Đặt vấn đề nghiên cứu Lĩnh vực xây dựng tạo ra những tác động môi trường đáng kể dẫn đến lượng phát thải vật liệu khổng lồ, biến đổi khí hậu, tăng lượng khí thải carbon, ô nhiễm môi trường sống và khiến mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên bị đứt gãy do tiêu thụ quá nhiều dẫn đến cạn kiệt nguồn tài nguyên. Trong mười năm qua, thiết kế Biophilic - hay còn được gọi là khuynh hướng thiết kế ‘thuận theo tự nhiên’, ‘thiết kế sinh thái’, ‘thiết kế cộng sinh’, ‘ưa sinh học’. - đã nhận được sự quan tâm rộng rãi trong ngành xây dựng, đặc biệt là để đối phó với những thách thức môi trường ngày càng tăng. Nhiều nghiên cứu gần đây đã chỉ ra mối liên hệ giữa Sức khỏe thể chất, tinh thần của con người và thiên nhiên [1] [2] [3] [4].
Do đó, phương án thiết kế Biophilic ra đời với trọng tâm hướng đến con người và quan tâm đến sức khỏe thể chất và tinh thần của người sống bên trong công trình, thông qua tiêu chí: mở rộng không gian kết nối với thiên nhiên thông qua những phương thức thiết kế, giải pháp công nghệ và sử dụng vật liệu xây dựng thân thiện với môi trường. Hình 1-1 Bối cảnh hình thành và phát triển thiết kế Biophilic Ý tưởng về Biophilic vốn bắt nguồn từ sự hiểu biết về con người trong quá trình tiến hóa. Trong tiến trình đó, hơn 99% chiều dài lịch sử loài chúng ta đã phát triển về mặt sinh NGUYỄN THỊ THANH TRÚC - MHV: 2270230 | ĐỒ ÁN TỐT NGHIỆP THẠC SĨ Trang 2 học để đáp ứng và thích nghi với các yếu tố tự nhiên chứ không phải yếu tố nhân tạo do con người dựng xây. Vậy nhưng, đi cùng với sự phát triển khoa học-công nghệ hiện đại, con người hiện tại đã gần như mất kết nối với thiên nhiên bên ngoài.
Giờ đây con người dành hầu hết thời gian trong nhà, sức khoẻ tinh thần dần suy giảm, vì họ không thấy được mối quan hệ gắn bó và tác động lẫn nhau giữa môi trường sống – năng lượng – thực vật – động vật – con người. Trong giai đoạn phong tỏa do đại dịch COVID-19, con người lại càng nhốt mình trong từng phòng riêng, thiếu đi sự tương tác tối thiểu với thiên nhiên, ít có khả năng tiếp cận không gian xanh công cộng cũng như giảm thiểu các hoạt động cộng đồng và tương tác xã hội. Thiết kế Biophilic xuất hiện đem đến một "giải pháp kép" về thiết kế bền vững và trị liệu tâm lý con người trong bối cảnh cuộc sống hiện đại. Cùng chung tiền đề là tạo ra các công trình bền vững như kiến trúc xanh, kiến trúc Biophilic còn đặc biệt chú trọng khía cạnh cảm xúc và tâm lý của người cư ngụ, với chủ trương tạo sự gắn kết giữa con người với thiên nhiên và tận dụng các yếu tố tự nhiên nhằm đảm bảo không gian sống hoà hợp với thiên nhiên, vừa bảo đảm sự tiện nghi cho con người vừa chú trọng bảo vệ tự nhiên.
Thiết kế Biophilic có rất nhiều ưu điểm, như: tác động tích cực đến sức khoẻ vật chất & tinh thần cho người sống trong công trình, đem đến lợi ích cho xã hội khi tạo mối liên hệ gắn kết/tương tác cộng đồng, bảo vệ môi trường sống tự nhiên của các loài, cũng như tạo lợi nhuận kinh tế cho các nhà đầu tư xây dựng khi theo đuổi một chiến lược bền vững và lâu dài. Khái niệm về Biophlic trong lĩnh vực thiết kế xây dựng thế giới đã trở nên phổ biến, với nhiều nghiên cứu trên nhiều khía cạnh [5] [6] [7], nhưng vẫn khá sơ khai ở Việt Nam với khoảng trống nghiên cứu và hoạch định phương hướng áp dụng vẫn còn đang bỏ ngõ. Hiện nay, việc đánh giá và tích hợp các tiêu chí Biophilic vào thực tiễn các dự án xây dựng ở nước ta vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Ngoài vấn đề nhận thức của các đối tượng trong ngành về khái niệm này còn khá mơ hồ, các vấn đề như thiếu khung pháp lý rõ ràng, sự khác biệt văn hoá và quan điểm trong cộng đồng, cũng như chi phí và nguồn lực còn hạn chế.
khiến cho việc áp dụng thiết kế này gặp nhiều rào cản. Việc thiếu một hệ thống đánh giá mang tính chuẩn mực cũng khiến việc quản lý chất lượng và đánh giá hiệu quả của thiết kế Biophilic càng thêm khó khăn. Hơn nữa, với điều kiện khí hậu-thiên nhiên nóng ẩm mưa nhiều như ở nước ta và các yếu tố kinh tế-xã hội đặc thù của ngành xây dựng, sự xem xét đánh giá phương thức nào phù hợp để áp dụng cũng là một bài toán khó khăn. Do đó, cần một nghiên cứu tổng quan giới thiệu về khái niệm, những nguyên lý, lợi ích của thiết kế Biophilic, xem xét những bài học áp dụng, cũng như xây dựng và triển khai một hệ thống tiêu chí đánh giá cụ thể có tính hiệu quả và ứng dụng cao (riêng trong phạm NGUYỄN THỊ THANH TRÚC - MHV: 2270230 | ĐỒ ÁN TỐT NGHIỆP THẠC SĨ Trang 3 vi nghiên cứu này, mô hình được xây dựng là Fuzzy Synthetic Evaluation (FSE)), nhằm mục tiêu thúc đẩy việc ứng dụng thiết kế Biophilic vào thực tiễn xây dựng bền vững một cách khoa học và có hệ thống.
Xuất phát từ những lý do đó, nghiên cứu này được thực hiện nhằm đưa ra đáp án cho các câu hỏi sau đây: + Thiết kế Biophilic là gì? Nó có lợi ích gì và đóng góp cho mục tiêu xây dựng bền vững như thế nào? + Tại sao cần xác định các tiêu chí chính và các phương thức của thiết kế Biophilic? + Tại sao cần xây dựng mô hình đánh giá các phương thức Biophilic bằng phương pháp FSE? + Phương hướng áp dụng kết quả của mô hình đánh giá FSE này vào thực tiễn xây dựng ở Việt Nam? 1.3 Mục tiêu nghiên cứu Mục tiêu tổng thể Khuôn khổ của bài nghiên cứu này nhằm đạt được các mục tiêu chính như sau: - Giới thiệu về Thiết kế Biophilic và lợi ích của nó đối với sức khỏe vật chất và tinh thần của người sử dụng. - Xác định các tiêu chí chính và các phương thức thiết kế Biophilic - Xây dựng mô hình đánh giá các phương thức Biophilic bằng phương pháp FSE - Xem xét khả năng áp dụng các phương thức này vào thực tiễn thiết kế - xây dựng bền vững ở Việt Nam. Mục tiêu chi tiết Nghiên cứu tập trung giải quyết những vấn đề trên thông qua các bước sau: 1- Ở bước đầu, nghiên cứu trình bày Tổng quan về kiến trúc Biophilic và vai trò của nó trong thiết kế và xây dựng công trình bền vững. Để có cái nhìn tổng quát, cần xem xét các khía cạnh sau: - Định nghĩa khái niệm Biophilic; - Lợi ích của việc áp dụng kiến trúc Biophilic; - Tiêu chí chính của thiết kế Biophilic và các phương thức thiết kế.
NGUYỄN THỊ THANH TRÚC - MHV: 2270230 | ĐỒ ÁN TỐT NGHIỆP THẠC SĨ Trang 4 2- Ở bước tiếp theo, nghiên cứu xem xét tình hình áp dụng Biophilic trên thế giới và ở Việt Nam cũng như tổng quan các nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài này. Gồm: - Tình hình áp dụng thiết kế Biophilic trên thế giới; - Tiềm năng áp dụng thiết kế Biophilic ở nước ta; - Tổng quan các nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài. 3- Sau đó, nghiên cứu tập trung phân tích các công trình đã xây dựng có áp dụng yếu tố Biophilic ở một nước điển hình là Singapore, được xem như một hình mẫu đã áp dụng thành công. Gồm các đánh giá sau: - Đánh giá điều kiện tự nhiên ở Singapore (vị trí địa lý, khí hậu, thổ nhưỡng), xem xét những yếu tố tương đồng và khác biệt so với nước ta; - Phân tích các công trình xây dựng áp dụng các yếu tố Biophilic ở Singapore –xem xét các phương thức nào đã được áp dụng và hiệu quả đạt được; - Khái niệm đô thị sinh thái Biophilic và định hướng quy hoạch tương lai của chính phủ Singapore.
4- Từ đó, nghiên cứu xem xét mô hình áp dụng thiết kế Biophilic vào xây dựng Việt Nam bằng phương thức: khảo sát mức độ hiểu biết của các đối tượng trong ngành cũng như trải nghiệm của người sử dụng, xác định các phương thức áp dụng thiết kế Biophilic, phân tích xem mức độ ảnh hưởng cũng như tầm quan trọng của các phương thức đó để đề xuất hướng áp dụng phù hợp. Nghiên cứu tiến hành các bước sau: - Xác định các tiêu chí và phương thức chính của thiết kế Biophilic nhằm tiến hành lập bảng câu hỏi khảo sát - Thực hiện thu thập số liệu từ việc gửi bảng khảo sát đến các đối tượng liên quan - Xử lý dữ liệu thô và tiến hành tổng hợp dữ liệu, kiểm định các nhân tố - Xây dựng mô hình đánh giá FSE, từ đó xác định các phương thức thiết kế Biophilic và nhóm tiêu chí có trọng số cao nhất - Đề xuất phương hướng áp dụng mô hình này vào thực tiễn thiết kế-xây dựng-quy hoạch ở Việt Nam theo định hướng bền vững. 5- Kết luận kết quả nghiên cứu đạt được, thảo luận và đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo. Tham khảo Hình minh hoạ Khung nghiên cứu của đề tài như sau: NGUYỄN THỊ THANH TRÚC - MHV: 2270230 | ĐỒ ÁN TỐT NGHIỆP THẠC SĨ Trang 5 Hình 1-2 Minh hoạ khung nghiên cứu của luận văn 1.4 Phạm vi khảo sát Khảo sát các đối tượng trong lĩnh vực xây dựng đang công tác ở các tỉnh thành phía Nam, đặc biệt là khu vực TPHCM và các tỉnh miền Đông và Tây Nam Bộ.5 Đối tượng áp dụng - Nhà hoạch định chiến lược, chủ đầu tư: là những người định hướng tổng thể và quản lý dự án theo định hướng Biophilic - Đơn vị tư vấn (kiến trúc sư quy hoạch đô thị, thiết kế công trình, thiết kế cảnh quan, thiết kế nội thất, thiết kế kết cấu): là người trực tiếp áp dụng Biophilic vào công tác thiết kế - Đơn vị thi công, tư vấn giám sát, nhà cung ứng.: các đối tượng liên quan.
NGUYỄN THỊ THANH TRÚC - MHV: 2270230 | ĐỒ ÁN TỐT NGHIỆP THẠC SĨ Trang 6 CHƯƠNG 2. TỔNG QUAN Tổng quan chương này cung cấp một cái nhìn đầy đủ về định nghĩa cũng như những lợi ích của thiết kế Biophilic và những tiêu chí thiết kế của nó – nhằm trả lời cho 3 câu hỏi: ’Thiết kế Biophilic là gì?’(what), ‘Tại sao cần nghiên cứu về xu hướng thiết kế này?’(why), và ‘Thiết kế dựa trên các tiêu chí nào?’(how) 2.