CHƯƠNG 1: TỔNG ỔNG QUAN TÀI T LIỆU 1. Tình hình chăn nuôi ở Việt Nam và tại địa bàn nghiên cứu Nhu cầu thực phẩm m ngày một m tăng dẫn đến nhu cầuu chăn nuôi trên ccả nước cũng tăng lên. Tỷ trọng củaa ngành chăn nuôi trong tổng t giá trị ngành nông nghi nghiệp đã tăng từ 19,3% năm 2000 lên 27,1% 1% năm 2009 [60]. Báo cáo của Bộ Nông ông nghi nghiệp và Phát triển nông thôn cho biết, t, tính đến đ tháng 4 năm 2013, số lượng lợn ở Vi Việt Nam đã đạt tới 26,98 triệu u con, cao hơn 1,08% so với v số lượng lợn năm trước [3].
S Số lượng gia súc, gia cầm trên cả nước, đặặc biệt là số lượng lợn tăng lên rõ rệtt trong giai đo đoạn gần 50 năm qua từ năm 1961 đến đ năm 2009. Biểu đồ dưới đây mô tả sự ự biến động của số lượng gia súc, gia cầm củ ủa Việt Nam đến năm 2009.Sự gia tăng số s lượng gia súc, gia cầm ở Việt Nam (Nguồn: SNV Việtt Nam [60]) Theo niên giám thống ng kê của c Tổng cục Thống kê, Hà Nam là mộtt trong các ttỉnh chăn nuôi gia súc gia cầm số lượng lớn. Tính đến năm 2011, tổng số lợnn trên đđịa bàn toàn tỉnh là gần n 360.000 con, tổng t số gia cầm là 5. Báo cáo kkết quả chăn nuôi – thủy sản n năm 2012 của c huyện Kim Bảng cho thấy, tổng số lợ ợn trên địa bàn toàn 5 huyện xấp xỉ 70.000 con gia cầm.
Trong đó, Lê Hồ và Hoàng Tây là hai trong số các xã dẫn đầu toàn huyện về số lượng vật nuôi, cụ thể xã Lê Hồ với 8.100 đầu lợn và 51.200 con gia cầm; xã Hoàng Tây với 5.200 đầu lợn và 40.000 con gia cầm [1]. Ngành chăn nuôi tăng trưởng tốt đã tạo công ăn việc làm, tăng thu nhập và cải thiện đời sống của người nông dân. Tuy nhiên, ngành chăn nuôi đang gặp khó khăn do thiếu đất canh tác và vốn, cơ sở hạ tầng nghèo nàn và nhận thức cũng như tay nghề của người dân còn thấp. Do đó, chăn nuôi theo nông hộ quy mô nhỏ sẽ còn tiếp tục tồn tại một thời gian dài.
Kiểu chăn nuôi này đang gây ra ô nhiễm môi trường và đang là thách thức lớn cho các nhà quản lý [5]. Thực trạng quản lý phân người và phân động vật Ở nước ta, phân người và phân động vật được sử dụng khá phổ biến trong các hoạt động nông nghiệp và được xem như là một nguồn phân bón giàu chất dinh dưỡng. Ước tính 30% HGĐ nông thôn Việt Nam sử dụng phân người trong sản xuất nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản. Trong số này chỉ có 20,6% phân được ủ 6 tháng trở lên theo hướng dẫn của Bộ Y tế [23].
Việc xây dựng nhà tiêu hợp vệ sinh ở nông thôn cũng còn nhiều khó khăn. Kết quả Chương trình mục tiêu quốc gia Nước sạch và vệ sinh môi trường nông thôn giai đoạn 2006 – 2010 cho thấy, chỉ có 42% HGĐ ở nông thôn có nhà tiêu hợp vệ sinh [26]. Bên cạnh đó, chăn nuôi tăng cao kéo theo khối lượng phân thải ra cũng rất lớn. Hàng năm, ước tính có khoảng 75 – 85 triệu tấn chất thải chăn nuôi gia súc gia cầm thải ra môi trường.
Nghiên cứu về việc quản lý phân lợn tại các trạng trại ở Thái Bình và Bắc Giang năm 2007 cho thấy 36% phân chuồng được xả trực tiếp ra môi trường, trong đó 19% là không qua xử lý hoặc ủ, còn lại là chất thải của hệ thống biogas, 13% phân chưa qua xử lý được bón trực tiếp cho ao cá [61]. Phân người và động vật nếu không được quản lý tốt sẽ gây ra những hậu quả cho môi trường và cho sức khỏe, tuy nhiên công tác quản lý phân người và phân động vật vẫn 6 còn bỏ ngỏ. Ở Việt Nam, chưa có quy định cụ thể nào dành riêng cho việc quản lý và sử dụng phân động vật, những nội dung đề cập tới việc này nằm rải rác ở các quy định khác và chưa được áp dụng ở quy mô HGĐ. Việc quản lý tái sử dụng phân người hiện cũng chưa có một hướng dẫn chi tiết nào, đa số các quy định đề cập đến điều kiện vệ sinh tại các nhà tiêu, thời gian ủ tối thiểu trong nhà tiêu và một số chất độn có thể sử dụng [18].
Nguy cơ sức khỏe liên quan đến phân người và phân vật nuôi Thói quen sử dụng phân người và phân gia súc gia cầm để bón cho cây trồng của người dân các vùng nông thôn Việt Nam tiềm ẩn nhiều nguy cơ về mặt sức khỏe, mà điển hình là nguy cơ nhiễm các loại VSV có hại cho sức khỏe. Trong phân thường có các VSV bao gồm vi khuẩn, vi rút và các loại ký sinh trùng, động vật đơn bào có thể gây ra một số bệnh truyền nhiễm như tiêu chảy, giun sán [65]. Bảng sau mô tả các VSV trong phân và nước thải và một số đặc tính liên quan của chúng: Bảng 1. Một số vi sinh vật trong phân, nước thải và đặc điểm chủ yếu Nhóm Tác nhân gây bệnh Đặc điểm chủ yếu Vi Salmonella typhi Bệnh thương hàn với sốt, tiêu chảy, đau bụng khuẩn và S.
Paratyphi Shigella Bệnh lỵ với nôn, sốt, đau quặn Vibrio cholerae Tiêu chảy cấp, dữ dội, tỷ lệ tử vong cao nếu không điều trị kịp thời Escherichia coli Viêm ruột, tiêu chảy phân lỏng, nhày máu Yersinia Sốt, đau bụng, tiêu chảy và có thể có ban Đơn bào Cryptosporidium Gây tiêu chảy cấp, phân bố rộng rãi trên toàn parvum thế giới. Vật chủ chính là người và động vật Giardia intestinalis Gây tiêu chảy cấp, phân bố rộng rãi trên toàn thế giới. Vật chủ chính là người Entamoeba histolytica Gây hội chứng lỵ, phân bố chủ yếu ở vùng nhiệt đới, vật chủ là người. 7 Virus Poliovirus Gây bệnh bại liệt trẻ em, thường không có triệu chứng bị bệnh điển hình, có thể sốt, buồn nôn, đau đầu Rotavius Gây viêm ruột, nhất là ruột non Hepatitis A virus Gây bệnh viêm gan, khi mắc bệnh có triệu chứng sốt, khó chịu, buồn nôn, vàng da (Nguồn: WHO (2006) [66]) Một trong những bệnh điển hình liên quan đến phân người, phân gia súc và cũng đã gây nên nhiều vụ dịch trên thế giới phải kể đến bệnh tiêu chảy.
Tiêu chảy đứng thứ 2 trong số các bệnh gây nên gánh nặng toàn cầu về bệnh tật, đứng trước cả bệnh đau tim và HIV/AIDS. Theo báo cáo của WHO năm 2010, có khoảng 2,5 tỷ trường hợp trẻ dưới 5 tuổi bị tiêu chảy, và 1,5 triệu trẻ em chết do tiêu chảy mỗi năm [67]. Ở Việt Nam, người nông dân vẫn còn thiếu nhận thức về việc phơi nhiễm với phân người và phân động vật và nguy cơ tiêu chảy. Nghiên cứu của Đỗ Thùy Trang và cộng sự về nguy cơ tiêu chảy ở người trưởng thành có sử dụng nước thải trong các hoạt động nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản tại Hà Nội, Việt Nam năm 2007 cho biết, tỷ lệ mắc tiêu chảy là 28,1 lần trên 100 người có nguy cơ mỗi năm [59].
Tương tự, nghiên cứu của tác giả Phạm Đức Phúc (2014) về bệnh tiêu chảy ở người trưởng thành trong cộng đồng nông nghiệp có sử dụng phân và nước thải tại 2 xã Hoàng Tây và Nhật Tân huyện Kim Bảng tỉnh Hà Nam cho thấy tỷ lệ mắc tiêu chảy trong mùa khô là 0,28 lần một người một năm và trong mùa mưa thì tỷ lệ này cao hơn ở cộng đồng người trưởng thành. Ngoài ra nghiên cứu cũng chỉ ra những hành vi nguy cơ có liên quan đến vấn đề này như không sử dụng phương tiện bảo hộ trong khi làm việc, ủ phân dưới 3 tháng, dùng tay tiếp xúc trực tiếp với phân động vật trong quá trình làm việc, hay không rửa tay với xà phòng sau khi làm việc [52]. Đặc điểm của ba loài vi sinh vật Nghiên cứu này lựa chọn phân tích ba loại VSV là E. coli, Giardia và Crypto theo các tiêu chí sau: Vi sinh vật có tính chất phổ biến trong phân người và phân động vật; Các 8 VSV tương đối bền vững ngoài môi trường; Đã biết rõ các đặc điểm của VSV đó cũng như sinh bệnh học, quá trình truyền bệnh, liều nhiễm hoặc liều gây bệnh của chúng; Các VSV này lây truyền theo đường tiêu hóa và là một trong những nguyên nhân gây tiêu chảy cấp thường gặp trong cộng đồng.
Thời gian sống trong nước phân của các vi sinh vật trong điều kiện phòng thí nghiệm [38] Vi sinh vật Trong nước phân (ngày) E. coli 100 Giardia 300 Cryptosporidium >300 E. Liều nhiễm của các loài vi sinh vật [38] Loại VSV Số lượng mỗi loại VSV tối thiểu để có thể gây bệnh E. coli O157:H7 <103 – 109 CFU Giardia 10 bào nang Cryptosporidium 10 – 30 bào nang 1.
Đặc điểm của Escherichia coli E. coli là trực khuẩn gram âm, hiếu khí, sống ở đường tiêu hóa (chủ yếu là ruột già). Điều kiện nhiệt độ thuận lợi nhất cho E. coli phát triển là 370C, mặc dù E.
coli có thể phát triển được ở nhiệt độ 5-400C. Tuy là vi khuẩn cộng sinh nhưng chúng có thể gây viêm đường tiêu hóa, tiết niệu, sinh dục, đường ruột, đường hô hấp và nhiễm khuẩn huyết. Quan trọng nhất là chúng gây viêm dạ dày ruột, biểu hiện bằng tiêu chảy. Bệnh có thể xảy ra có tính chất dịch tễ và gây tử vong khá cao [8].
coli chiếm khoảng 80% các vi khuẩn hiếu khí trong đường tiêu hóa, là vi khuẩn gây bệnh quan trọng hàng đầu trong các vi khuẩn gây tiêu chảy [19] và được sử dụng như một VSV chỉ thị ô nhiễm phân đối với nguồn nước và thực phẩm. Dựa vào tính chất gây bệnh, E. coli được chia 9 thành 6 nhóm. Các nhóm này có những đặc điểm chung về tính chất sinh hóa nhưng thuộc các typ huyết thanh khác nhau.
Trong đó, nhóm bệnh gây chảy máu đường ruột (EHEC týp O157) là nhóm gây bệnh quan trọng nhất bởi tính chất gây bệnh, sinh bệnh học cũng như quá trình truyền bệnh. Biểu hiện của bệnh từ nhẹ là tiêu chảy phân không có máu đến nặng là phân toàn máu. coli O157:H7 có thể tồn tại được trong phân tới 10 tuần và chúng có thể sinh sôi nhân lên trong phân ở 22 và 370C [62]. coli O157:H7 được ước lượng trong tổng số lượng E.
Đã có nhiều nghiên cứu về sự có mặt của E. coli liên quan đến phân và nước thải cũng như sự có mặt của E. coli trong thực phẩm. Nghiên cứu mối liên quan giữa nước thải và nguy cơ VSV tại Thụy Điển năm 2002 cho thấy trung bình có tới 106 E.
coli/100 mL nước thải và tối đa là 106,8 E. coli/100 mL nước thải [49].
