè, hạt tiêu, chế phẩm từ ngũ cốc, bơ sữa, mật ong.

## Kết quả nghiên cứu và thảo luận

### Những phát hiện chính

- **Tăng trưởng xuất khẩu nông sản sang EU**: Dự báo đến năm 2028, giá trị xuất khẩu nông sản của Việt Nam sang EU sẽ tăng đáng kể nhờ xóa bỏ thuế quan, với mức tăng tổng thể khoảng 15-20% so với năm 2018.

- **Hiệu ứng tạo lập thương mại chiếm ưu thế**: Giá trị tạo lập thương mại chiếm khoảng 60-70% tổng mức tăng xuất khẩu, cho thấy EVFTA giúp hàng nông sản Việt Nam có lợi thế cạnh tranh hơn trên thị trường EU.

- **Nhóm hàng hưởng lợi lớn**: Cà phê, chè (mã HS 09) và hạt tiêu, ớt (mã HS 0904) dự kiến tăng xuất khẩu lần lượt khoảng 18% và 22%. Các chế phẩm ăn được khác (mã HS 21) và chế phẩm từ ngũ cốc (mã HS 19) cũng có mức tăng trưởng xuất khẩu ước tính trên 15%.

- **Chuyển hướng thương mại**: Một số quốc gia trong EU như Đức, Hà Lan và Italia sẽ là thị trường chính gia tăng nhập khẩu nông sản Việt Nam, trong khi một số nước khác có thể giảm nhập khẩu do chuyển hướng thương mại.

### Thảo luận kết quả

Kết quả mô hình SMART cho thấy việc xóa bỏ thuế quan theo EVFTA tạo điều kiện thuận lợi cho nông sản Việt Nam tiếp cận thị trường EU rộng lớn với chi phí thấp hơn, từ đó thúc đẩy xuất khẩu. Hiệu ứng tạo lập thương mại vượt trội so với chuyển hướng thương mại, phản ánh sự gia tăng nhu cầu thực sự từ thị trường EU đối với nông sản Việt Nam.

So sánh với các nghiên cứu trước đây về tác động của FTA đến các ngành hàng khác như may mặc, ô tô, dược phẩm, kết quả tương đồng về hiệu ứng tạo lập thương mại chiếm ưu thế, khẳng định tính hiệu quả của mô hình SMART trong dự báo tác động thương mại.

Tuy nhiên, các rào cản phi thuế quan như quy tắc xuất xứ nghiêm ngặt, tiêu chuẩn an toàn thực phẩm khắt khe và yêu cầu truy xuất nguồn gốc tại EU vẫn là thách thức lớn đối với doanh nghiệp xuất khẩu nông sản Việt Nam. Điều này đòi hỏi sự cải thiện về chất lượng sản phẩm, tổ chức sản xuất và chuỗi cung ứng để tận dụng tối đa lợi ích từ EVFTA.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu từng nhóm hàng, bảng phân tích giá trị tạo lập và chuyển hướng thương mại theo quốc gia, giúp minh họa rõ ràng tác động của EVFTA.

## Đề xuất và khuyến nghị

- **Tăng cường nâng cao chất lượng sản phẩm**: Đẩy mạnh áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế về an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc và chứng nhận chất lượng nhằm đáp ứng yêu cầu khắt khe của thị trường EU. Chủ thể thực hiện: Doanh nghiệp và cơ quan quản lý, thời gian: 2021-2025.

- **Phát triển chuỗi cung ứng bền vững**: Xây dựng liên kết giữa nông dân, doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu để đảm bảo nguồn nguyên liệu ổn định, chất lượng cao, giảm thiểu rủi ro trong sản xuất. Chủ thể thực hiện: Doanh nghiệp, hợp tác xã, chính quyền địa phương, thời gian: 2021-2026.

- **Đa dạng hóa thị trường xuất khẩu**: Khai thác các thị trường EU trọng điểm như Đức, Hà Lan, Italia đồng thời mở rộng sang các quốc gia thành viên khác để giảm phụ thuộc và tăng khả năng cạnh tranh. Chủ thể thực hiện: Bộ Công Thương, các hiệp hội ngành hàng, thời gian: 2021-2028.

- **Hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh**: Cung cấp đào tạo, tư vấn về kỹ năng thương mại quốc tế, quản lý chất lượng, marketing quốc tế và tận dụng ưu đãi thuế quan từ EVFTA. Chủ thể thực hiện: Bộ Nông nghiệp, Bộ Công Thương, các tổ chức đào tạo, thời gian: 2021-2024.

## Đối tượng nên tham khảo luận văn

- **Nhà hoạch định chính sách**: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng các chính sách hỗ trợ phát triển xuất khẩu nông sản, cải thiện môi trường kinh doanh và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

- **Doanh nghiệp xuất khẩu nông sản**: Áp dụng các phân tích về thị trường, nhóm sản phẩm có tiềm năng để định hướng chiến lược kinh doanh, đầu tư và phát triển sản phẩm phù hợp với yêu cầu thị trường EU.

- **Các tổ chức nghiên cứu và đào tạo**: Tham khảo mô hình nghiên cứu và kết quả để phát triển các chương trình đào tạo, nghiên cứu sâu hơn về tác động của FTA đến các ngành hàng khác.

- **Nhà đầu tư và đối tác quốc tế**: Hiểu rõ cơ hội và thách thức trong xuất khẩu nông sản Việt Nam sang EU, từ đó đưa ra quyết định đầu tư và hợp tác hiệu quả.

## Câu hỏi thường gặp

1. **Hiệp định EVFTA có tác động như thế nào đến xuất khẩu nông sản Việt Nam?**  
EVFTA giúp xóa bỏ thuế quan nhập khẩu đối với hầu hết các mặt hàng nông sản, tạo điều kiện thuận lợi để tăng kim ngạch xuất khẩu sang EU, dự báo tăng khoảng 15-20% đến năm 2028.

2. **Mô hình SMART được sử dụng như thế nào trong nghiên cứu này?**  
Mô hình SMART phân tích chi tiết tác động của việc thay đổi thuế quan đến thương mại hàng hóa ở cấp độ HS 6 chữ số, giúp dự báo hiệu ứng tạo lập và chuyển hướng thương mại cụ thể cho từng mặt hàng.

3. **Những nhóm nông sản nào được hưởng lợi nhiều nhất từ EVFTA?**  
Cà phê, chè, hạt tiêu, ớt, các chế phẩm ăn được khác và chế phẩm từ ngũ cốc là những nhóm hàng có mức tăng xuất khẩu dự báo cao nhất nhờ xóa bỏ thuế quan.

4. **Các rào cản phi thuế quan ảnh hưởng thế nào đến xuất khẩu nông sản?**  
Các quy định về an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc, quy tắc xuất xứ nghiêm ngặt và tiêu chuẩn chất lượng cao tại EU là thách thức lớn, đòi hỏi doanh nghiệp phải nâng cao chất lượng và tổ chức sản xuất.

5. **Làm thế nào để doanh nghiệp tận dụng tốt cơ hội từ EVFTA?**  
Doanh nghiệp cần nâng cao năng lực quản lý chất lượng, xây dựng chuỗi cung ứng bền vững, đa dạng hóa thị trường xuất khẩu và tận dụng các ưu đãi thuế quan để tăng sức cạnh tranh.

## Kết luận

- EVFTA mở ra cơ hội lớn cho xuất khẩu nông sản Việt Nam sang thị trường EU với cam kết xóa bỏ thuế quan đến năm 2028.  
- Mô hình SMART là công cụ hiệu quả để dự báo tác động chi tiết của EVFTA đến từng nhóm sản phẩm nông sản.  
- Hiệu ứng tạo lập thương mại chiếm ưu thế, giúp gia tăng giá trị xuất khẩu và phúc lợi xã hội.  
- Các rào cản phi thuế quan vẫn là thách thức cần được khắc phục thông qua nâng cao chất lượng và tổ chức sản xuất.  
- Đề xuất các giải pháp chính sách và chiến lược doanh nghiệp nhằm tận dụng tối đa lợi ích từ EVFTA, hướng tới phát triển bền vững ngành nông sản Việt Nam.

**Hành động tiếp theo**: Các nhà quản lý và doanh nghiệp cần phối hợp triển khai các giải pháp đề xuất, đồng thời tiếp tục theo dõi và cập nhật các biến động thị trường để điều chỉnh chiến lược phù hợp, góp phần nâng cao hiệu quả xuất khẩu nông sản Việt Nam trong thời gian tới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU Trong chương này, tác giả sẽ lý giải việc chọn đề tài nghiên cứu “Ứng dụng mô hình SMART để dự báo tác động của Hiệp định thương mại tự do giữa Việt Nam và Liên minh châu Âu đến xuất khẩu nông sản Việt Nam”. Bên cạnh đó, tác giả sẽ đặt những câu hỏi nghiên cứu, tổng hợp những nghiên cứu thực nghiệm trong và ngoài nước trước đây, giới thiệu đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài.1 Tính cấp thiết của đề tài Liên minh châu Âu (EU) là một trong những đối tác thương mại lớn trong nhiều lĩnh vực, hỗ trợ tích cực cho quá trình phát triển và hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam. Năm 2018, EU là thị trường xuất khẩu lớn thứ hai của Việt Nam với kim ngạch xuất khẩu đạt gần 42 tỷ USD, tăng 10% so với năm trước đó. Trong vòng 8 năm từ 2010-2018, xuất khẩu sang thị trường này ghi nhận mức tăng trưởng trung bình năm trên 14%, chỉ sau Hoa Kỳ.

Trong quan hệ thương mại với EU, Việt Nam đạt mức thặng dư lên đến gần 28 tỷ USD vào năm 2018 và duy trì thặng dư trung bình giai đoạn 2010-2018 ở mức 19 tỷ USD, theo số liệu từ Tổng cục Hải quan. Quan hệ giữa Việt Nam – EU trong thời gian gần đây cũng được cải thiện đáng kể, trong cả hoạt động đầu tư và giá trị thương mại xuất nhập khẩu.1 Kim ngạch xuất nhập khẩu Việt Nam – EU giai đoạn 2010-2018 Đơn vị tính: Tỷ USD 2018 13,89 41,88 12,2 2017 38,1 11,1 2016 34,0 2015 10,4 30,9 2014 8,9 Nhập khẩu 27,9 2013 9,5 Xuất khẩu 24,3 2012 8,8 20,3 2011 7,8 16,6 2010 6,4 11,3 0 10 20 30 40 50 Nguồn: Tổng hợp của tác giả từ Tổng cục Hải quan 2 Theo số liệu thống kê của Tổng cục Hải quan năm 2018, các thị trường xuất khẩu chính của Việt Nam tại khu vực EU với kim ngạch xuất khẩu trên 2 tỷ USD bao gồm: Hà Lan (7,07 tỷ USD), Đức (6,87 tỷ USD), Anh (5,78 tỷ USD), Áo (4,07 tỷ USD); Pháp (3,76 tỷ USD), Italia (2,9 tỷ USD), Tây Ban Nha (2,63 tỷ USD) và Bỉ (2,41 tỷ USD). Các thị trường này chiếm trên 70% tổng thương mại với toàn khối. Các mặt hàng chủ lực xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường EU không thay đổi nhiều trong những năm qua, chủ yếu vẫn tập trung ở nhóm các mặt hàng: điện thoại các loại và linh kiện (13,11 tỷ USD); máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện (5 tỷ USD); giày dép các loại (4,7 tỷ USD); hàng dệt may (3,33 tỷ USD); máy móc, thiết bị, dụng cụ phụ tùng khác (2 tỷ USD); hàng thủy sản (1,4 tỷ USD); cà phê (1,34 tỷ USD), theo số liệu thống kê năm 2018.

Nhận thấy vai trò của quan hệ thương mại đối với sự phát triển kinh tế, hai bên đã chính thức khởi động phiên đàm phán đầu tiên về Hiệp định thương mại tự do Việt Nam – EU (EVFFA) vào tháng 10/2012. Trải qua hơn ba năm với 14 vòng đàm phán chính thức, vào ngày 30/06/2019, hai bên hai bên đã chính thức ký kết EVFTA, mở ra cơ hội hợp tác toàn diện về thương mại của cả Việt Nam và EU. Nông sản được xem là một trong những ngành hàng xuất khẩu chính của Việt Nam với giá trị xuất khẩu trên 18 tỷ USD năm 2018, các sản phẩm có giá trị xuất khẩu lớn như cà phê, hạt điều, cao su, rau quả,… Những năm gần đây, nông sản Việt Nam mặc dù đã xuất khẩu đi nhiều nước trong khu vực và thế giới, nhưng vẫn phụ thuộc khá nhiều vào thị trường Trung Quốc, với tỷ trọng kim ngạch xuất khẩu khoảng 35% tương đương với 5,6 tỷ USD, theo thống kê năm 2018. ASEAN là thị trường xuất khẩu nông sản lớn thứ hai với kim ngạch 3,03 tỷ USD, chiếm tỷ trọng 20%.

Hiệp định EVFTA đã hoàn thành quá trình phê chuẩn nội bộ ở EU và Việt Nam, và đã có hiệu lực vào ngày 01/08/2020. Theo ý kiến nhận định của chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan, EVFTA sẽ giúp mở ra cơ hội rất lớn để gia tăng xuất khẩu hàng hoá của Việt Nam sang EU. Nông sản cũng sẽ được hưởng lợi một phần từ 3 hiệp định này khi thuế quan được xoá bỏ hoàn toàn. Việc cắt giảm thuế nhập khẩu theo EVFTA giúp mở rộng hơn nữa thị trường xuất khẩu những sản phẩm mà ta có thế mạnh như nông sản (kể cả gạo, đường, mật ong, rau, củ, quả,.), tạo điều kiện cho nông sản Việt Nam tiếp cận với thị trường 28 quốc gia thành viên Liên minh châu Âu.

Từ đó, nông sản Việt Nam có thể mở rộng thị trường xuất khẩu, giảm phụ thuộc vào thị trường Trung Quốc và Đông Nam Á. Để đánh giá cụ thể mức độ tác động của Hiệp định thương mại tự do Việt Nam - EU đến sự thay đổi giá trị xuất khẩu từng mặt hàng nông sản của Việt Nam vào thị trường EU, tác giả lựa chọn đề tài: “Ứng dụng mô hình SMART để dự báo tác động của Hiệp định thương mại tự do giữa Việt Nam và Liên minh châu Âu đến xuất khẩu nông sản Việt Nam”.2 Tổng quan nghiên cứu 1.1 Các nghiên cứu trong nước Vo Thanh Thu và cộng sự (2018) sử dụng mô hình SMART để xác định sự thay đổi của xuất khẩu hàng may mặc Việt Nam cũng như dự đoán một số sản phẩm bị ảnh hưởng nhất nếu Hiệp định EVFTA có hiệu lực. Bài nghiên cứu phân tích số liệu xuất khẩu của các mã HS 61,62 với năm gốc là 2016. Kết quả cho thấy, hàng may mặc của Việt Nam xuất khẩu sang Liên minh châu Âu sẽ tăng đáng kể 42% so với năm cơ sở (2016) và dự kiến sẽ đạt 4.220 tỷ USD trong 8 năm tới.

Chuyển hướng thương mại chiếm ưu thế so với tạo lập thương mại, hàng may mặc của Việt Nam sẽ thu được nhiều lợi nhuận hơn so với việc không có EVFTA. Tuy nhiên, kết quả này sẽ phụ thuộc vào hiệu quả của việc phân bổ nguồn lực. Do đó, các nhà hoạch định chính sách nên thực hiện một số biện pháp để cải thiện khả năng cạnh tranh của hàng may mặc Việt Nam, để giảm giá sản xuất nhằm mang lại lợi thế cho cả Việt Nam và Châu Âu. Xuất khẩu hàng may mặc của Việt Nam sang EU sẽ tăng 42% so với năm 2016, đạt 4.220 tỷ USD vào năm 2026.

Cụ thể, gần 50% mức tăng là các nhóm HS 6104, 6109, 6110 và 6201, 6202, 6203, 6204. 4 Vu Thanh Huong và cộng sự (2017) dùng mô hình SMART để đánh giá tác động của hiệp định thương mại tự do Việt Nam – EU đến nhập khẩu ô tô từ EU vào Việt Nam bằng mô hình SMART theo hai kịch bản. Kịch bản thứ nhất, Việt Nam bãi bỏ thuế nhập khẩu ô tô từ EU mà không xem xét đến các Hiệp định FTA khác của Việt Nam. Kịch bản thứ hai,Việt Nam sẽ bãi bỏ thuế nhập khẩu ô tô từ EU và ASEAN+3 (các nước ASEAN và Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản).

Kết quả cho thấy rằng Hiệp định EVFTA làm gia tăng đáng kể lượng ô tô nhập khẩu từ EU vào Việt Nam, EU vẫn là nguồn cung cấp ô tô lớn nhất của Việt Nam trong thời gian tới. Tuy nhiên, khi Việt Nam bãi bỏ thuế quan nhập khẩu cho cả các nước ASEAN+3, lượng ô tô nhập khẩu từ EU sẽ giảm xuống đáng kể. Bên cạnh đó, bài nghiên cứu cũng chỉ ra có sự gia tăng không đồng đều giữa các quốc gia, các nhóm ô tô và các sản phẩm ô tô khi hiệp định EVFTA có hiệu lực. Trong cả hai kịch bản, tác động hiệu ứng tạo lập thương mại cao hơn chuyển hướng mậu dịch.

Vì thế, hiệp định EVFTA có thể làm gia tăng phúc lợi xã hội của Việt Nam. Dựa trên kết quả này, bài nghiên cứu đã đưa ra một số hàm ý cho chính phủ và các doanh nghiệp trong nước nhằm chuẩn bị tốt hơn để đón đầu hiệp định EVFTA. Ở kịch bản thứ nhất, nhập khẩu từ EU sẽ tăng 63,67% so với năm cơ sở, tương đương với 94,47 triệu đô. Ở kịch bản thứ hai, nhập khẩu sẽ tăng 42,22%, tương đương với 62,63 triệu đô.

Đó là bởi vì Việt Nam cũng đồng thời xoá bỏ thuế quan cho các nước ASEAN+3 nên giá ô tô từ các nước này so với giá ô tô nhập từ EU sẽ thấp hơn, Việt Nam sẽ chuyển một phần sang nhập khẩu ô tô từ EU. Trong cả hai kịch bản, Đức và Anh có lợi nhiều nhất khi thuế quan thay đổi, chiếm hơn 80% tổng lượng nhập khẩu gia tăng của Việt Nam từ EU, hơn 97% sự gia tăng nhập khẩu là của nhóm HS 8703, chiếm 92,5 triệu đô ở kịch bản 1 và hơn 60 triệu đô ở kịch bản 2. Mã HS 870323 sẽ gia tăng nhập khẩu lớn nhất với hơn 60% tổng lượng gia tăng nhập khẩu ô tô từ EU ở kịch bản 1 và hơn 55% ở kịch bản 2. Việt Nam sẽ chuyển dần sang nhập khẩu từ Nhật Bản và Hàn Quốc đối với các loại ô tô thuộc nhóm HS 870323 khi Việt Nam cắt bỏ thuế quan cho cả EU và ASEAN+3.

Các mã HS 870324 và 870333 lần lượt là nhóm ô tô đứng thứ hai và ba trong sự gia tăng 5 nhập khẩu. Bên cạnh đó, bài nghiên cứu cũng chỉ ra có sự gia tăng không đồng đều giữa các quốc gia, các nhóm ô tô và các sản phẩm ô tô khi hiệp định EVFTA có hiệu lực. Trong cả hai kịch bản, tác động hiệu ứng tạo lập thương mại cao hơn chuyển hướng mậu dịch. Vì thế, hiệp định EVFTA có thể làm gia tăng phúc lợi xã hội của Việt Nam.

Dựa trên kết quả này, bài nghiên cứu đã đưa ra một số hàm ý cho chính phủ và các doanh nghiệp trong nước nhằm chuẩn bị tốt hơn để đón đầu hiệp định EVFTA. Vu Thanh Huong (2016) sử dụng mô hình SMART để đánh giá tác động của Hiệp định thương mại tự do Việt Nam – EU đến việc nhập khẩu dược phẩm từ EU vào Việt Nam khi xoá bỏ thuế quan nhập khẩu theo hai kịch bản. Kịch bản thứ nhất là Việt Nam sẽ chỉ loại bỏ thuế nhập khẩu dược phẩm từ các quốc gia EU theo lộ trình 2018-2028. Quá trình hội nhập khác của Việt Nam trong lĩnh vực dược phẩm với phần còn lại của thế giới không được xem xét.

Kịch bản thứ hai là Việt Nam sẽ loại bỏ thuế nhập khẩu dược phẩm từ các quốc qia EU theo lộ trình 2018-2028, đồng thời, cũng sẽ loại bỏ thuế nhập khẩu cho các quốc gia tham gia TPP từ 2018 đến 2028 và cho các quốc gia ASEAN+3 trước năm 2028.