CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ DỊCH VỤ TÀI TRỢ XUẤT KHẨU HÀNG HOÁ CỦA CÁC NGÂN HÀNG THUƠNG MẠI 1.1 Cơ sở tồn tại, nhu cầu và vai trò của NHTM trong hoạt động TTXK 1.1 Cơ sở tồn tại và phát triển của hoạt động TTXK Tài trợ xuất khẩu là lĩnh vực kinh doanh mang tính truyền thống rõ nét của các NHTM. Sự ra đời, tồn tại, phát triển của các dịch vụ tài trợ xuất khẩu gắn liền với quá trình hình thành và lớn mạnh của nền thương mại quốc tế, trong khuôn khổ hoạt động kinh tế của mỗi quốc gia và trong phạm vi toàn cầu. Chính những tính chất, đặc điểm trong giao thương quốc tế là yếu tố then chốt ấn định những đặc điểm riêng biệt và độc lập tương đối của các dịch vụ TTXK với các dịch vụ ngân hàng khác. Tài trợ xuất khẩu giữ vai trò hết sức quan trọng trong việc thúc đẩy sự phát triển các hoạt động thương mại quốc tế, đặc biệt là trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng như hiện nay.
Trong vài thập niên vừa qua, nền thương mại quốc tế đã phát triển mạnh mẽ, cùng với sự gia tăng các mối quan hệ thương mại đa phương và tính chất tương thuộc của các nền kinh tế quốc gia riêng lẻ. Khuynh hướng này đã và đang thúc đẩy các nhu cầu về dịch vụ tài chính quốc tế trên khắp thế giới. Cùng với khuynh hướng này là quá trình tự do hoá tài chính, dỡ bỏ dần các rào cản thương mại, và xu thế hội nhập trong bối cảnh toàn cầu hoá nền kinh tế thế giới đang lan nhanh. Hoạt động ngoại thương cũng thay đổi dần những khuôn mẫu kinh doanh cho phù hợp với những chuyển biến thực tiễn.
Một trong những đặc điểm quan trọng nhất hiên nay là môi trưòng cạnh tranh hết sức quyết liệt giữa các nhà cung ứng hàng hoá, dịch vụ trên thương trường quốc tế. Hoạt động thương mại quốc tế có nhiều thay đổi về chủ thể tham gia, đối tượng mua bán, phương thức giao dịch, phương thức thanh toán. Ngày nay, mỗi 8 nhà kinh doanh xuất khẩu không chỉ đối đầu với các doanh nghiệp bản xứ mà còn phải cạnh tranh với rất nhiều các doanh nghiệp khác trên toàn cầu. Người mua nước ngoài cũng ngày càng khắt khe hơn về uy tín, chất lượng hàng hoá dịch vụ cung ứng, và bao giờ cũng lựa chọn những nhà cung cấp đưa ra những điều kiện ưu đãi nhất, mà chủ yếu là thời hạn thanh toán.
Bên cạnh đó hoạt động ngoại thương luôn ẩn chứa nguy cơ dẫn đến rủi ro và thất bại, ngoài những khó khăn thông thường như trong kinh doanh nội địa, các doanh nghiệp tham gia XNK hàng hoá còn phải đối đầu với nhiều nguy cơ khác. Những nguy cơ này xuất phát từ những yếu tố đặc thù trong giao thương quốc tế về thời gian thực hiện giao dịch, khoảng cách địa lý, loại tiền thanh toán và biến động của tỷ giá hối đoái, sự khác biệt về luật lệ, tập quán kinh doanh và các qui định, điều tiết giữa các Chính phủ. Dù có nhiều khó khăn, rủi ro như vậy, hoạt động ngoại thương vẫn là lĩnh vực đặc biệt quan trọng, thu hút sự quan tâm từ nhiều phía: Đối với doanh nghiệp, một thì trường tiêu thụ nội địa bão hoà, mang tính cạnh tranh cao, bên cạnh một thị trường quốc tế hết sức rộng lớn và đa dạng, với nhiều cơ hội kinh doanh hấp dẫn, là lý do chủ yếu khiến các doanh nghiệp luôn mong muốn vươn ra thị trường quốc tế. Đối với các chính phủ: Ngoại thương luôn được xem là một mũi nhọn kinh tế then chốt trong chiến lược phát triển kinh tế quốc gia.
Nguồn thu nhập to lớn từ nước ngoài thông qua hoạt động xuất khẩu như vấn đề giải quyết việc làm và thu nhập quốc dân tăng nhanh, tiếp nhận công nghệ hiện đại phục vụ phát triển kinh tế đất nước.là những lợi ích kinh tế xã hội căn bản cho các quốc gia thực hiện đường lối phát triển ngoại thương. Từ đó thấy rằng việc tập trung nguồn lực nhằm khuyến khích phát triển xuất khẩu là chính sách mang tính tất yếu của các quốc gia. Đối với các NHTM: Các dịch vụ tài trợ xuất khẩu đã mang lại nguồn thu nhập về lãi và phí dịch vụ rất hấp dẫn cho các NHTM. Thực tế cho thấy hầu 9 hết các tổ chức tài chính ở khắp các quốc gia đều chú trọng việc cung ứng hệ thống các dịch vụ ngân hàng quốc tế.
Có thể thấy rằng, chính mối quan hệ gắn bó chặt chẽ về lợi ích giữa các ngân hàng và doanh nghiệp kinh doanh XNK là động lực mạnh mẽ thúc đẩy hoạt động tài trợ xuất khẩu ngày càng phát triển. Bên cạnh đó các chính sách và biện pháp khuyến khích xuất khẩu của Nhà nước cũng là nhân tố quyết định mức độ tham gia tài trợ ngoại thương của các ngân hàng. Nhờ vào các chương trình bảo hiểm tín dụng xuất khẩu, các qui định pháp lý ràng buộc trách nhiệm của các NHTM vào mục tiêu phát triển xuất khẩu, Chính phủ các nước đã tạo điều kiện thuận lợi cho các dịch vụ tài trợ xuất khẩu của các ngân hàng ngày càng mở rộng và phong phú hơn.2 Nhu cầu về tài trợ xuất khẩu Nhu cầu về tài trợ của doanh nghiệp kinh doanh XNK rất đa dạng, nhưng tựu chung đều có liên quan đến chi phí kinh doanh, thanh toán thương vụ và uy tín trong giao dịch thương mại. Quá trình giao dịch ngoại thương được hiểu là toàn bộ diễn biến của thương vụ xuất khẩu, từ lúc tím kiếm đối tác, thiết kế sản phẩm xuất khẩu, chào hàng, đặt hàng và ký kết hợp đồng, cho đến khi giao hàng, thanh toán và thực hiện các dịch vụ bảo hành và các dịch vụ khác sau bán hàng.
Tại mỗi công đoạn, nếu như có sự tham gia của các NHTM thì các giao dịch xuất khẩu của các doanh nghiệp sẽ được thực hiện nhánh chóng, an toàn và hiệu quả hơn. Tại công đoạn tìm kiếm thị trường: Các doanh nghiệp xuất khẩu có thể được ngân hàng tư vấn về thị trường và khách hàng thông qua mạng lưới các ngân hàng đại lý của các NHTM tại nước ngoài. Khi đàm phát, ký kết hợp đồng: Với kinh nghiệm của mình trong quá trình thực hiện các giao dịch tài trợ xuất khẩu, các NHTM có thể tư vấn cho các doanh nghiệp về các điều khoản của hợp đồng: Như lựa chọn các phương 10 thức giao hàng, điều kiện cơ sở giao hàng, phương thức và điều kiện thanh toán phù hợp, an toàn. Khi người bán chưa thực sự tin tưởng người mua, thường phải lựa chọn phương thức thanh toán an toàn hơn, khi đó dịch vụ nhờ thu và thanh toán L/C qua ngân hàng sẽ được thực hiện, những bộ chứng từ xuất trình qua ngân hàng sẽ có sự kiểm tra và tư vấn của ngân hàng, khả năng thành công trong thanh toán sẽ cao hơn.
Một thực tế là bất kỳ nhà xuất khẩu nào cũng muốn được thanh toán tiền hàng càng sớm càng tốt, còn nhà nhập khẩu lại muốn trì hoãn thanh toán ít ra là cho tới lúc họ nhận được hàng, hoặc đã tiêu thụ được lô hàng ấy. Bởi mức độ cạnh tranh quyết liệt trên thị trường xuất khẩu, nên nhiều trường hợp nhà xuất khẩu phải chào các điều khoản thanh toán ưu đãi hơn (như bán hàng trả chậm), để tăng sức cạnh tranh của doanh nghiệp. Khi đó với các dịch vụ tài trợ sau khi giao hàng của ngân hàng, nhà xuất khẩu có thể nhận được vốn để tiếp tục thực hiện cho các giao dịch tiếp theo. Như vậy, với sự đồng ý tài trợ (cấp tín dụng) của ngân hàng, các doanh nghiệp sẽ mạnh dạn hơn trong việc chào các điều kiện thanh toán hấp dẫn, tăng khả năng cạnh tranh.
Sau khi hợp đồng được ký kết: Các NHTM bắt đầu hoạt động tài trợ bằng tiền của mình như: Cho các doanh nghiệp xuất khẩu vay vốn để tổ chức sản xuất hàng hoá đảm bảo giao hàng đúng thời gian và chất lượng. Đối với những hợp đồng qui định điều khoản thanh toán theo L/C: Sau khi nhận được L/C của ngân hàng nước ngoài, xác định được tính chân thực và uy tín của ngân hàng phát hành L/C, các NHTM có thể yên tâm và mạnh dạn hơn trong việc cung ứng vốn cho các nhà xuất khẩu: Tỷ lệ tài trợ có thể nâng cao hơn, với các điều kiện tín dụng ưu đãi hơn như có thể không cần yêu cầu tài sản đảm bảo, vì khi đó L/C chính là một điều kiện đảm bảo cho khách hàng, ngân hàng chỉ cần kiểm tra năng lực sản xuất của khách hàng xem liệu doanh nghiệp có thể giao hàng đúng qui định không, và sẽ hỗ trợ khách hàng trong việc lập bộ chứng từ phù hợp để đòi tiền, thì sẽ có sơ sở chắc chắn cho 11 việc bồi hoàn các khoản tín dụng mà ngân hàng đã và sẽ cung ứng cho khách hàng. - Nhà xuất khẩu cũng thường gặp những yêu cầu về uy tín trong kinh doanh khi đặt quan hệ thương mại với các đối tác nước ngoài, chẳng hạn như khả năng hoàn thành thương vụ, khả năng cung ứng hàng hoá đúng tiến độ, đúng chất lượng cam kết theo hợp đồng,.lúc bấy giờ nhà xuất khẩu cần đến các loại bảo lãnh ngân hàng thích hợp như bảo lãnh thực hiện hợp đồng, bảo lãnh hoàn trả tiền ứng trước (trong trường hợp bên mua đồng ý ứng trước cho bên bán một khoản tiền nhất định để đảm bảo nghĩa vụ nhận hàng cũng như tạo điều kiện cho bên bán có thêm vốn thực hiện hợp đồng) .Các bảo lãnh của ngân hàng sẽ giúp cho các doanh nghiệp xuất khẩu nâng cao khả năng cạnh trạnh và khẳng định uy tín kinh doanh của mình trong các thương vụ xuất khẩu. - Sau khi giao hàng: Tuỳ nhu cầu và năng lực tài chính, mối quan hệ với ngân hàng, các doanh nghiệp có thể nhận được những dịch vụ tài trợ sau từ các NHTM: + Các NHTM tiếp tục cung ứng vốn vay ngắn hạn cho doanh nghiệp trên cơ sở cho vay đảm bảo bằng bộ chứng từ giao hàng.
+ Chiết khấu bộ chứng từ giao hàng (theo L/C hoặc nhờ thu), thời gian và tỷ lệ chiết khấu phụ thuộc vào điều khoản thanh toán của bộ chứng từ và mức độ phù hợp của bộ chứng từ cũng như việc đánh giá uy tín của ngân hàng phát hành (trong trường hợp chiết khấu bộ chứng từ theo L/C) + Cung ứng dịch vụ tư vấn và hỗ trợ trong việc lập chứng từ, đảm bảo việc đòi tiền nhánh chóng và an toàn.