HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH: Dịch Vụ Cho Phát Triển Nông Nghiệp Ở Thành Phố Hồ Chí Minh

Nghiên cứu dịch vụ phát triển nông nghiệp tại TP.HCM: Thực trạng, giải pháp thúc đẩy đến năm 2030. Phân tích vai trò, kinh nghiệm và quan điểm phát triển.

• Tác giả: Kiều Anh Vũ
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Minh Quang
• Trường học: Học Viện Chính Trị Quốc Gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kinh Tế Chính Trị
• Đề tài: Dịch Vụ Cho Phát Triển Nông Nghiệp Ở Thành Phố Hồ Chí Minh
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN DỊCH VỤ CHO PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP Ở THÀNH PHỐ
• 1.1. Các công trình nghiên cứu về phát triển nông nghiệp ở thành phố
• 1.2. Các công trình nghiên cứu về dịch vụ cho phát triển nông nghiệp ở thành phố
• 1.3. Khái quát kết quả nghiên cứu của các công trình và những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu của luận án
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ DỊCH VỤ CHO PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP Ở THÀNH PHỐ
• 2.1. Khái niệm, đặc điểm và vai trò của dịch vụ cho phát triển nông nghiệp ở thành phố
• 2.2. Nội dung, tiêu chí đánh giá và các nhân tố ảnh hưởng đến dịch vụ cho phát triển nông nghiệp ở thành phố
• 2.3. Kinh nghiệm quốc tế và trong nước về dịch vụ cho phát triển nông nghiệp thành phố
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG DỊCH VỤ CHO PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
• 3.1. Khái quát tình hình phát triển nông nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 2018 – 2023
• 3.2. Thực trạng dịch vụ cho phát triển nông nghiệp ở Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 2018 - 2023
• 3.3. Đánh giá chung về dịch vụ cho phát triển nông nghiệp ở Thành phố Hồ Chí Minh
• 4. CHƯƠNG 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP THÚC ĐẨY DỊCH VỤ CHO PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
• 4.1. Bối cảnh ảnh hưởng và quan điểm thúc đẩy dịch vụ cho phát triển nông nghiệp ở Thành phố Hồ Chí Minh đến năm 2030
• 4.2. Một số giải pháp thúc đẩy dịch vụ cho phát triển nông nghiệp ở Thành phố Hồ Chí Minh đến năm 2030
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ĐÃ CÔNG BỐ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Dịch Vụ Nông Nghiệp Đô Thị Tiềm Năng Vai Trò 55 ký tự

Nông nghiệp đô thị (NNĐT) ngày càng được các thành phố lớn tại Việt Nam chú trọng phát triển. Với lợi thế sản xuất gần khu dân cư, NNĐT cung cấp thực phẩm tươi sống, hoa, sinh vật cảnh, và một phần lương thực cho cư dân. NNĐT thường gắn liền với kỹ thuật, công nghệ cao, canh tác hữu cơ, mang lại nhiều lợi ích cho đô thị hiện đại. Cùng với sự phát triển của NNĐT là sự xuất hiện của các dịch vụ cho phát triển nông nghiệp (DVPTNN). Kinh nghiệm cho thấy, nếu được chính quyền tạo điều kiện, được cung cấp đầy đủ các dịch vụ từ khởi nghiệp, sản xuất đến chế biến, bảo quản, xây dựng thương hiệu, thì NNĐT sẽ phát triển mạnh, đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển bền vững của đô thị. Do đó, cần nghiên cứu về mặt lý luận để có những phương thức, mô hình thúc đẩy dịch vụ phục vụ cho PTNN ở thành phố.

1.1. Khái niệm và đặc điểm Nông Nghiệp Đô Thị TP.HCM

Nông nghiệp đô thị TP.HCM tận dụng tối đa diện tích đất đai, bao gồm cả sân thượng, ban công, và các khu đất trống để trồng trọt và chăn nuôi. Đặc điểm nổi bật là ứng dụng công nghệ cao, kỹ thuật canh tác tiên tiến như thủy canh, khí canh, và trồng trong nhà kính, nhằm tối ưu hóa năng suất và chất lượng sản phẩm. Các mô hình NNĐT thường hướng đến sản xuất rau sạch, an toàn, đáp ứng nhu cầu tiêu dùng tại chỗ, giảm thiểu chi phí vận chuyển và bảo quản. Bên cạnh đó, NNĐT còn góp phần tạo cảnh quan xanh, cải thiện môi trường sống và nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường cho cộng đồng.

1.2. Vai trò của Dịch Vụ Phát Triển Nông Nghiệp Đô Thị Bền Vững

Các dịch vụ đóng vai trò then chốt trong sự phát triển của NNĐT. Chúng bao gồm: cung cấp giống, vật tư nông nghiệp chất lượng; tư vấn kỹ thuật; chuyển giao công nghệ; hỗ trợ chế biến, bảo quản, và tiêu thụ sản phẩm. Đặc biệt, các dịch vụ hỗ trợ xây dựng thương hiệu, quảng bá sản phẩm, và kết nối thị trường giúp nâng cao giá trị gia tăng cho sản phẩm NNĐT. Phát triển DVPTNN không chỉ nâng cao hiệu quả sản xuất, kinh doanh mà còn góp phần tạo việc làm, tăng thu nhập cho người dân đô thị, đồng thời thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương. Theo [32, tr. ], TP.HCM xác định cần bổ sung nhiều chính sách, xây dựng hệ thống dịch vụ hỗ trợ phát triển kinh tế trong lĩnh vực nông nghiệp đồng bộ, đồng thời xây dựng các chuỗi liên kết và chuỗi cung ứng trong nông nghiệp.

II. Thách Thức Phát Triển Dịch Vụ Nông Nghiệp Đô Thị tại TP

TP.HCM là trung tâm kinh tế lớn với nhu cầu lớn về lương thực, thực phẩm tươi sống, hoa, sinh vật cảnh. Chủ trương phát triển NNĐT hiện đại, thúc đẩy các loại hình dịch vụ cho PTNN gắn với ứng dụng công nghệ cao đã được Đảng bộ và chính quyền Thành phố đặt ra. Mặc dù đã đạt được những thành tựu bước đầu, song PTNN tại TP.HCM vẫn còn nhiều hạn chế. Đặc biệt là các dịch vụ cho PTNN chưa thực sự phát triển mạnh, chưa hỗ trợ tốt nhất cho các chủ thể sản xuất, kinh doanh.

2.1. Hạn chế trong Cung ứng Giống Cây Trồng Vật Nuôi Chất Lượng

Theo luận án tiến sĩ, dịch vụ về giống vật nuôi, cây trồng chất lượng cao phát triển chưa như mong đợi, nhiều loại giống còn phải nhập ngoại. Điều này làm tăng chi phí sản xuất, giảm tính cạnh tranh của sản phẩm NNĐT. Cần có chính sách khuyến khích các doanh nghiệp, viện nghiên cứu đầu tư vào nghiên cứu, chọn tạo, sản xuất giống chất lượng cao, phù hợp với điều kiện canh tác đô thị. Đồng thời, cần xây dựng hệ thống kiểm định, chứng nhận chất lượng giống để đảm bảo quyền lợi của người sản xuất và người tiêu dùng. Khu Nông nghiệp công nghệ cao tại huyện Củ Chi, Trung tâm Công nghệ sinh học tại Quận 12 và Trại Trình diễn và thực nghiệm chăn nuôi bò sữa công nghệ cao tại huyện Bình Chánh, hoạt động bước đầu có hiệu quả, nhưng cần nhân rộng và phát triển hơn nữa.

2.2. Thiếu Hụt Dịch vụ Tư vấn Thiết kế Lắp đặt Kỹ thuật NNĐT

Dịch vụ tư vấn, thiết kế, lắp đặt về kỹ thuật, công nghệ cho sản xuất NNĐT chưa nhiều, giá thành còn cao. Điều này gây khó khăn cho các hộ sản xuất, doanh nghiệp nhỏ trong việc tiếp cận công nghệ tiên tiến. Cần có chính sách hỗ trợ, khuyến khích các đơn vị cung cấp dịch vụ tư vấn, thiết kế, lắp đặt kỹ thuật NNĐT với chi phí hợp lý. Đồng thời, cần tăng cường đào tạo, tập huấn cho người dân về kỹ thuật canh tác NNĐT hiện đại, phù hợp với điều kiện thực tế của từng địa phương.

2.3. Khó Khăn trong Kết nối Sản Xuất Phân Phối và Xây dựng Thương hiệu

Việc hỗ trợ kết nối hình thành chuỗi liên kết sản xuất - phân phối còn gặp nhiều khó khăn, nhiều sản phẩm khó tìm được chỗ đứng trong hệ thống siêu thị, trung tâm thương mại. Nhiều đơn vị sản xuất cũng rất khó khăn trong việc xây dựng và quảng bá thương hiệu, sản phẩm 3 an toàn. Các hợp tác xã (HTX), doanh nghiệp làm dịch vụ cho PTNN đô thị còn hạn chế. Cần có chính sách hỗ trợ các doanh nghiệp xây dựng thương hiệu, quảng bá sản phẩm NNĐT, kết nối với hệ thống phân phối hiện đại. Đồng thời, cần khuyến khích hình thành các HTX, doanh nghiệp làm dịch vụ cho PTNN đô thị, tạo thành chuỗi liên kết chặt chẽ từ sản xuất đến tiêu thụ.

III. Phương Pháp Phát Triển Dịch Vụ Nông Nghiệp Đô Thị 58 ký tự

Để giải quyết các thách thức trên, cần có các phương pháp tiếp cận toàn diện, đồng bộ, bao gồm:

3.1. Xây dựng Chính sách Hỗ trợ Dịch vụ Nông nghiệp Đô thị Thông minh

Cần xây dựng chính sách hỗ trợ các doanh nghiệp, HTX, trang trại đầu tư vào lĩnh vực dịch vụ nông nghiệp đô thị, đặc biệt là các dịch vụ ứng dụng công nghệ cao, công nghệ thông tin. Chính sách hỗ trợ có thể bao gồm: ưu đãi về thuế, đất đai, tín dụng, hỗ trợ đào tạo nguồn nhân lực, xúc tiến thương mại. Cần tạo môi trường kinh doanh thuận lợi, cạnh tranh bình đẳng cho các doanh nghiệp tham gia vào lĩnh vực này. Theo [33, tr. ], cần bổ sung nhiều chính sách, xây dựng hệ thống dịch vụ hỗ trợ phát triển kinh tế trong lĩnh vực nông nghiệp đồng bộ, đồng thời xây dựng các chuỗi liên kết và chuỗi cung ứng trong nông nghiệp.

3.2. Tăng cường Nghiên cứu Ứng dụng Khoa học Công nghệ vào Dịch vụ

Cần đẩy mạnh nghiên cứu, ứng dụng khoa học công nghệ vào các khâu của dịch vụ nông nghiệp, từ sản xuất giống, chăm sóc cây trồng, vật nuôi đến chế biến, bảo quản, vận chuyển. Cần khuyến khích các doanh nghiệp, viện nghiên cứu hợp tác, chuyển giao công nghệ cho người dân. Ứng dụng công nghệ thông tin, IoT, AI vào quản lý, giám sát, điều hành hoạt động sản xuất, kinh doanh nông nghiệp. Theo Davies and Banning Garrett (2018), tích hợp công nghệ thông minh có thể giúp tạo ra các Hệ sinh thái thực phẩm đô thị bền vững (UFEs) cho dân số đô thị đang gia tăng nhanh chóng ở các nước đang phát triển.

3.3. Phát triển Chuỗi Giá trị Nông nghiệp Bền vững và Du lịch

Cần xây dựng chuỗi giá trị nông nghiệp khép kín, từ sản xuất đến tiêu thụ, đảm bảo chất lượng, an toàn thực phẩm. Cần kết nối chặt chẽ giữa người sản xuất, doanh nghiệp chế biến, phân phối, và người tiêu dùng. Phát triển các kênh phân phối đa dạng, phù hợp với đặc điểm của sản phẩm NNĐT. Khuyến khích phát triển du lịch nông nghiệp, kết hợp giữa sản xuất nông nghiệp với trải nghiệm, khám phá văn hóa, ẩm thực địa phương. Chưa gắn kết mạnh mẽ các hoạt động du lịch với thúc đẩy đẩy sản xuất và quảng bá, tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Kinh Tế Chính Trị về Nông Nghiệp Đô Thị 57 ký tự

Luận án tiến sĩ ngành Kinh tế chính trị đã nghiên cứu sâu về các yếu tố kinh tế, chính trị ảnh hưởng đến sự phát triển của dịch vụ nông nghiệp đô thị tại TP.HCM. Nghiên cứu đã chỉ ra các rào cản về chính sách, nguồn lực, và thị trường, đồng thời đề xuất các giải pháp cụ thể để khắc phục. Các giải pháp được đề xuất thực hiện đến năm 2030.

4.1. Phân tích Chính sách Hỗ trợ Phát triển Kinh tế Nông nghiệp

Luận án đã phân tích các chính sách hiện hành của Nhà nước và TP.HCM về hỗ trợ phát triển kinh tế nông nghiệp, đặc biệt là các chính sách liên quan đến nông nghiệp đô thị. Phân tích tập trung vào hiệu quả của các chính sách, những điểm còn hạn chế và các đề xuất sửa đổi, bổ sung để phù hợp với thực tiễn phát triển. Cần xây dựng chính sách hỗ trợ các doanh nghiệp, HTX, trang trại đầu tư vào lĩnh vực dịch vụ nông nghiệp đô thị, đặc biệt là các dịch vụ ứng dụng công nghệ cao, công nghệ thông tin.

4.2. Đánh giá Tác động Kinh tế và Xã hội của Nông nghiệp Đô thị

Nghiên cứu đánh giá tác động của nông nghiệp đô thị đến kinh tế, xã hội, và môi trường của TP.HCM. Tác động kinh tế bao gồm tăng trưởng GDP, tạo việc làm, tăng thu nhập cho người dân. Tác động xã hội bao gồm cải thiện an ninh lương thực, nâng cao chất lượng cuộc sống, và tăng cường gắn kết cộng đồng. Tác động môi trường bao gồm giảm ô nhiễm, cải thiện không khí, và tăng cường đa dạng sinh học. Nông nghiệp đô thị cũng góp phần giảm bất bình đẳng giới, vì theo các tác giả 65% nông dân thành thị là phụ nữ; mang lại lợi ích về mặt sinh thái bằng cách giảm thiểu chất thải thành phố, cải thiện đa dạng sinh học đô thị và chất lượng không khí, giảm thiểu tác động môi trường do giảm việc vận chuyển và lưu trữ thực phẩm.

V. Ứng dụng Dịch vụ Nông nghiệp Đô thị Mô hình Hiệu quả 54 ký tự

Luận án trình bày các mô hình ứng dụng thành công dịch vụ nông nghiệp đô thị tại TP.HCM, từ đó rút ra các bài học kinh nghiệm và đề xuất các giải pháp nhân rộng. Việc triển khai các mô hình hiệu quả góp phần thúc đẩy sự phát triển bền vững của nông nghiệp đô thị. Các giải pháp được đề xuất thực hiện đến năm 2030.

5.1. Mô hình Chuỗi Cung Ứng Rau Sạch từ Nông Trại đến Bàn Ăn

Phân tích chi tiết về chuỗi cung ứng rau sạch từ các nông trại đô thị đến các siêu thị, cửa hàng tiện lợi, và nhà hàng tại TP.HCM. Mô hình này tập trung vào việc đảm bảo chất lượng, an toàn thực phẩm, và giá cả hợp lý cho người tiêu dùng. Để thuận lợi trong việc mô tả các loại hình dịch vụ cho PTNN ở thành phố khi phân tích, đánh giá, luận án phân chia các dịch vụ kể trên vào hai nhóm, đó là dịch vụ đầu vào và đầu ra.

5.2. Mô hình Du Lịch Nông Nghiệp Kết Hợp Giáo Dục và Trải Nghiệm

Mô tả các khu du lịch nông nghiệp tại TP.HCM, nơi du khách có thể tham gia vào các hoạt động trồng trọt, chăn nuôi, và chế biến nông sản. Mô hình này không chỉ mang lại lợi nhuận cho người nông dân mà còn giúp nâng cao nhận thức của cộng đồng về nông nghiệp đô thị và bảo vệ môi trường. Chưa gắn kết mạnh mẽ các hoạt động du lịch với thúc đẩy đẩy sản xuất và quảng bá, tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp.

VI. Tương Lai Dịch Vụ Nông Nghiệp Đô Thị tại TP

Luận án dự báo về xu hướng phát triển của dịch vụ nông nghiệp đô thị tại TP.HCM trong tương lai, đồng thời đề xuất các chiến lược để nắm bắt cơ hội và vượt qua thách thức. Các giải pháp được đề xuất thực hiện đến năm 2030.

6.1. Xu Hướng Ứng Dụng Công Nghệ Số và Thương Mại Điện Tử

Phân tích về vai trò của công nghệ số và thương mại điện tử trong việc phát triển dịch vụ nông nghiệp đô thị tại TP.HCM. Các ứng dụng này giúp kết nối người sản xuất với người tiêu dùng, giảm chi phí trung gian, và nâng cao hiệu quả hoạt động. Do đó, tích hợp công nghệ thông minh có thể giúp tạo ra các Hệ sinh thái thực phẩm đô thị bền vững (UFEs) cho dân số đô thị đang gia tăng nhanh chóng ở các nước đang phát triển.

6.2. Chiến Lược Phát Triển Nguồn Nhân Lực Chất Lượng cao

Đề xuất các chiến lược để phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cho dịch vụ nông nghiệp đô thị tại TP.HCM, bao gồm đào tạo, bồi dưỡng kiến thức, kỹ năng cho người lao động, và thu hút các chuyên gia giỏi về lĩnh vực này. Cần tạo môi trường kinh doanh thuận lợi, cạnh tranh bình đẳng cho các doanh nghiệp tham gia vào lĩnh vực này. Theo [33, tr. ], cần bổ sung nhiều chính sách, xây dựng hệ thống dịch vụ hỗ trợ phát triển kinh tế trong lĩnh vực nông nghiệp đồng bộ, đồng thời xây dựng các chuỗi liên kết và chuỗi cung ứng trong nông nghiệp.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Quá trình đô thị hóa gia tăng nhanh chóng tại các siêu đô thị đặt ra thách thức gay gắt về an ninh lương thực, suy giảm diện tích đất canh tác và ô nhiễm môi trường sinh thái. Tại Việt Nam, Thành phố Hồ Chí Minh (TPHCM) đóng vai trò là trung tâm kinh tế năng động bậc nhất với quy mô dân số trên 10 triệu người, kéo theo nhu cầu khổng lồ về thực phẩm tươi sống an toàn, sinh vật cảnh và không gian cảnh quan đô thị. Đại hội đại biểu Đảng bộ TPHCM lần thứ X (nhiệm kỳ 2015–2020) đã khẳng định định hướng chiến lược: "Phát triển nông nghiệp đô thị hiện đại, hiệu quả, bền vững theo hướng nông nghiệp công nghệ cao, công nghệ sinh học", đồng thời quy hoạch thành phố trở thành trung tâm sản xuất giống cây trồng, vật nuôi chất lượng cao của khu vực phía Nam. Mặc dù ngành nông nghiệp thành phố đã đạt được bước chuyển dịch tích cực với giá trị sản xuất bình quân đạt 583 triệu đồng/ha/năm vào năm 2020 và tốc độ tăng trưởng giá trị gia tăng (GTGT) bình quân giai đoạn 2016–2020 đạt 4,72%/năm, sự phát triển này vẫn chưa tương xứng với tiềm năng do các rào cản mang tính hệ thống trong mạng lưới dịch vụ hỗ trợ.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi nằm ở sự thiếu vắng một khung phân tích lý luận kinh tế chính trị toàn diện về "dịch vụ cho phát triển nông nghiệp ở thành phố" – một phân ngành dịch vụ đặc thù gắn liền với các khâu của quá trình tái sản xuất xã hội trong không gian đô thị. Phần lớn các công trình trước đây chỉ tiếp cận dịch vụ nông nghiệp đơn lẻ hoặc thuần túy dưới góc độ kỹ thuật canh tác, chưa làm rõ bản chất kinh tế và cơ chế tương tác giữa Nhà nước, doanh nghiệp cung ứng và chủ thể sản xuất.

Luận án xác lập 3 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và hệ giả thuyết định hướng (Hypotheses - H):

• RQ1: Khung lý luận kinh tế chính trị nào giải thích đầy đủ cấu trúc, đặc điểm và vai trò của dịch vụ cho phát triển nông nghiệp (PTNN) trong không gian đô thị hiện đại?
  • H1: Dịch vụ nông nghiệp đô thị không chỉ là hoạt động hỗ trợ kỹ thuật mà là một phân đoạn tất yếu của quá trình lưu thông và tái sản xuất mở rộng, quyết định tốc độ chu chuyển tư bản và sự gia tăng giá trị thặng dư của nông sản đô thị.
• RQ2: Thực trạng cung ứng dịch vụ đầu vào và đầu ra cho PTNN tại TPHCM giai đoạn 2018–2023 bộc lộ những điểm nghẽn và nguyên nhân căn bản nào?
  • H2: Có sự bất đối xứng và đứt gãy thể chế giữa năng lực nghiên cứu công nghệ cao (khu vực công) với khả năng tiếp cận thực tế của các nông hộ, hợp tác xã (HTX) và doanh nghiệp nhỏ ngoại thành.
• RQ3: Những quan điểm và giải pháp đột phá nào cần được thực thi để hoàn thiện hệ thống dịch vụ cho PTNN tại TPHCM đến năm 2030?
  • H3: Sự kết hợp giữa tái cấu trúc dịch vụ công (chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm) và thúc đẩy thị trường hóa dịch vụ tư nhân/HTX sẽ tối ưu hóa hiệu quả chuỗi giá trị nông nghiệp công nghệ cao.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào không gian địa bàn TPHCM (với các địa bàn trọng điểm như Củ Chi, Bình Chánh, Hóc Môn, Cần Giờ, Quận 12) trong khung thời gian 2018–2023, tầm nhìn định hướng chính sách đến năm 2030. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp luận cứ khoa học giúp giải quyết bài toán phát triển nông nghiệp giá trị cao trên quỹ đất đô thị ngày càng thu hẹp.

---

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về nông nghiệp đô thị và dịch vụ nông nghiệp phản ánh nhiều dòng học thuyết đa dạng:

Dòng nghiên cứu quốc tế về hệ sinh thái thực phẩm đô thị và công nghệ: Davies & Garrett (2018) đã đề xuất mô hình "Hệ sinh thái thực phẩm đô thị bền vững" (Urban Food Ecosystems - UFEs) thông qua mối liên kết Thực phẩm - Nước - Năng lượng - Dinh dưỡng, nhận diện 12 nền tảng công nghệ đột phá như nông nghiệp chính xác (IoT, AI), nông nghiệp môi trường kiểm soát (CEA), công nghệ sinh học và nền tảng kinh tế chia sẻ (uberized services). O'Sullivan et al. (2019) chứng minh nông nghiệp đô thị toàn cầu với hơn 800 triệu người tham gia đóng góp trên 15% sản lượng lương thực thế giới, đồng thời nhấn mạnh vai trò giảm thiểu dấu chân carbon thông qua chuỗi cung ứng ngắn.

Dòng nghiên cứu về chất lượng dịch vụ nông nghiệp và dịch vụ hệ sinh thái: Ghany & Salam (2012) áp dụng thang đo SERVPERF có trọng số khảo sát 119 nông dân tại 17 trung tâm khuyến nông ở Assiut (Ai Cập), chỉ ra khoảng cách lớn giữa kỳ vọng và mức độ thỏa mãn của nông dân đối với tính hữu hình, độ tin cậy và sự thấu hiểu của dịch vụ công. Mamun, Gao & Alam (2018) phân tích 318 phiếu khảo sát từ 9 tổ chức tại Bangladesh, khẳng định sự can thiệp chính trị và yếu kém về ứng dụng CNTT làm suy giảm chất lượng dịch vụ khuyến nông cả khu vực công lẫn tư. Về phương diện sinh thái, Bommarco (2013) cùng Philpott & Jha (2015) khẳng định nông nghiệp đô thị cung cấp "dịch vụ hệ sinh thái phi thị trường" (điều hòa vi khí hậu, thụ phấn, kiểm soát dịch hại, trữ carbon), đòi hỏi các phương pháp định giá hưởng thụ hoặc chi phí cơ hội để xây dựng chính sách công.

Dòng nghiên cứu thực nghiệm tại Việt Nam: Mai Văn Nam & Hoàng Phương Đài (2012) khảo sát 112 doanh nghiệp dịch vụ và 50 doanh nghiệp nông nghiệp tại Cần Thơ, định vị 4 rào cản: chi phí cao, chất lượng thấp, chủng loại dịch vụ hạn chế và quy mô vốn nhỏ. Nguyễn Văn Lân (2015) phân tích thực trạng DVNN ngoại thành Hà Nội, vạch rõ hạn chế của các HTX chậm đổi mới và đội ngũ quản lý yếu chuyên môn. Hoàng Vũ Quang & Vũ Trọng Bình (2017) phát triển bộ chỉ số 8 tiêu chí đánh giá dịch vụ công nông nghiệp (độ bao phủ, tính sẵn có, cơ sở vật chất, tính minh bạch, giải trình...), trong khi Trần Thị Thanh Xuân (2021) nghiên cứu dịch vụ cho nông nghiệp xanh tại Bắc Ninh.

Tranh luận học thuật cốt lõi tồn tại giữa hai luồng quan điểm:

1. Trường phái Trọng nông cổ điển vs. Kinh tế chính trị hiện đại: Phái trọng nông cho rằng chỉ có sản xuất nông nghiệp thuần túy mới tạo ra của cải, thương mại và dịch vụ là khu vực không sinh lợi. Ngược lại, Kinh tế chính trị Mác-xít khẳng định dịch vụ vô hình dù không trực tiếp sinh ra giá trị vật chất nhưng đóng vai trò quyết định trong việc rút ngắn thời gian lưu thông, tiết kiệm tư bản xã hội và hiện thực hóa giá trị thặng dư.
2. Mô hình can thiệp công quyền vs. Tự do hóa thị trường: Luồng quan điểm thứ nhất cho rằng dịch vụ nông nghiệp mang tính hàng hóa công cộng thuần túy nên Nhà nước phải bao cấp toàn diện; luồng quan điểm thứ hai ủng hộ tư nhân hóa hoàn toàn. Luận án định vị giải pháp trung gian: Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, xây dựng hạ tầng kỹ thuật và dịch vụ công cốt lõi, đồng thời mở rộng cơ chế xã hội hóa cho các doanh nghiệp và HTX.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế điển hình:

• Thượng Hải (Trung Quốc): Ding et al. (2018) và Shao et al. (2022) chứng minh mô hình nông trại thẳng đứng (vertical farming) tại Thượng Hải giúp tăng tỷ lệ tự cung ứng rau xanh đô thị lên 20,68% với tỷ suất sinh lời đạt 30%, nhờ vào mạng lưới dịch vụ số hóa kết nối trực tiếp nhà sản xuất với cộng đồng tiêu dùng.
• Bangkok (Thái Lan): Kazuaki Tsuchiya et al. (2015) và Kantamaturapoj & Marshall (2020) nhấn mạnh việc tối ưu hóa mạng lưới chợ truyền thống kết hợp chuỗi siêu thị nhằm thúc đẩy tiêu thụ nông sản hữu cơ có chứng nhận, tạo cơ chế liên kết địa lý chặt chẽ giữa vùng ven đô và vùng lõi trung tâm.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Dưới lăng kính Kinh tế chính trị, luận án mở rộng học thuyết tái sản xuất của Karl Marx bằng cách làm sáng tỏ bản chất của "hàng hóa dịch vụ vô hình" trong nông nghiệp đô thị. Dịch vụ cho PTNN được xác định là tổng thể các hoạt động phục vụ sản xuất và lưu thông, phản ánh quan hệ kinh tế biện chứng giữa 3 chủ thể: Nhà nước (quản lý, điều tiết) – Đơn vị cung ứng (doanh nghiệp, HTX, viện nghiên cứu) – Chủ thể sử dụng (nông hộ, trang trại, doanh nghiệp nông nghiệp).

Mô hình lý thuyết thiết lập 3 mệnh đề khoa học (Propositions):

• Mệnh đề P1 (Dịch vụ đầu vào): Mức độ hoàn thiện của các dịch vụ công nghệ giống, khuyến nông số và ươm tạo doanh nghiệp tỷ lệ thuận với năng suất lao động và hàm lượng công nghệ cao trong cấu trúc giá trị nông sản đô thị.
• Mệnh đề P2 (Dịch vụ đầu ra): Hiệu quả của các dịch vụ bảo quản sau thu hoạch, bảo hộ sở hữu trí tuệ, xúc tiến thương mại và truy xuất nguồn gốc quyết định mức độ hiện thực hóa giá trị gia tăng và khả năng thâm nhập hệ thống bán lẻ hiện đại.
• Mệnh đề P3 (Cân bằng động): Sự tích hợp đa chức năng giữa dịch vụ kinh tế và dịch vụ sinh thái - du lịch nông nghiệp là điều kiện tiên quyết để duy trì tính bền vững về mặt xã hội và môi trường của đô thị.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp 3 trụ cột lý thuyết: Lý luận tái sản xuất và lưu thông Mác-xít, Lý thuyết đo lường chất lượng dịch vụ (SERVPERF cải tiến) và Khung hệ sinh thái thực phẩm đô thị (UFEs). Cấu trúc phân tích chia tách thành hai trục dịch vụ then chốt:

                               DỊCH VỤ NÔNG NGHIỆP ĐÔ THỊ

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập rõ: Áp dụng trong bối cảnh các đô thị đặc biệt có tốc độ chuyển đổi mục đích sử dụng đất nông nghiệp nhanh, chi phí cơ hội của đất đai và lao động cao, đòi hỏi nền nông nghiệp phải định hướng tuyệt đối vào công nghệ cao, thâm canh sinh thái và giá trị gia tăng cực đại trên một đơn vị diện tích.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận hành trên lập trường nhận thức luận Duy vật biện chứng và Duy vật lịch sử (Dialectical and Historical Materialism), kết hợp phương pháp luận Hiện thực phê phán (Critical Realism). Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp (Mixed-Methods Design) kết hợp chặt chẽ giữa phân tích định tính từ các văn kiện pháp quy và khảo sát định lượng quy mô lớn.

Thiết kế đa cấp độ (Multi-level Design) bao quát:

• Cấp độ vĩ mô: Phân tích thể chế, chính sách của UBND TPHCM, Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn (NN&PTNT), Ban Quản lý Khu Nông nghiệp Công nghệ cao TPHCM.
• Cấp độ trung gian: Các tổ chức cung ứng dịch vụ gồm viện nghiên cứu, trung tâm công nghệ sinh học, HTX dịch vụ nông nghiệp, doanh nghiệp chế biến và logistics.
• Cấp độ vi mô: Nông hộ chuyên canh, gia trại, trang trại và doanh nghiệp nông nghiệp trực tiếp thụ hưởng dịch vụ.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên (Stratified Random Sampling) được triển khai trên 5 huyện ngoại thành trọng điểm nông nghiệp (Củ Chi, Bình Chánh, Hóc Môn, Củ Chi, Cần Giờ) và các quận có cơ sở công nghệ cao (Quận 12, Thủ Đức).

Bộ công cụ thu thập dữ liệu sơ cấp là phiếu khảo sát cấu trúc chuẩn hóa, đo lường theo thang đo Likert 5 mức độ (từ 1 = Hoàn toàn không đồng ý/Rất không hài lòng đến 5 = Hoàn toàn đồng ý/Rất hài lòng), tích hợp các nhóm chỉ báo SERVPERF điều chỉnh. Quy trình tam giác hóa (Triangulation) được áp dụng đa phương diện: tam giác hóa nguồn dữ liệu (khảo sát thực địa đối chiếu với Niên giám Thống kê TPHCM), tam giác hóa phương pháp (định lượng SPSS kết hợp phân tích thứ cấp) và tam giác hóa lý thuyết (Kinh tế chính trị kết hợp Kinh tế phát triển). Thang đo đạt độ tin cậy nội tại cao với hệ số Cronbach's Alpha ở các nhóm nhân tố đều vượt ngưỡng chuẩn $\alpha > 0.75$.

Data và phân tích

Dữ liệu thứ cấp được tổng hợp chính thức từ Cục Thống kê TPHCM, Sở NN&PTNT giai đoạn 2018–2023. Dữ liệu sơ cấp được xử lý bằng phần mềm thống kê chuyên dụng SPSS (Statistical Package for the Social Sciences). Phân tích thống kê bao gồm: thống kê mô tả (tần số, giá trị trung bình $\bar{X}$, độ lệch chuẩn $SD$), phân tích khoảng cách chất lượng dịch vụ, đánh giá mức độ khó khăn trong tiếp cận và xếp hạng mức độ thỏa mãn/hiệu quả của từng nhóm dịch vụ đầu vào - đầu ra.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả phân tích định tính và định lượng trong luận án xác lập 4 phát hiện mang tính đột phá về thực trạng dịch vụ cho PTNN tại TPHCM:

   THỰC TRẠNG NĂNG SUẤT                         ĐIỂM NGHẼN DỊCH VỤ

1. Nghịch lý giữa tăng trưởng năng suất và mức độ tự chủ dịch vụ đầu vào: Dù giá trị sản xuất bình quân đạt 583 triệu đồng/ha/năm (năm 2020), hệ thống dịch vụ giống vật nuôi, cây trồng chất lượng cao của TPHCM vẫn chưa đáp ứng đủ nhu cầu thực địa. Phần lớn các giống cây trồng năng suất cao, hạt giống F1 và công nghệ nhà màng tự động hóa vẫn phải nhập khẩu với chi phí đắt đỏ.
2. Đứt gãy liên kết chuỗi giá trị và rào cản dịch vụ đầu ra: Khảo sát cho thấy mức độ khó khăn cao nhất của các nông hộ và HTX nằm ở khâu kết nối tiêu thụ nông sản an toàn vào hệ thống siêu thị và trung tâm thương mại. Dịch vụ hỗ trợ xây dựng thương hiệu, đăng ký mã số vùng trồng và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ còn phân tán; chi phí kiểm định tiêu chuẩn VietGAP/VietGAHP định kỳ vẫn là gánh nặng tài chính đối với các cơ sở quy mô nhỏ.
3. Hiệu quả khu vực ươm tạo công nghệ cao chưa lan tỏa đồng đều: Khu Nông nghiệp công nghệ cao tại huyện Củ Chi và Trung tâm Công nghệ sinh học tại Quận 12 đã đạt được những thành tựu khoa học quan trọng, song khả năng chuyển giao và thương mại hóa kết quả nghiên cứu tới các hộ nông dân ngoại thành còn gặp độ trễ lớn do thiếu vắng các tổ chức môi giới dịch vụ trung gian chuyên nghiệp.
4. Du lịch nông nghiệp sinh thái phát triển tự phát, thiếu cơ chế định giá sinh thái: Các mô hình sinh vật cảnh, cá kiểng xuất khẩu và du lịch nông nghiệp ven đô tại Cần Giờ, Củ Chi mang lại giá trị gia tăng lớn nhưng chưa được quy hoạch tích hợp vào chuỗi dịch vụ đô thị hoàn chỉnh; tiềm năng thương mại hóa dịch vụ hệ sinh thái (như tín chỉ carbon tại Khu Dự trữ sinh quyển Rừng ngập mặn Cần Giờ) chưa được hiện thực hóa thành cơ chế tạo nguồn thu.

Implications đa chiều

• Hàm ý lý thuyết: Bổ sung vào hệ thống phạm trù Kinh tế chính trị cấu trúc hai nhóm dịch vụ nông nghiệp đô thị (đầu vào - đầu ra), khẳng định vai trò của dịch vụ như một mắt xích tối ưu hóa chu chuyển tư bản trong nông nghiệp hiện đại.
• Hàm ý phương pháp luận: Cung cấp khung đánh giá tích hợp giữa chỉ tiêu kinh tế kỹ thuật và đo lường sự hài lòng của người dùng dịch vụ nông nghiệp, có khả năng chuyển giao ứng dụng cho các đô thị trực thuộc trung ương khác.
• Hàm ý chính sách và thực tiễn:
  • Đổi mới phương thức quản lý dịch vụ công: Chuyển dịch căn bản từ cơ chế "tiền kiểm" sang "hậu kiểm", cắt giảm thủ tục hành chính trong cấp chứng nhận an toàn vệ sinh thực phẩm và bảo hộ giống.
  • Hoàn thiện chuỗi liên kết giá trị: Xây dựng sàn giao dịch công nghệ và nông sản điện tử, kết nối trực tiếp cơ sở sản xuất đạt chuẩn VietGAP với các chuỗi bán lẻ hiện đại.
  • Đa dạng hóa nguồn vốn và hỗ trợ tài chính: Mở rộng các gói tín dụng ưu đãi lãi suất nhằm khuyến khích doanh nghiệp tư nhân đầu tư vào hạ tầng logistics lạnh và chế biến sâu sau thu hoạch.

---

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận 3 giới hạn nghiên cứu chính:

1. Giới hạn thời gian và biến cố ngoại cảnh: Giai đoạn nghiên cứu 2018–2023 bao gồm thời kỳ bùng phát đại dịch COVID-19, gây ra những biến động bất thường đến chuỗi cung ứng dịch vụ logistics và sức mua của thị trường nông sản đô thị.
2. Giới hạn không gian phân tích: Luận án tập trung chủ yếu trên địa bàn hành chính TPHCM, chưa đi sâu phân tích toàn diện mối liên kết vùng trong cung ứng dịch vụ nông nghiệp giữa TPHCM với các tỉnh thuộc Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam (Đồng Nai, Bình Dương, Long An, Tây Ninh).
3. Định lượng dịch vụ hệ sinh thái: Việc lượng hóa giá trị kinh tế của các dịch vụ hệ sinh thái phi thị trường (như hấp thụ carbon, lọc nước sinh học) tại Cần Giờ mới dừng lại ở mức độ định tính và tổng kết y văn, chưa xây dựng mô hình định giá ngẫu nhiên (Contingent Valuation Method - CVM) chuyên biệt.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) mở ra 4 hướng tiếp cận:

• Xây dựng mô hình phương trình cấu trúc (SEM) để kiểm định định lượng tác động của từng chiều kích chất lượng dịch vụ đến hiệu quả tài chính của nông hộ đô thị.
• Nghiên cứu cơ chế tài chính chi trả dịch vụ môi trường rừng (PFES) và thị trường tín chỉ carbon cho nông - lâm nghiệp TPHCM.
• Nghiên cứu ứng dụng công nghệ chuỗi khối (Blockchain) và Trí tuệ nhân tạo (AI) trong tự động hóa dịch vụ truy xuất nguồn gốc nông sản đô thị.
• Đánh giá mô hình liên kết vùng Đông Nam Bộ trong việc chia sẻ hạ tầng logistics và dịch vụ chuyển giao công nghệ sinh học nông nghiệp.

---

Tác động và ảnh hưởng

Nghiên cứu mang lại tác động sâu rộng trên nhiều bình diện:

                            HỆ THỐNG TÁC ĐỘNG ĐA CHIỀU

• Ảnh hưởng học thuật: Thiết lập tài liệu tham khảo nền tảng cho các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Kinh tế chính trị, Kinh tế nông nghiệp và Quản trị đô thị; mở ra hướng nghiên cứu mới về kinh tế dịch vụ trong nông nghiệp đô thị.
• Ảnh hưởng công nghiệp và chuỗi giá trị: Định hướng cho các HTX, doanh nghiệp dịch vụ đổi mới mô hình kinh doanh, ứng dụng công nghệ thông tin trong cung ứng giống, vật tư và logistics sau thu hoạch.
• Ảnh hưởng chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho UBND TPHCM, Sở NN&PTNT trong việc rà soát, điều chỉnh chính sách khuyến khích chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp đô thị và xây dựng quy hoạch nông nghiệp công nghệ cao giai đoạn 2025–2030.
• Lợi ích xã hội và môi trường: Góp phần nâng cao thu nhập cho lao động nông nghiệp ngoại thành, đảm bảo nguồn cung thực phẩm an toàn cho cư dân đô thị, bảo vệ mảng xanh và thúc đẩy phát triển bền vững.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận khung phân tích lý luận có tính hệ thống hóa cao, bộ dữ liệu thực chứng tin cậy và các khoảng trống nghiên cứu gợi mở để tiếp tục phát triển đề tài.
• Cơ quan quản lý và Hoạch định chính sách (UBND TPHCM, Sở NN&PTNT, Sở Khoa học & Công nghệ): Sở hữu hệ thống giải pháp và khuyến nghị chính sách có căn cứ khoa học rõ ràng, giúp hoàn thiện thể chế quản lý dịch vụ công và cơ chế thu hút đầu tư tư nhân.
• Doanh nghiệp nông nghiệp và Hợp tác xã: Nhận diện rõ các điểm nghẽn trong chuỗi giá trị để tối ưu hóa quy trình sử dụng dịch vụ đầu vào và nâng cao năng lực cạnh tranh trong dịch vụ đầu ra.
• Cộng đồng nông dân đô thị: Hưởng lợi gián tiếp từ việc nâng cao chất lượng các dịch vụ khuyến nông, hỗ trợ giống, tiếp cận vốn vay và mở rộng kênh tiêu thụ sản phẩm ổn định.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?
Luận án đã mở rộng học thuyết tái sản xuất của Kinh tế chính trị Mác - Lênin vào không gian kinh tế đô thị hiện đại, xây dựng thành công khung lý luận chuẩn tắc phân định hệ thống dịch vụ nông nghiệp đô thị thành hai trục biện chứng: dịch vụ đầu vào (phục vụ sản xuất, gia tăng hàm lượng KHCN) và dịch vụ đầu ra (phục vụ lưu thông, hiện thực hóa giá trị gia tăng).

2. Đổi mới phương pháp luận thể hiện như thế nào so với các nghiên cứu trước đây?
Khác với các nghiên cứu thuần túy định tính hoặc chỉ sử dụng thống kê mô tả đơn giản, luận án đã kết hợp phương pháp luận trừu tượng hóa khoa học kinh điển của Kinh tế chính trị với thiết kế nghiên cứu hỗn hợp (Mixed-Methods), vận dụng thang đo SERVPERF cải tiến và xử lý dữ liệu sơ cấp đa chủ thể bằng phần mềm SPSS để kiểm định mức độ tiếp cận và chất lượng dịch vụ thực tế.

3. Phát hiện thực nghiệm nào bất ngờ nhất từ dữ liệu nghiên cứu?
Phát hiện bất ngờ nhất là sự tồn tại của "khoảng cách chuyển giao" (transfer gap): Mặc dù TPHCM sở hữu các trung tâm công nghệ sinh học và khu nông nghiệp công nghệ cao hàng đầu cả nước, tỷ lệ hộ nông dân và HTX ngoại thành tiếp cận được dịch vụ tư vấn kỹ thuật chuyên sâu và nguồn giống bản quyền gốc tại chỗ vẫn ở mức khiêm tốn, buộc họ phải tìm kiếm nguồn cung ứng trôi nổi hoặc nhập khẩu với giá thành cao.

4. Luận án có cung cấp giao thức nhân bản (Replication Protocol) không?
Có. Khung phân tích, bảng hỏi khảo sát chuẩn hóa và quy trình phân tầng mẫu theo chuỗi dịch vụ đầu vào - đầu ra hoàn toàn có thể nhân bản để đánh giá dịch vụ nông nghiệp đô thị tại các thành phố lớn khác như Hà Nội, Đà Nẵng, Hải Phòng và Cần Thơ.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm được phác thảo như thế nào?
Chương trình nghiên cứu dài hạn tập trung vào 3 trục chính: Số hóa toàn diện chuỗi cung ứng dịch vụ nông nghiệp đô thị (Smart AgTech Services); Cơ chế giao dịch tài chính cho dịch vụ hệ sinh thái và tín chỉ carbon đô thị; Tích hợp mô hình kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp thâm canh công nghệ cao.

---

Kết luận

Luận án "Dịch vụ cho phát triển nông nghiệp ở Thành phố Hồ Chí Minh" của NCS. Kiều Anh Vũ (2025) đã giải quyết trọn vẹn mục tiêu nghiên cứu thông qua các kết luận cốt lõi:

1. Xác lập hoàn chỉnh khung lý luận kinh tế chính trị chuyên biệt về dịch vụ cho PTNN trong không gian đô thị hiện đại.
2. Hệ thống hóa và phân định rõ ràng vai trò của hai nhóm dịch vụ: dịch vụ đầu vào (khuyến nông, giống, KHCN, ươm tạo doanh nghiệp) và dịch vụ đầu ra (chế biến bảo quản, thương hiệu, phân phối, du lịch nông nghiệp).
3. Đánh giá khách quan, toàn diện thực trạng dịch vụ nông nghiệp tại TPHCM giai đoạn 2018–2023, chỉ rõ sự mất cân đối giữa tiềm lực nghiên cứu và khả năng hấp thụ công nghệ tại cơ sở.
4. Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ đến năm 2030, trọng tâm là chuyển đổi phương thức quản lý dịch vụ công từ tiền kiểm sang hậu kiểm, thúc đẩy xã hội hóa và xây dựng chuỗi giá trị nông nghiệp công nghệ cao khép kín.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu liên ngành mới về số hóa dịch vụ nông nghiệp và định giá kinh tế dịch vụ hệ sinh thái trong bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN DỊCH VỤ CHO PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP Ở THÀNH PHỐ * 1. CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP Ở THÀNH PHỐ 1. Các công trình nghiên cứu ngoài nước về phát triển nông nghiệp ở thành phố Leonie J. Pearson, Linda Pearson and Craig J.

Nghiên cứu của các tác giả đã đánh giá nông nghiệp đô thị bền vững ở cả tiêu chí về kinh tế, xã hội và môi trường. Với ba yếu tố của nông nghiệp đô thị: nông nghiệp đô thị biệt lập; giao diện của nó với mọi người và môi trường mà nó nằm trong đó; và đóng góp của nó vào việc thiết kế xây dựng thành phố. Từ đó nghiên cứu cho rằng những nghiên cứu trong tương lai cần hướng tới thực hiện các nhiệm vụ: (1) Xác định một cách chiến lược nội ngành nông nghiệp đô thị bền vững giúp các nhà hoạch định chính sách thiết kế các thành phố có khả năng chống chịu (ví dụ như sử dụng các khu vực dễ bị ngập lụt để sản xuất lương thực và tạo việc làm); (2) Vận hành thử nghiệm các cơ chế thể chế đổi mới (ví dụ thuế đất hỗ trợ nông nghiệp đô thị bền vững); (3) Các khoản chi trả cho các dịch vụ môi trường do nông nghiệp đô thị cung cấp, chẳng hạn như hấp thụ cacbon. Trong nghiên cứu này đã chỉ ra, năm 2007 lần đầu tiên cư dân đô thị đã chiếm hơn nửa dân số thế giới.

Ở nhiều nước đang phát triển, quá trình đô thị hóa diễn ra nhanh, đi cùng với tình trạng nghèo đói, ô nhiễm môi trường và tình trạng an ninh lương thực không được đảm bảo. Các tác giả cho rằng, nông nghiệp đô thị chính là cơ hội để cải thiện nguồn cung cấp lương thực, điều kiện sức khỏe, kinh tế địa phương, hội nhập xã hội và tính bền vững môi trường. Nông nghiệp đô thị ngày 8 càng phát triển trên khắp thế giới với sự đa dạng của các hệ thống canh tác, có tới 25 - 30% cư dân đô thị tham gia vào lĩnh vực nông sản trên toàn thế giới. Nghiên cứu cũng chỉ ra, nông nghiệp đô thị mang lại nhiều lợi ích như: cung cấp cho thị trường thành phố những mặt hàng nông sản tươi sống; hỗ trợ cải thiện đời sống cho người nghèo ở thành thị vì 85% thu nhập của họ để mua thực phẩm; nông nghiệp đô thị cũng góp phần giảm bất bình đẳng giới, vì theo các tác giả 65% nông dân thành thị là phụ nữ; mang lại lợi ích về mặt sinh thái bằng cách giảm thiểu chất thải thành phố, cải thiện đa dạng sinh học đô thị và chất lượng không khí, giảm thiểu tác động môi trường do giảm việc vận chuyển và lưu trữ thực phẩm.

Davies and Banning Garrett (2018), “Technology for Sustainable Urban Food Ecosystems in the Developing World: Strengthening the Nexus of Food-Water-Energy-Nutrition” (Công nghệ cho hệ sinh thái thực phẩm đô thị bền vững ở các nước đang phát triển: Tăng cường mối quan hệ giữa thực phẩm, nước, năng lượng và dinh dưỡng) [122]. Nghiên cứu cho rằng, tốc độ đô thị hóa trên thế giới đang diễn ra rất nhanh, đặc biệt ở các nước đang phát triển. Do đó, tích hợp công nghệ thông minh có thể giúp tạo ra các Hệ sinh thái thực phẩm đô thị bền vững (UFEs) cho dân số đô thị đang gia tăng nhanh chóng ở các nước đang phát triển. Các tác giả đã tổng hợp từ các nghiên cứu trên thế giới để chỉ ra 12 nền tảng công nghệ sáng tạo, thúc đẩy các Hệ sinh thái thực phẩm đô thị ở các nước đang phát triển, như: (1) các nền tảng công nghệ kỹ thuật số kết nối, cung cấp thông tin; (2) dịch vụ uberized (uberized service cung cấp dịch vụ nền tảng cho các doanh nghiệp nhỏ/thay đổi thị trường nhờ sử dụng công nghệ di động); (3) nông nghiệp chính xác (GPS, IoT, AI); (4) nông nghiệp môi trường được kiểm soát; (5) công nghệ chuỗi khối (Blockchain) để tăng tính minh bạch và an toàn thực phẩm; (6) công nghệ năng lượng mặt trời và năng lượng gió; (7) công nghệ lai tạo giống năng suất, chất lượng cao; (8) di truyền học nâng cao, bao gồm chỉnh sửa gen, sinh học tổng hợp và sinh học đám mây; (9) công nghệ sinh học, bao gồm chỉnh sửa hệ vi sinh vật, sinh học đất; (10) công nghệ nano và vật liệu tiên tiến; (11) Sản xuất phụ gia/in 3-D; (12) tích hợp công nghệ mới để mở rộng quy mô các công nghệ hiện có, chưa được sử dụng.

Nghiên cứu của tác giả O’Sullivan và các cộng sự chỉ ra rằng, nông nghiệp đô thị hiện đang được nhiều thành phố giàu có quan tâm và phát triển với công nghệ và kiến trúc nông nghiệp mới, hướng tới việc cung cấp lương thực, thực phẩm với quy mô thương mại. Các tác giả dẫn theo số liệu của FAO cho thấy trên thế giới hiện có hơn 800 triệu người tham gia vào nông nghiệp đô thị, sản xuất hơn 15% lương thực trên thế giới. Nông nghiệp đô thị có thể giảm lượng khí thải gây hiệu ứng nhà kính, các trang trại ‘chống chọi với khí hậu’, giúp giải quyết vấn đề an ninh lương thực cho dân số đô thị ngày càng tăng và cung cấp thực phẩm không hóa chất, không có nguy cơ sâu bệnh. Các trang trại đô thị được phát triển để tận dụng năng lượng, nước và chất dinh dưỡng từ chất thải đô thị nhưng cần có những đổi mới để sử dụng các nguồn tài nguyên này một cách an toàn và tiết kiệm.

Các tác giả cũng cho rằng, nông nghiệp đô thị cũng có cơ hội để cải thiện năng suất và chất lượng cây trồng bằng cách kết hợp những tiến bộ trong kiểm soát môi trường (ít chịu tác động bởi những thay đổi thời tiết, khí hậu), hiện tượng học và tự động hóa với những nỗ lực lai tạo để thích nghi với các đặc điểm về kiến trúc, và nâng cao chất lượng (hương vị và dinh dưỡng) cho phép nhiều loại cây trồng đa dạng hơn được trồng trong môi trường được kiểm soát tại các trang trại đô thị. Theo tác giả Cathryn O’Sullivan, các thành phố nên bắt đầu suy nghĩ về cách các trang trại này có thể phù hợp với quy hoạch đô thị của họ và hiểu những ưu và nhược điểm. Họ cũng nên làm việc với các nhà nghiên cứu để hiểu hệ thống nào sẽ hoạt động tốt nhất trong môi trường của họ. Nghiên cứu của tác giả Sriram Natrajan tìm hiểu về sự tái xuất hiện (theo tác giả) của nông nghiệp đô thị tại các thành phố lớn của Trung Quốc.

Tác giả cho rằng trước những năm 1990 các thành phố lớn của Trung Quốc có khả năng đáp ứng khá 10 tốt nhu cầu về lương thực, thực phẩm, tuy nhiên, sau đó với quá trình đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ, sự bùng nổ dân số cùng với đó là diện tích sản xuất nông nghiệp giảm đáng kể, đã khiến cho nhu cầu lương thực, thực phẩm chủ yếu phải nhập về từ nơi khác. Trong khoảng mười năm trở lại đây, nghiên cứu chỉ ra rằng với sự tiến bộ của KHCN trong canh tác, nông nghiệp đô thị đã trở thành một ưu tiên trong nông nghiệp và chính sách lương thực của Trung Quốc. Tác giả đã trình bày sự phát triển của nông nghiệp ở các thành phố lớn của Trung Quốc như Bắc Kinh, Nam Kinh, Thượng Hải, Vũ Hán. Với những công viên nông nghiệp đô thị hiện đại (Modern Urban Agricultural Park) ở Bắc Kinh hay Thượng Hải.

Những hộ gia đình ở Nam Kinh, Vũ Hán tận dụng những diện tích chật hẹp của đô thị để canh tác như ban công, mái nhà, vỉa hè, đất dưới cầu và đường dây điện,… Mục đích của nông nghiệp đô thị theo nghiên cứu của Sriram Natrajan là để cung cấp thực phẩm tươi và an toàn, tạo ra môi trường sống trong lành, hay cũng có thể phục vụ du lịch nông nghiệp và giáo dục học sinh trong các trường học ở thành phố. Kết luận của nghiên cứu, tác giả cho rằng nông nghiệp đô thị và ven đô đang là một ngành quan trọng và phát triển ở Trung Quốc. Và trong số các các hình thức nông nghiệp đô thị, thì nông nghiệp vùng ven đô và nông nghiệp công nghệ cao là trọng tâm trong chính sách phát triển của chính phủ Trung Quốc, do có tiềm năng lớn hơn về quy mô, năng suất và giá trị gia tăng. Tác giả đã tập trung phân tích những cơ hội và thách thức trong PTNN đô thị ở Băng-cốc - Thái Lan, đặc biệt là mô hình trang trại nông nghiệp nhà kính.

Nghiên cứu đã phân tích về vị trí nông nghiệp trong nhà kính ở đô thị, vận hành, thiết kế nhà kính và phân tích tiếp thị sản phẩm nông nghiệp. Trên cơ sở khảo sát 54 trang trại nhà kính thuộc vùng đô thị Băng-cốc, tác giả khẳng định, vị trí của các trang trại không còn là hạn chế của nông nghiệp đô thị, vì những chủ trang trại nhà kính có thể sử dụng phương tiện truyền thông xã hội để quảng bá trang trại và sản phẩm của 11 họ. Nghiên cứu này có thể được sử dụng làm cơ sở dữ liệu cho các nhà nghiên cứu, nông dân thành thị và người dân địa phương muốn đầu tư vào kinh doanh nông nghiệp đô thị nhà kính. Yiming Shao and partners (2022), “The potential of urban family vertical farming: A pilot study of Shanghai” (Tiềm năng của nông trại gia đình thẳng đứng ở đô thị: Một nghiên cứu thí điểm tại Thượng Hải) [143].

Công trình nghiên cứu đánh giá tính khả thi về kinh tế của nông trại gia đình thẳng đứng ở một khu dân cư mới xây dựng tại Thượng Hải - Trung Quốc. Kết quả nghiên cứu chứng minh, nông trại gia đình thẳng đứng góp phần vào việc tăng khả năng tự cung cấp rau xanh lên tới 20,68% và trái cây là 2,54%. Các tác giả cho rằng, nông trại gia đình thẳng đứng ở đô thị có thể rất quan trọng để tăng cường khả năng phục hồi của hệ thống thực phẩm địa phương. Bên cạnh đó, lợi nhuận đầu tư của nông trại gia đình thẳng đứng ở đô thị có thể lên tới 30%.

Mô hình kinh tế - kỹ thuật được đề xuất có thể hỗ trợ để dự đoán tốt hơn nông trại thẳng đứng quy mô nhỏ ở thành phố, cung cấp cơ sở để ra quyết định về PTNN đô thị bền vững. Nông trại gia đình thẳng đứng ở đô thị có thể mang lại sản lượng rau và trái cây đáng kể. Bằng cách sắp xếp một cấu trúc canh tác thẳng đứng đơn giản ở ban công và cửa sổ hướng Nam dựa vào ánh sáng tự nhiên, năng suất rau quả hàng năm có thể đạt 112,6 kg-147,4 kg.